Janr
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 69–70-b. — ziyouz.com
Janr (frans. qenre — jins, tur) — san'at turlarida tarixan şakllangan içki böliniş hamda mazkur bölinişni ifodalovçi tuşunça; şakl va mazmun birligidagi öziga xos xususiyatlariga ega bölgan san'at asarining alohida turi. San'at asarlarining J. guruxlariga bölinişi turli (tanlangan mavzu, badiiy-ğoyaviy mazmun, şakl jihatlari va b.) mezonlarga tayanib amalga oşiriladi; har bir san'at turida J. tasnifi öziga xos tizimni taşkil etadi.
Adabiyot (badiiy-adabiy ijod) da J. asarning qaysi adabiy turga taalluqliligi, hajmi va obrazlarining qurilişi usuli (ramziyligi, majoziyligi, xujjatliligi) b-n belgilanadi. J.ning 3 asosiy turi mavjud: epik J. (qahramonlik dostonlar, roman va hikoya), lirik J. (qasida, elegiya, şe'r, qöşik, va b.)., dramatik J. (tragediya, drama, komediya). Mazkur J.lar asar mavzuiga köra yanada maydaroq qismlarga ham bölinadi (maye, maişiy, psixologik mavzudagi romanlar; hajviy, lirik komediyalar va vodevil va b.).
Tasviriy san'atda, avvalo, tasvirlanayotgan narsaga, ba'zan tasvir xususiyatiga köra asosiy J.lar belgilanadi (maye. portret, manzara va b.). Keyingi (yanada mayda) bölinişlar badiiy ijodda biliş, ğoyaviy baholaş, badiiy obraz bölaklari aralaşuvi b-n aniqlanadi. Şunga köra, portretçi rassom nuqtai nazari umumiy (portret)gina bölib qolmay, şuningdek, istehzoli (şarj) va qahrli foş etuvçi (karikatura) şakliga ega bölişi mumkin. Asosiy J.larning janrçalari tasvir sohasini xususiyni yanada xususiylarga bölişlarda hosil böladi (maye, dengiz körinişi marina — manzaranmng bir turi va ş. k.).
Musiqada asarlarning hayotdagi örni, ijro etiliş joyi va şaroitiga köra, maişiy, marosim, bazm va bayram, harbiy musiqa, konsert, kamer musiqasi kabi; ijro xususiyatlariga qarab, vokal va çolğu musiqasi, şuningdek, yakka, ansambl, xor, orkestr musiqasi va b. guruxlar ajratiladi. Mazmun va badiiy mohiyati nuqtai nazaridan musiqada ham epik (maye, kitobxonlik yöllari, doston termalarn, ballada va b.), lirik (aşula, ariya, madhiya, poema va b.) hamda dramatik (musiqiy tomoşa, musiqali drama, opera va simfoniya kabi) turlarini belgilaş mumkin.
Qad., örta asrlar va Uyğoniş davri san'atlarida J.lar orasida aniq, çegara qöyilmagan. Klassitsizm davri (Fransiya) dagina qat'iy J. tizimi yaratildi. 19-a.da J.lar orasiga katiy çegara qöyilişi b-n ayrim J.lar öz ahamiyati va yetakçiligini yöqotdi, ayrimlari (portret, manzara, konsert, simfoniya va b.)ning özaro ta'sirda, yangi turlarining paydo bölişi kabi murakkab jarayonlar yuzaga keldi. San'atşunoslikda J. tuşunçasi 17-a.da paydo bölib, jahon san'ati tarixining barça davrlariga nisbatan asarlarning ifodaviy va mazmun xususiyatlarini taxlil qilişda qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖАНР (франц. qenre — жинс, тур) — санъат турларида тарихан шаклланган ички бўлиниш ҳамда мазкур бўлинишни ифодаловчи тушунча; шакл ва мазмун бирлигидаги ўзига хос хусусиятларига эга бўлган санъат асарининг алоҳида тури. Санъат асарларининг Ж. гурухларига бўлиниши турли (танланган мавзу, бадиий-ғоявий мазмун, шакл жиҳатлари ва б.) мезонларга таяниб амалга оширилади; ҳар бир санъат турида Ж. таснифи ўзига хос тизимни ташкил этади.
Адабиёт (бадиий-адабий ижод) да Ж. асарнинг қайси адабий турга тааллуқлилиги, ҳажми ва образларининг қурилиши усули (рамзийлиги, мажозийлиги, хужжатлилиги) б-н белгиланади. Ж.нинг 3 асосий тури мавжуд: эпик Ж. (қаҳрамонлик достонлар, роман ва ҳикоя), лирик Ж. (қасида, элегия, шеър, қўшик, ва б.)., драматик Ж. (трагедия, драма, комедия). Мазкур Ж.лар асар мавзуига кўра янада майдароқ қисмларга ҳам бўлинади (мае, маиший, психологик мавзудаги романлар; ҳажвий, лирик комедиялар ва водевиль ва б.).
Тасвирий санъатда, аввало, тасвирланаётган нарсага, баъзан тасвир хусусиятига кўра асосий Ж.лар белгиланади (мае. портрет, манзара ва б.). Кейинги (янада майда) бўлинишлар бадиий ижодда билиш, ғоявий баҳолаш, бадиий образ бўлаклари аралашуви б-н аниқланади. Шунга кўра, портретчи рассом нуқтаи назари умумий (портрет)гина бўлиб қолмай, шунингдек, истеҳзоли (шарж) ва қаҳрли фош этувчи (карикатура) шаклига эга бўлиши мумкин. Асосий Ж.ларнинг жанрчалари тасвир соҳасини хусусийни янада хусусийларга бўлишларда ҳосил бўлади (мае, денгиз кўриниши марина — манзаранмнг бир тури ва ш. к.).
Мусиқада асарларнинг ҳаётдаги ўрни, ижро этилиш жойи ва шароитига кўра, маиший, маросим, базм ва байрам, ҳарбий мусиқа, концерт, камер мусиқаси каби; ижро хусусиятларига қараб, вокал ва чолғу мусиқаси, шунингдек, якка, ансамбль, хор, оркестр мусиқаси ва б. гурухлар ажратилади. Мазмун ва бадиий моҳияти нуқтаи назаридан мусиқада ҳам эпик (мае, китобхонлик йўллари, достон термаларн, баллада ва б.), лирик (ашула, ария, мадҳия, поэма ва б.) ҳамда драматик (мусиқий томоша, мусиқали драма, опера ва симфония каби) турларини белгилаш мумкин.
Қад., ўрта аcрлар ва Уйғониш даври санъатларида Ж.лар орасида аниқ, чегара қўйилмаган. Классицизм даври (Франция) дагина қатъий Ж. тизими яратилди. 19-а.да Ж.лар орасига катьий чегара қўйилиши б-н айрим Ж.лар ўз аҳамияти ва етакчилигини йўқотди, айримлари (портрет, манзара, концерт, симфония ва б.)нинг ўзаро таъсирда, янги турларининг пайдо бўлиши каби мураккаб жараёнлар юзага келди. Санъатшуносликда Ж. тушунчаси 17-а.да пайдо бўлиб, жаҳон санъати тарихининг барча даврларига нисбатан асарларнинг ифодавий ва мазмун хусусиятларини тахлил қилишда қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.