Jangovar tartib

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 63–66-b. — ziyouz.com

Jangovar tartib - qöşinlarning jang qiliş uçun joylaniş tartibi. Bölinma, qism va qöşilmalar jangovar topşirini bajariş uçun taktik hamda texnik imkoniyatlar va qurollaniş darajasiga qarab joylaştiriladi. Muayyan r-n (doira)da jangovar topşiriqni birgalikda ado etadigan qöşinlar kuç va vositalari, qoidaga binoan, birgalikda xarakat qiluvçi barça bölinma, qism, qöşilmalarni öz içiga oladigan yagona J. t.ga uyuşadi. Jangovar harakatning har bir turi öziga mos J. t. qöllaşni talab etadi. Qöşinlarning J. t.i bölajak

jang talablarini kuç va vositalarning holati hamda jangovar imkoniyatlarini, duşman qöşinlarining joylanişi va harakatini, joyning şartşaroitlarini hisobga olgan holda tuziladi.

Armiya maxsus harbiy taşkilot sifatida tarkib topmagan ibtidoiy jamoa tuzumida qabilalar orasidagi töqnaşuvlarda odamlar töda-töda bölib, mehnat va ov quroli bölgan toş, söyil va b. b-n jang qilardilar. Ibtidoiy jamoa tuzumining yemirilişi va sinfiy jamiyat paydo bölişi b-n uruğning qurollangan hamma a'zolari qatorida uruğ zodagon (aslzoda)larining drujinalari ham vujudga kelib, keyinçalik ular doimiy armiyaning negizi bölib qoldi. Kuraş qurollari ham birmunça takomillaşib, nayza, qiliç, kamon va b. paydo böldi. Bu qurollardan samarali foydalaniş uçun jangçilarni safga tiziş zarurati tuğildi. Şu yösinda qöşinlarni jangovar safga tizişning dastlabki şakllari paydo böldi. Keyin tiğli va öt otuvçi, 20-a.ning 40—50-y. laridan boşlab esa yadro qurollari yuzaga kela boşladi.

Qad. Şarq quldorlik davlatlari (Qad. Misr, Ossuriya, Eron, Qad. Xitoy, Hindiston va b.)ning qöşini piyoda askarlar, otliqdar hamda jang aravalari, tuya va fil mingan jangçi qismlarga bölingan. Ular nayza, oybolta, qiliç, kamon va b. b-n qurollangan. Bu uruş vositalarining duşmanga ta'sir etiş darajasi jangçilarning jismoniy jixatdan baquvvatligiga va ularning miqporiga boğliq bölgan. Qöşinlarni safga tiziş ham şunga qarab belgilangan. Maye, Misrning oğir qurollangan piyoda askarlari dastlab köp qatorli ziç ustun tarzida saflantirilgan. Keyinçalik qurollarning takomillaşuvi va jangovar tajribalarning ortişi, jang aravalarining paydo bölişi b-n ularning harakat tezligidan samarali foydalaniş közda tutilgan; jang aravalari birinçi qatorga joylaştirilgan.

Yunoniston, Qad. Rim va Karfagenning harbiy san'ati J. t.ning yanada takomillaşgan şakllarini yaratdi. Yunonistonning quldorlik davlatlari Afina va Spartada (mil. av. 6—4- a.lar) qöşinning asosiy turi oğir qurolli piyoda askarlar hisoblangan. Ular nayza va qiliç b-n qurollangan hamda himoya sifatida sovut, dubulğa kiyib, qalqon tutişgan. Mil. av. 6-a. dan boşlab yunon qöşinlari falangalar (piyoda askarlarning jips saf tortib turgan bir neça qatori) va qanotlardan taşkil etilgan. Oldinda va öng-söl qanotlarda yengil qurollangan piyoda va otliq askarlar joylaştirilgan. Pekin falangalar epçil harakat qiliş imkoniga ega bölmagani sababli faqat tekis joylardagina jang qilolgan. Şunday bölsada, u duşmanga dastlabki kuçli zarba beriş qudratiga ega bölgan. Falangalarning bu imkoniyatidan yunon laşkarboşilari mohirona foydalangan. Maye, Levktra yonida bölgan jangda (mil. av. 371 y.) Epaminond yangiça J. t. qölladi. U çap qanotga saralangan jangçilardan 50 qator joylaştirgan va bu b-n duşmanning kuçli öng qanotiga oğir zarba beriş uçun qöşinlarni front böylab notekis taqsimlaş taktik usuli maydonga keldi. Keyinçalik bu usul Iskandar Zulqarnayn armiyasida yanada takomillaşdi (mil. av. 4-a.). Iskander Zulqarnayn qöşinlari J. t. i asosini oğir va örta qurolli piyoda falangalar taşkil etgan. Qanotlarga esa otliq askarlar joylaştirilgan, ular falangalarning töğridan berajak zarbalari b-n birgalikda duşmanga asosiy zarba bergan. Örta piyoda askarlar yorib kiriş ehtimoli bölgan duşmanga qarşi orqaroqqa — ikkinçi çiziqqa joylaştirilgan. Zaxira qism saqlaş ğoyasi şu tariqa kelib çiqqan. Bunday J. t. mil. av. 331 y.da Gavgamela yonidagi jangda bölgan.

Örta Osiyoda qöşinlar J. t.ining eng yaxşi şakllari Amir Temur armiyasida mavjud edi. Temur şaroitga qarab J. t. belgilagan. Duşman kuçlarining xususiyati va vaziyatiga qarab J. t.ga tuzilişning maxsus 12 qoidasi qöllangan hamda bu qoidalarni har bir askar yaxşi bilişi talab qilingan. Amir Temur duşman kuçi qança bölsa, unga qarşi şunça kuç taşlagan. Maye, ön ikki ming otliq askardan iborat qöşin töqqiz bölukka, bu böluklarning har biri yana böluklarga bölinib, saf tortişgan. Ğöl (markaz) — bir böluk, baranğar (öng qanot) — bir böluk, juvanğar (söl qanot) — uç böluk, hirovul (qöşinning ilğor qismi) — bir böluk, qorovul (ilğor soqçilar) — bir böluk. Har bir qanotning bir bölugi — hirovul, ikkinçi bölugi çopovul, uçinçi bölugi şoqovul (ehtiyot töda). Qöşinning soni köpayişi b-n bu J. t. ham şu asosda murakkablaşa borgan.

J. t. şakllarining rivojlanişiga Ğarbiy Yevropa va Rossiyaga porox va ötoçar qurollarning tarqalişi (14-a.) katta ta'sir körsatdi. 15—16-a.larda Rossiyada bölgan uruşlarda J. t., asosan, 3 qator 1-avangard polk, 2-katta polk (piyoda askarlar) 3-zaxira polkdan iborat bölgan. Piyoda askarlar 4—5 qatordan, ikki çiziq bölib saflanişardi. Keyinçalik 18-a.dagi rus sarkardalari — P. A. Rumyansev, A. V. Suvorovlar rus jangçilarining jangovar fazilatlarini örganib, çiziqli J. t.ni birmunça takomillaştirdilar.

18-a. oxirlaridagi inqilobiy uruşlar J. t. şakllarining taraqqiy etişida yangi bosqiç böldi. Şim. Amerikadagi mustaqillik uçun olib borilgan uruş davrida (1775—83) olomon tarzidagi inqilobiy qöşinlar uçun jangçidan katta malaka talab qiladigan çiziqli J. t. moye kelmay qoldi va yoyilib jangovar safda turiş tartibi vujudga keldi. Bu yoyilgan saf Buyuk Fransuz inqilobi (1789—94) va Napoleon uruşlari (19-a. boşlari) davrida ustun tarzida uyğunlaştirilib, birmunça taraqqiy topdi.

Birinçi va ikkinçi jahon uruşlarida jahonning hamma armiyalarida J. t. şakllarining özgarişi yangiça jangovar texnikaartilleriya, tank, avtomat qurollar va b. qirğin qurollarning qöllanişi va ularning bundan keyingi taraqqiyoti zaminida röy berdi. 1941—45 y.lar uruşi davrida sobiq Ittifoq armiyasining J. t.i yanada rivojlandi. 1942 y. kuzida qöşilma, qism va bölinmalarda kuç va vositalarni haddan taşqari eşelonlaştiriş bekor qilindi. Rota, batalon, polk va diviziyalarning J. t.i 1 eşelonli qilib tuzildi, öqçi vzvod va bölinmalar esa zanjirsimon yoyildi. Bu — birinçi eşelonda piyoda askarlar öt oçiş vositalarining köp bölişiga va talafotlarning kamayişiga imkon berdi. 1943 y. nemis-faşist armiyasining mudofaaga ötib, tranşeyali çuqur mudofaa doirasidan foydalaniş qöşilma va qismlar J. t.ining yanada takomillaştiriş zaruratini tuğdirdi.

Uruşdan keyingi davrda yadro qurollarining paydo bölişi, raketa, tovuşdan tez uçadigan samolyot va h. k. qurollarning paydo bölişi, zirhli maşina, tanklar miqdorining ortişi, qurol-yaroğlarning jangovar xususiyati ösganligi, aloqa vositalari, muhandislik texnikasi va b.ning rivojlanganligi qöşinlarning J. t.iga yangiça zamonaviy tus berdi. Quruqlikdagi qöşinlardan farqli ölaroq aviatsiya J. t.i 3 ölçamda böladi: oraliq (distansiya), örtadagi masofa (interval), balandlik. Mana şu ölçamlarga qarab, har xil turdagi

aviatsiya qism va bölinmalarining J. t.i ziç, yoyiq xamda tarqoq bölişi mumkin. Ziç J. t.da — ekipajlar (bölinmalar) jangovar uçişni aniq masofa va oraliqda aviatsiya xavfsizligini saqlagan holda; yoyiq J. t.da — uzun oraliq va örta masofada, köz b-n köra oladigan uzoqlikda; tarqoq J. t.da esa köz b-n ilğab bölmas uzoqlikda bajaradi.

Samolyotlar zvenosi (har zvenoda 3 ta samolyot böladi) yoki jufti jangovar topşiriqni bajariş vaqtida, odatda, ziç yoki yoyiq J. t.da harakat qiladi. Eskadrilyalar — yoyiq va tarqoqJ. t. b-n devorsimon, ustunsimon, ilon izi, pona, doyra, singari şakllarda harakat qiladigan samolyotlar zvenosi (jufti) sifatida jangovar topşiriqni ado etadi.

Harbiy dengiz floti kemalarining J. t.i, avvalo, kemalarning va ulardagi qurol-yaroğning rivojlanişi b-n boğliq suratda özgarib kelmoqda. Eşkakli kemalar yoki ikki kator tizilgan, yoki yon tomonlari olğa turtib çiqqan yarim doyra şakldagi J. t.lardan foydalanişgan. Jangovar yelkanli kemalar 17-a.da özlari uçun J. t. sifatida kilvater («Qulfkalit») şaklini tanladilar. Buğ b-n yuradigan kemalar vujudga kelişi, keyinroq suv osti kemalarining yaratilişi b-n (19-a. oxiri) flotning J. t.i xam özgardi. Bu sohadagi yanada katta özgarişlar aloqaning texnik vositalari, ayniqsa, radio aloqaning paydo bölişi, dengiz aviatsiyasi va ularni olib yuradigan aviataşuvçilar maydonga kelişi b-n röy berdi. Hoz. zamon şaroitida Harbiy dengiz floti qöşilmalari zarbdor guruxlar tarkibida yoki alohida ilğor kemalar guruhi sifatida hamda yolğiz özi jangovar harakatlar qiladi.

Ad.: Strokov A. A., Istoriya voyennogo iskusstva, t. 1—3, M., 1955—1967; Taktika, M„ 1966.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЖАНГОВАР ТАРТИБ - қўшинларнинг жанг қилиш учун жойланиш тартиби. Бўлинма, қисм ва қўшилмалар жанговар топширини бажариш учун тактик ҳамда техник имкониятлар ва қуролланиш даражасига қараб жойлаштирилади. Муайян р-н (доира)да жанговар топшириқни биргаликда адо этадиган қўшинлар куч ва воситалари, қоидага биноан, биргаликда харакат қилувчи барча бўлинма, қисм, қўшилмаларни ўз ичига оладиган ягона Ж. т.га уюшади. Жанговар ҳаракатнинг ҳар бир тури ўзига моc Ж. т. қўллашни талаб этади. Қўшинларнинг Ж. т.и бўлажак

жанг талабларини куч ва воситаларнинг ҳолати ҳамда жанговар имкониятларини, душман қўшинларининг жойланиши ва ҳаракатини, жойнинг шартшароитларини ҳисобга олган ҳолда тузилади.

Армия махсус ҳарбий ташкилот сифатида таркиб топмаган ибтидоий жамоа тузумида қабилалар орасидаги тўқнашувларда одамлар тўда-тўда бўлиб, меҳнат ва ов қуроли бўлган тош, сўйил ва б. б-н жанг қилардилар. Ибтидоий жамоа тузумининг емирилиши ва синфий жамият пайдо бўлиши б-н уруғнинг қуролланган ҳамма аъзолари қаторида уруғ зодагон (аслзода)ларининг дружиналари ҳам вужудга келиб, кейинчалик улар доимий армиянинг негизи бўлиб қолди. Кураш қуроллари ҳам бирмунча такомиллашиб, найза, қилич, камон ва б. пайдо бўлди. Бу қуроллардан самарали фойдаланиш учун жангчиларни сафга тизиш зарурати туғилди. Шу йўсинда қўшинларни жанговар сафга тизишнинг дастлабки шакллари пайдо бўлди. Кейин тиғли ва ўт отувчи, 20-а.нинг 40—50-й. ларидан бошлаб эса ядро қуроллари юзага кела бошлади.

Қад. Шарқ қулдорлик давлатлари (Қад. Миср, Оссурия, Эрон, Қад. Хитой, Ҳиндистон ва б.)нинг қўшини пиёда аскарлар, отлиқдар ҳамда жанг аравалари, туя ва фил минган жангчи қисмларга бўлинган. Улар найза, ойболта, қилич, камон ва б. б-н қуролланган. Бу уруш воситаларининг душманга таъсир этиш даражаси жангчиларнинг жисмоний жихатдан бақувватлигига ва уларнинг миқпорига боғлиқ бўлган. Қўшинларни сафга тизиш ҳам шунга қараб белгиланган. Мае, Мисрнинг оғир қуролланган пиёда аскарлари дастлаб кўп қаторли зич устун тарзида сафлантирилган. Кейинчалик қуролларнинг такомиллашуви ва жанговар тажрибаларнинг ортиши, жанг араваларининг пайдо бўлиши б-н уларнинг ҳаракат тезлигидан самарали фойдаланиш кўзда тутилган; жанг аравалари биринчи қаторга жойлаштирилган.

Юнонистон, Қад. Рим ва Карфагеннинг ҳарбий санъати Ж. т.нинг янада такомиллашган шаклларини яратди. Юнонистоннинг қулдорлик давлатлари Афина ва Спартада (мил. ав. 6—4- а.лар) қўшиннинг асосий тури оғир қуролли пиёда аскарлар ҳисобланган. Улар найза ва қилич б-н қуролланган ҳамда ҳимоя сифатида совут, дубулға кийиб, қалқон тутишган. Мил. ав. 6-а. дан бошлаб юнон қўшинлари фалангалар (пиёда аскарларнинг жипс саф тортиб турган бир неча қатори) ва қанотлардан ташкил этилган. Олдинда ва ўнг-сўл қанотларда енгил қуролланган пиёда ва отлиқ аскарлар жойлаштирилган. Пекин фалангалар эпчил ҳаракат қилиш имконига эга бўлмагани сабабли фақат текис жойлардагина жанг қилолган. Шундай бўлсада, у душманга дастлабки кучли зарба бериш қудратига эга бўлган. Фалангаларнинг бу имкониятидан юнон лашкарбошилари моҳирона фойдаланган. Мае, Левктра ёнида бўлган жангда (мил. ав. 371 й.) Эпаминонд янгича Ж. т. қўллади. У чап қанотга сараланган жангчилардан 50 қатор жойлаштирган ва бу б-н душманнинг кучли ўнг қанотига оғир зарба бериш учун қўшинларни фронт бўйлаб нотекис тақсимлаш тактик усули майдонга келди. Кейинчалик бу усул Искандар Зулқарнайн армиясида янада такомиллашди (мил. ав. 4-а.). Искандер Зулқарнайн қўшинлари Ж. т. и асосини оғир ва ўрта қуролли пиёда фалангалар ташкил этган. Қанотларга эса отлиқ аскарлар жойлаштирилган, улар фалангаларнинг тўғридан беражак зарбалари б-н биргаликда душманга асосий зарба берган. Ўрта пиёда аскарлар ёриб кириш эҳтимоли бўлган душманга қарши орқароққа — иккинчи чизиққа жойлаштирилган. Захира қисм сақлаш ғояси шу тариқа келиб чиққан. Бундай Ж. т. мил. ав. 331 й.да Гавгамела ёнидаги жангда бўлган.

Ўрта Осиёда қўшинлар Ж. т.ининг энг яхши шакллари Амир Темур армиясида мавжуд эди. Темур шароитга қараб Ж. т. белгилаган. Душман кучларининг хусусияти ва вазиятига қараб Ж. т.га тyзилишнинг махсус 12 қоидаси қўлланган ҳамда бу қоидаларни ҳар бир аскар яхши билиши талаб қилинган. Амир Темур душман кучи қанча бўлса, унга қарши шунча куч ташлаган. Мае, ўн икки минг отлиқ аскардан иборат қўшин тўққиз бўлукка, бу бўлукларнинг ҳар бири яна бўлукларга бўлиниб, саф тортишган. Ғўл (марказ) — бир бўлук, баранғар (ўнг қанот) — бир бўлук, жуванғар (сўл қанот) — уч бўлук, ҳировул (қўшиннинг илғор қисми) — бир бўлук, қоровул (илғор соқчилар) — бир бўлук. Ҳар бир қанотнинг бир бўлуги — ҳировул, иккинчи бўлуги чоповул, учинчи бўлуги шоқовул (эҳтиёт тўда). Қўшиннинг сони кўпайиши б-н бу Ж. т. ҳам шу асосда мураккаблаша борган.

Ж. т. шаклларининг ривожланишига Ғарбий Европа ва Россияга порох ва ўточар қуролларнинг тарқалиши (14-а.) катта таъсир кўрсатди. 15—16-а.ларда Россияда бўлган урушларда Ж. т., асосан, 3 қатор 1-авангард полк, 2-катта полк (пиёда аскарлар) 3-захира полкдан иборат бўлган. Пиёда аскарлар 4—5 қатордан, икки чизиқ бўлиб сафланишарди. Кейинчалик 18-а.даги рус саркардалари — П. А. Румянцев, А. В. Суворовлар рус жангчиларининг жанговар фазилатларини ўрганиб, чизиқли Ж. т.ни бирмунча такомиллаштирдилар.

18-а. охирларидаги инқилобий урушлар Ж. т. шаклларининг тараққий этишида янги босқич бўлди. Шим. Америкадаги мустақиллик учун олиб борилган уруш даврида (1775—83) оломон тарзидаги инқилобий қўшинлар учун жангчидан катта малака талаб қиладиган чизиқли Ж. т. мое келмай қолди ва ёйилиб жанговар сафда туриш тартиби вужудга келди. Бу ёйилган саф Буюк Француз инқилоби (1789—94) ва Наполеон урушлари (19-а. бошлари) даврида устун тарзида уйғунлаштирилиб, бирмунча тараққий топди.

Биринчи ва иккинчи жаҳон урушларида жаҳоннинг ҳамма армияларида Ж. т. шаклларининг ўзгариши янгича жанговар техникаартиллерия, танк, автомат қуроллар ва б. қирғин қуролларнинг қўлланиши ва уларнинг бундан кейинги тараққиёти заминида рўй берди. 1941—45 й.лар уруши даврида собиқ Иттифоқ армиясининг Ж. т.и янада ривожланди. 1942 й. кузида қўшилма, қисм ва бўлинмаларда куч ва воситаларни ҳаддан ташқари эшелонлаштириш бекор қилинди. Рота, батальон, полк ва дивизияларнинг Ж. т.и 1 эшелонли қилиб тузилди, ўқчи взвод ва бўлинмалар эса занжирсимон ёйилди. Бу — биринчи эшелонда пиёда аскарлар ўт очиш воситаларининг кўп бўлишига ва талафотларнинг камайишига имкон берди. 1943 й. немис-фашист армиясининг мудофаага ўтиб, траншеяли чуқур мудофаа доирасидан фойдаланиш қўшилма ва қисмлар Ж. т.ининг янада такомиллаштириш заруратини туғдирди.

Урушдан кейинги даврда ядро қуролларининг пайдо бўлиши, ракета, товушдан тез учадиган самолёт ва ҳ. к. қуролларнинг пайдо бўлиши, зирҳли машина, танклар миқдорининг ортиши, қурол-яроғларнинг жанговар хусусияти ўсганлиги, алоқа воситалари, муҳандислик техникаси ва б.нинг ривожланганлиги қўшинларнинг Ж. т.ига янгича замонавий туc берди. Қуруқликдаги қўшинлардан фарқли ўлароқ авиация Ж. т.и 3 ўлчамда бўлади: оралиқ (дистанция), ўртадаги масофа (интервал), баландлик. Мана шу ўлчамларга қараб, ҳар хил турдаги

авиация қисм ва бўлинмаларининг Ж. т.и зич, ёйиқ xамда тарқоқ бўлиши мумкин. Зич Ж. т.да — экипажлар (бўлинмалар) жанговар учишни аниқ масофа ва оралиқда авиация хавфcизлигини сақлаган ҳолда; ёйиқ Ж. т.да — узун оралиқ ва ўрта масофада, кўз б-н кўра оладиган узоқликда; тарқоқ Ж. т.да эса кўз б-н илғаб бўлмас узоқликда бажаради.

Самолётлар звеноси (ҳар звенода 3 та самолёт бўлади) ёки жуфти жанговар топшириқни бажариш вақтида, одатда, зич ёки ёйиқ Ж. т.да ҳаракат қилади. Эскадрильялар — ёйиқ ва тарқоқЖ. т. б-н деворсимон, устунсимон, илон изи, пона, дойра, сингари шаклларда ҳаракат қиладиган самолётлар звеноси (жуфти) сифатида жанговар топшириқни адо этади.

Ҳарбий денгиз флоти кемаларининг Ж. т.и, аввало, кемаларнинг ва улардаги қурол-яроғнинг ривожланиши б-н боғлиқ суратда ўзгариб келмоқда. Эшкакли кемалар ёки икки катор тизилган, ёки ён томонлари олға туртиб чиққан ярим дойра шаклдаги Ж. т.лардан фойдаланишган. Жанговар елканли кемалар 17-а.да ўзлари учун Ж. т. сифатида кильватер («Қулфкалит») шаклини танладилар. Буғ б-н юрадиган кемалар вужудга келиши, кейинроқ сув ости кемаларининг яратилиши б-н (19-а. охири) флотнинг Ж. т.и хам ўзгарди. Бу соҳадаги янада катта ўзгаришлар алоқанинг техник воситалари, айниқса, радио алоқанинг пайдо бўлиши, денгиз авиацияси ва уларни олиб юрадиган авиаташувчилар майдонга келиши б-н рўй берди. Ҳоз. замон шароитида Ҳарбий денгиз флоти қўшилмалари зарбдор гурухлар таркибида ёки алоҳида илғор кемалар гуруҳи сифатида ҳамда ёлғиз ўзи жанговар ҳаракатлар қилади.

Ад.: Строков А. А., История военного искусства, т. 1—3, М., 1955—1967; Тактика, М„ 1966.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.