Jamşid
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 60–61-b. — ziyouz.com
Jamşid — qad. afsonalarga köra, Eronda eng avval hukmdorlik qilgan peşdodiylar sulolasining törtinçi va eng buyuk xukmdori. Şoh Tahmurasdan söng 700 yil podşoxlik qilgan J. Istaxr ş.ni bunyod etib, mamlakatda behad farovonlik vujudga keltirgan, şarobni ixtiro qilib, Navrözni yangi yil bayrami sifatida nişonlaşni joriy etgan emiş. U hatto Zarduştdan ilgari Eronda mavjud bölgan bir diniy mazhabga asos solgan, oyna (Oyini jam) ixtiro qilgan hamda odamlarni hayvon terisiga öraniş örniga gazlamadan tikilgan kiyim kiyişga örgatgan, davlat tuzumini taşkil etib, aholini tabaqalarga bölgan. Bu mazhab va oyna quyoşu tabiatga boğliq va ayşu işrat b-n uyğunlaşgan bir suratda ta'riflanadi. Göyoki J. öz şonu şavkati va saltanatidan mağrurlanib ketib, xudolik da'vosini qilgan emiş. Oqibatda Arabiston ya. o.dan, ehtimol Yamandagi od qavmidan Zahxok ismli bir xukmdor bostirib kelib, Eronni J.dan tortib olgan ekan. Söng, Zaxxok ikki yelkasidagi ikki ilonga mahalliy aholining navqiron öğillari miyasini yedira boşlabdi. Şunda öğillaridan ajragan bir Kova ismli temirçi boş kötarib, Zahhokni öldiribdida, taxtni J. naslidan bölmiş Faridunga olib beribdi. Faridun adolat b-n davlatni idora qilib, keksaygaç uç öğliga mamlakatni bölib beriş b-n Hazrat Nuhning maqomlariga erişibdi.
J.ni ba'zilar Hazrat Sulaymonning aynan özlari, deb ta'kidlaşadi. J., şarobni ixtiro etganligi boisidan, şoirlar örtasida «Qadahiy» (Jomi Jam) nomi b-n ham maşhurdir. Keyinçalik topilgan qad. hind braxmanlari afsonalariga köra, bu hikoyaning hind afsonalaridan naql etilgani ma'lum böladi. Haqiqatan, Zarduşt brahmaniylar dinidan ajralib çiqib, alohida bir mazhab ta'sis etgani uçun vatanidan badarğa qilinib, Eronga kelib qolgan. Şunga binoan eroniylar qad. hind afsonalarini örganişgan. Qad. Eronning tarixi Zarduştning kitobi bölmiş Zandovastodan olingandir. Qad. hind afsonalarida J. yoki Jomo Şaydo quyoşni anglatuvçi bir ma'bud ismi bölib, bu ismni taşkil qiluvçi sözlarning birinçisi — «xukmdor» va ikkinçisi — «quyoş» ma'nosidadir, ya'ni «quyoş podşoh» demakdir.
J. haqida Navoiy, Firdavsiy, Tabariy, Beruniy asarlarida ham eslatib ötilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖАМШИД — қад. афсоналарга кўра, Эронда энг аввал ҳукмдорлик қилган пешдодийлар сулоласининг тўртинчи ва энг буюк хукмдори. Шоҳ Таҳмурасдан сўнг 700 йил подшоxлик қилган Ж. Истахр ш.ни бунёд этиб, мамлакатда беҳад фаровонлик вужудга келтирган, шаробни ихтиро қилиб, Наврўзни янги йил байрами сифатида нишонлашни жорий этган эмиш. У ҳатто Зардуштдан илгари Эронда мавжуд бўлган бир диний мазҳабга асос солган, ойна (Ойини жам) ихтиро қилган ҳамда одамларни ҳайвон терисига ўраниш ўрнига газламадан тикилган кийим кийишга ўргатган, давлат тузумини ташкил этиб, аҳолини табақаларга бўлган. Бу мазҳаб ва ойна қуёшу табиатга боғлиқ ва айшу ишрат б-н уйғунлашган бир суратда таърифланади. Гўёки Ж. ўз шону шавкати ва салтанатидан мағрурланиб кетиб, худолик даъвосини қилган эмиш. Оқибатда Арабистон я. о.дан, эҳтимол Ямандаги од қавмидан Заҳxок исмли бир хукмдор бостириб келиб, Эронни Ж.дан тортиб олган экан. Сўнг, Захxок икки елкасидаги икки илонга маҳаллий аҳолининг навқирон ўғиллари миясини едира бошлабди. Шунда ўғилларидан ажраган бир Кова исмли темирчи бош кўтариб, Заҳҳокни ўлдирибдида, тахтни Ж. наслидан бўлмиш Фаридунга олиб берибди. Фаридун адолат б-н давлатни идора қилиб, кексайгач уч ўғлига мамлакатни бўлиб бериш б-н Ҳазрат Нуҳнинг мақомларига эришибди.
Ж.ни баъзилар Ҳазрат Сулаймоннинг айнан ўзлари, деб таъкидлашади. Ж., шаробни ихтиро этганлиги боисидан, шоирлар ўртасида «Қадаҳий» (Жоми Жам) номи б-н ҳам машҳурдир. Кейинчалик топилган қад. ҳинд брахманлари афсоналарига кўра, бу ҳикоянинг ҳинд афсоналаридан нақл этилгани маълум бўлади. Ҳақиқатан, Зардушт браҳманийлар динидан ажралиб чиқиб, алоҳида бир мазҳаб таъсис этгани учун ватанидан бадарға қилиниб, Эронга келиб қолган. Шунга биноан эронийлар қад. ҳинд афсоналарини ўрганишган. Қад. Эроннинг тарихи Зардуштнинг китоби бўлмиш Зандовастодан олингандир. Қад. ҳинд афсоналарида Ж. ёки Жомо Шайдо қуёшни англатувчи бир маъбуд исми бўлиб, бу исмни ташкил қилувчи сўзларнинг биринчиси — «хукмдор» ва иккинчиси — «қуёш» маъносидадир, яъни «қуёш подшоҳ» демакдир.
Ж. ҳақида Навоий, Фирдавсий, Табарий, Беруний асарларида ҳам эслатиб ўтилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.