Jangi loy
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 62-b. — ziyouz.com
Jangi loy JANGI LOY, Loy jangi — Amir Temur va amir Husayn ibn Musallabning Jeta (Möğuliston) xoni Ilyosxöjaga qarşi jangi (Nizomiddin Şomiyning «Zafarnoma»siga köra 1360 y. 16 iyunda, Şarafiddin Ali Yazdiynit «Zafar- noma»siga binoan esa 1365 y. 22 mayda bölib ötgan). 1361 y. Amir Temur va amir Husayn möğullar istilosiga qarşi boş kötarib, 3 yil davom etgan janglardan söng, nihoyat 1364 y. oxirida ularni Movarounnahr hududidan quvib çiqarişga muvaffaq bölişadi. Biroq, 1364 y. bahorida Ilyosxöja Movarounnahrga katta qöşin b-n yuriş qiladi. Şunda Amir Temur va amir Husayn Toşkent b-n Çinos oraliğida, Çirçiq daryosi böyida unga qarşi laşkar töplaydi. Ilyosxöja Konibodom tomonidan ularga yaqinlaşib kelgaç, ikki taraf laşkarlari qarama-qarşi saf tortadi. Amir Husayn qöşinning baranğarşta, uning qunbuliga esa arlot qabilasidan Tilonçi, hirovuliga Öljaytu qömondonlik qiladi. Juvanğarta Amir Temur, uning qunbuliga qipçoq qavmidan Sori Buğo, hirovuliga Temir Xöja Öğlon boş böladi. Ğulyaa Joku, Sayfuddin, Murod, Abbos Bahodir kabi atoqli amir va beklar jangga hozir turadi. Amir Temur va amir Husaynning birlaşgan bu qöşini son jihatdan duşman laşkaridan ança köp edi. Şarafiddin Ali Yazdiyning yozişiça, şunda Ilyosxöja halol jangda ğolib kelolmasligini payqab, bir hiyla işlatadi: yadaçi yada toşi yordamida kuçli jala yoğdiradi. Natijada jang maydoni loylanib, Amir Temur va amir Husayn qöşini muşkul ahvolda qoladi, kiyim-keçak, qurol-yaroğlar şu darajada namiqib ketadiki, otliqning ham, piyodaning ham qimirlaşga majoli yetmaydi (şu bois bu jang tarixda J. l. nomi b-n maşhur). Ilyosxöja laşkari esa kigiz yopinib, özlarini yomğirdan pana qiladilar. Şunday oğir şaroitga qaramay, Amir Temur duşmanning baranğariga qattiq zarba beradi. Lekin, şu asnoda duşman qöşinining qunbuli Tilonçi yetakçiligidagi qunbuldan ustun kelib, uni amir Husayn boşçiligidagi juvanğargaça quvib boradi. Amir Husayn askarlari sarosimaga tuşib, qoça boşlaydi. Qöşinning öng qanotidagi bu xatarli vaziyatni körgan Amir Temur öz qöl ostidagi navkarlar b-n duşmanning amir Şamsuddin boşçiligidagi juvanğariga kuçli zarba berib, uni tözitib yuboradi. Söng, u amir Husaynga çopar yuborib, qölga kiritilgan ğalabani mustahkamlaş uçun duşmanning asosiy kuçlariga birgalikda hujum qiliş lozimligini ma'lum qiladi. Ammo, amir Husayn bunga könmaydi. Ertasi ertalab yana jang boşlanib, Ilyosxöja qöşini yengiladi. Amir Temur va amir Husayn uni quvib ketayotib, amir Şamsuddin boşçiligidagi juvanğardan ajralib qolgan möğullar tödasiga duç kelib, ular b-n jang qilişga majbur böladi. Şunda duşman parokanda navkarlarini töplab, qayta tartibga keltirişga muvaffaq böladida, taşabbusni öz qöliga olib, kuçli zarba b-n Amir Temur va amir Husayn qöşinini ikkiga ajratib yuboradi va ğalaba qozonadi. 10 mingdan ortiq askaridan ayrilgan Amir Temur va amir Husayn Keş tomon çekinadi.
Ad.: Şarafiddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, T., 1994; Nizomiddin Şomiy, Zafarnoma, T., 1996; Dadaboyev H., Amir Temurning harbiy mahorati, T., 1996.
Hamidulla Dadaboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖАНГИ ЛОЙ, Лой жанги — Амир Темур ва амир Ҳусайн ибн Мусаллабнинг Жета (Мўғулистон) хони Илёсхўжага қарши жанги (Низомиддин Шомийнинг «Зафарнома»сига кўра 1360 й. 16 июнда, Шарафиддин Али Яздийнит «Зафар- нома»сига биноан эса 1365 й. 22 майда бўлиб ўтган). 1361 й. Амир Темур ва амир Ҳусайн мўғуллар истилосига қарши бош кўтариб, 3 йил давом этган жанглардан сўнг, ниҳоят 1364 й. охирида уларни Мовароуннаҳр ҳудудидан қувиб чиқаришга муваффақ бўлишади. Бироқ, 1364 й. баҳорида Илёсхўжа Мовароуннаҳрга катта қўшин б-н юриш қилади. Шунда Амир Темур ва амир Ҳусайн Тошкент б-н Чинос оралиғида, Чирчиқ дарёси бўйида унга қарши лашкар тўплайди. Илёсхўжа Конибодом томонидан уларга яқинлашиб келгач, икки тараф лашкарлари қарама-қарши саф тортади. Амир Ҳусайн қўшиннинг баранғаршта, унинг қунбулига эса арлот қабиласидан Тилончи, ҳировулига Ўлжайту қўмондонлик қилади. Жуванғарта Амир Темур, унинг қунбулига қипчоқ қавмидан Сори Буғо, ҳировулига Темир Хўжа Ўғлон бош бўлади. Ғуляа Жоку, Сайфуддин, Мурод, Аббос Баҳодир каби атоқли амир ва беклар жангга ҳозир туради. Амир Темур ва амир Ҳусайннинг бирлашган бу қўшини сон жиҳатдан душман лашкаридан анча кўп эди. Шарафиддин Али Яздийнинг ёзишича, шунда Илёсхўжа ҳалол жангда ғолиб келолмаслигини пайқаб, бир ҳийла ишлатади: ядачи яда тоши ёрдамида кучли жала ёғдиради. Натижада жанг майдони лойланиб, Амир Темур ва амир Ҳусайн қўшини мушкул аҳволда қолади, кийим-кечак, қурол-яроғлар шу даражада намиқиб кетадики, отлиқнинг ҳам, пиёданинг ҳам қимирлашга мажоли етмайди (шу боис бу жанг тарихда Ж. л. номи б-н машҳур). Илёсхўжа лашкари эса кигиз ёпиниб, ўзларини ёмғирдан пана қиладилар. Шундай оғир шароитга қарамай, Амир Темур душманнинг баранғарига қаттиқ зарба беради. Лекин, шу аснода душман қўшинининг қунбули Тилончи етакчилигидаги қунбулдан устун келиб, уни амир Ҳусайн бошчилигидаги жуванғаргача қувиб боради. Амир Ҳусайн аскарлари саросимага тушиб, қоча бошлайди. Қўшиннинг ўнг қанотидаги бу хатарли вазиятни кўрган Амир Темур ўз қўл остидаги навкарлар б-н душманнинг амир Шамсуддин бошчилигидаги жуванғарига кучли зарба бериб, уни тўзитиб юборади. Сўнг, у амир Ҳусайнга чопар юбориб, қўлга киритилган ғалабани мустаҳкамлаш учун душманнинг асосий кучларига биргаликда ҳужум қилиш лозимлигини маълум қилади. Аммо, амир Ҳусайн бунга кўнмайди. Эртаси эрталаб яна жанг бошланиб, Илёсхўжа қўшини енгилади. Амир Темур ва амир Ҳусайн уни қувиб кетаётиб, амир Шамсуддин бошчилигидаги жуванғардан ажралиб қолган мўғуллар тўдасига дуч келиб, улар б-н жанг қилишга мажбур бўлади. Шунда душман пароканда навкарларини тўплаб, қайта тартибга келтиришга муваффақ бўладида, ташаббусни ўз қўлига олиб, кучли зарба б-н Амир Темур ва амир Ҳусайн қўшинини иккига ажратиб юборади ва ғалаба қозонади. 10 мингдан ортиқ аскаридан айрилган Амир Темур ва амир Ҳусайн Кеш томон чекинади.
Ад.: Шарафиддин Али Яздий, Зафарнома, Т., 1994; Низомиддин Шомий, Зафарнома, Т., 1996; Дадабоев Ҳ., Амир Темурнинг ҳарбий маҳорати, Т., 1996.
Ҳамидулла Дадабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.