Jamoliddin al-AFĞONIY
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 58–59-b. — ziyouz.com
Jamoliddin al-AFĞONIY JAMOLIDDIN al-AFĞONIY, Muhammad bin Safdor Jamoliddin (1839, Şarqiy Afğonistonning Asadobod ş. — 1897, Istanbul ş.) — diniy va siyosiy arbob, islomçilik nazariyasining asosçisi. Kobulda diniy, Hindistonda dunyoviy bilim oldi. 1869 y.gaça afğon amirlari xizmatida böldi, ularning hokimiyat uçun özaro kuraşlarida qatnaşdi. Hayotining köp qismi Hindiston, Misr, Iroq, Rossiya, Fransiya, Angliya, Turkiya kabi davlatlarda muhojirlikda keçdi. Islom dinini isloh qiliş va musulmon olamini islom bayroği ostida birlaşişga qilgan da'vatlari b-n tanildi. 1871—79 y.larda Misr ijtimoiy-siyosiy hayotida faol qatnaşdi. Istibdodni tanqid qilib, konstitutsiyaviy tuzum örnatiş uçun kuraşda islom dinining ma'naviyaxloqiy aqidalariga asoslangan ijtimoiy tenglik va adolat ğoyalarini tarğib qildi. 1879 y. u Iskandariyada Yoş misrliklar jamiyatini tuzdi. Faol siyosiy faoliyati uçun Misrdan çiqarib yuborildi. Politsiya nazorati ostida Kalkutta va Haydarobod (Hindiston) da yaşadi. 1883 y.dan Yevropa (London, Parij)da istiqomat qildi. Parijda şayx Muhammad Abdu b-n birga «Alurvat al-vusqa» («Mustahkam birlik») yaşirin jamiyatini tuzdi va şu nomdagi gaz.ni naşr etdi. Moskva va Peterburgda ham böldi. Rossiya musulmonlari b-n uçraşgan çoğida (1888) islom dinini isloh qiliş va yangilaş b-n bir qatorda musulmonlar oldiga fan va texnika yutuqlarini egallaş vazifasini qöydi. Uning fikriça, bu holat Yevropa madaniyati unsurlarini Şarq muhitiga yuzaki joriy etişni anglatmay, balki Şarqning ğoyat boy ma'naviy madaniyatini va öziga xos xususiyatlarini hisobga olib, ularni bir-biriga uyğunlaştiriş edi. Şarq xalqlari madaniy va ilmiy merosini kamsitişga qarşi qaratilgan yevropotsentrizm nazariyasiga qarşi faol kuraşgan. Inqilobiy millatparvar doiralar b-n hamkorlik örnatdi. 1892 y. Turkiyaga qaytdi va şu yerda vafot etdi. 1944 y. xoki Kobulga olib kelindi va dafn etildi. Qabri ustida maqbara örnatilgan. J. A. arab, fors va fransuz tillarida islom tarixi va şariat böyiça köplab asarlar yozdi. Ulardan asosiylari: «Materialistlarni inkor qiliş», «Renanga al-Afğoniyning javobi», «Öqitiş va ta'limning foydasi haqida», «Ekzegetni ekzegezi» va b.
J. A. Misrda şayx Muhammad Abdu, Tataristonda Rizouddin ibn Faxruddin (1859—1936), Turkiyada şoir Mehmed Emin kabilarni tarbiyalab yetiştirgan islom mujtahidi hisoblanadi. Uning ta'limoti vafotidan söng ham keng tarqaldi. Turkiston mintaqasida Rossiyaga qarşi olib borilgan milliy ozodlik harakatlarida uning ğoyalari muayyan darajada ijobiy rol öynadi. Şarq mamlakatlari (Eron, Turkiya va b.) da bölgan inqiloblarda bu ğoya musulmon xalqlarini birlaştiruvçi ta'limot bölib maydonga çiqdi. Ikkinçi jahon uruşidan keyin Şarqda mustamlakaçilik tizimining yemirilişida J. A. ta'limotining ham öz hissasi bor.
Ad.: Özbekistonnning yangi tarixi, 2-kitob [Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida], T., 2000.
Qahramon Rajabov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖАМОЛИДДИН ал-АФҒОНИЙ, Муҳаммад бин Сафдор Жамолиддин (1839, Шарқий Афғонистоннинг Асадобод ш. — 1897, Истанбул ш.) — диний ва сиёсий арбоб, исломчилик назариясининг асосчиси. Кобулда диний, Ҳиндистонда дунёвий билим олди. 1869 й.гача афғон амирлари хизматида бўлди, уларнинг ҳокимият учун ўзаро курашларида қатнашди. Ҳаётининг кўп қисми Ҳиндистон, Миср, Ироқ, Россия, Франция, Англия, Туркия каби давлатларда муҳожирликда кечди. Ислом динини ислоҳ қилиш ва мусулмон оламини ислом байроғи остида бирлашишга қилган даъватлари б-н танилди. 1871—79 й.ларда Миср ижтимоий-сиёсий ҳаётида фаол қатнашди. Истибдодни танқид қилиб, конституциявий тузум ўрнатиш учун курашда ислом динининг маънавийахлоқий ақидаларига асосланган ижтимоий тенглик ва адолат ғояларини тарғиб қилди. 1879 й. у Искандарияда Ёш мисрликлар жамиятини тузди. Фаол сиёсий фаолияти учун Мисрдан чиқариб юборилди. Полиция назорати остида Калькутта ва Ҳайдаробод (Ҳиндистон) да яшади. 1883 й.дан Европа (Лондон, Париж)да истиқомат қилди. Парижда шайх Муҳаммад Абду б-н бирга «Алурват ал-вусқа» («Мустаҳкам бирлик») яширин жамиятини тузди ва шу номдаги газ.ни нашр этди. Москва ва Петербургда ҳам бўлди. Россия мусулмонлари б-н учрашган чоғида (1888) ислом динини ислоҳ қилиш ва янгилаш б-н бир қаторда мусулмонлар олдига фан ва техника ютуқларини эгаллаш вазифасини қўйди. Унинг фикрича, бу ҳолат Европа маданияти унсурларини Шарқ муҳитига юзаки жорий этишни англатмай, балки Шарқнинг ғоят бой маънавий маданиятини ва ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олиб, уларни бир-бирига уйғунлаштириш эди. Шарқ халқлари маданий ва илмий меросини камситишга қарши қаратилган европоцентризм назариясига қарши фаол курашган. Инқилобий миллатпарвар доиралар б-н ҳамкорлик ўрнатди. 1892 й. Туркияга қайтди ва шу ерда вафот этди. 1944 й. хоки Кобулга олиб келинди ва дафн этилди. Қабри устида мақбара ўрнатилган. Ж. А. араб, форс ва француз тилларида ислом тарихи ва шариат бўйича кўплаб асарлар ёзди. Улардан асосийлари: «Материалистларни инкор қилиш», «Ренанга ал-Афғонийнинг жавоби», «Ўқитиш ва таълимнинг фойдаси ҳақида», «Экзегетни экзегези» ва б.
Ж. А. Мисрда шайх Муҳаммад Абду, Татаристонда Ризоуддин ибн Фахруддин (1859—1936), Туркияда шоир Меҳмед Эмин кабиларни тарбиялаб етиштирган ислом мужтаҳиди ҳисобланади. Унинг таълимоти вафотидан сўнг ҳам кенг тарқалди. Туркистон минтақасида Россияга қарши олиб борилган миллий озодлик ҳаракатларида унинг ғоялари муайян даражада ижобий роль ўйнади. Шарқ мамлакатлари (Эрон, Туркия ва б.) да бўлган инқилобларда бу ғоя мусулмон халқларини бирлаштирувчи таълимот бўлиб майдонга чиқди. Иккинчи жаҳон урушидан кейин Шарқда мустамлакачилик тизимининг емирилишида Ж. А. таълимотининг ҳам ўз ҳиссаси бор.
Ад.: Ўзбекистонннинг янги тарихи, 2-китоб [Ўзбекистoн совет мустамлакачилиги даврида], Т., 2000.
Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.