Janubiy Afrika Respublikasi

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 75–77-b. — ziyouz.com

Janubiy Afrika Respublikasi (JAR) (afrikaansça Republiek van Suid-Africa; ing. Republic of South Africa) — Afrika jan.dagi mamlakat. Mayd. 1221 ming km2. Aholisi 43 mln. kişidan ortiq (2001). Poytaxti—Pretoriya ş. Ma'muriy jihatdan 9 viloyat (provinsiya)ga bölinadi.

Davlat tuzumi. JAR — federalizm nişonalari bölgan unitar respublika. Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibiga kiradi. 1997 y. 4 fev.dan kuçga kirgan konstitutsiya amal qiladi. Davlat boşliği — prezident. Milliy assambleya tomonidan uning a'zolari orasidan 5 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — 2 palatali parlament. U viloyatlarning Milliy kengaşi (yuqori palata) va Milliy assambleya (quyi palata)dan iborat. Ijroçi xokimiyatni prezident boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.

Tabiati. JAR hududining yer yuzasi, asosan, plato va yassitoğliklardan iborat. Qirğoqlari deyarli tekis, sohil böylab toğ tizmalari joylaşgan. Oranj daryosidan şim.da Kalaxari tekisligi bor. Platolarning şarqiy sohilidagi kambar pasttekislikka, jan.da Katta Karru soyligiga tik tuşgan qismi Katta Jarlik deb ataladi. Drakon toğlari uning şarqiy qismidir. Drakon toğlaridagi Tabana-Ntlenyana çöqqisi (3482 m) Jan. Afrikadagi eng baland nuqtadir. Katta Karru soyligidan jan.da Kap toğlari (bal. 2326 m gaça) bor. Iqlimi, asosan, tropik, 30° j. k.dan jan.da subtropik. Katta Jarlik Hind okeanidan esuvçi nam şamollarni tusib, içki hududlarga ötkazmaydi. Şarqiy sohilda va Katta Jarlikning şarqiy yon bağrida dengiz iqlimi, yillik yoğin 1000—2000 mm, eng issiq oyning örtaça t-rasi 25°, sovuq oyniki 18°. Kontinental iqlimli içki platolarda yillik yoğin şarqda 750 mm gaça, ğarbda 150 mm gaça. Yoz oylarining örtaça t-rasi 27°, jan.-ğarbida 18°. Subtropik iqlimli jan.-şarqida yillik yoğin 600—1000 mm, yoz oylarining urtaça t-rasi 21 — 24°, qiş oylariniki 14—17°. Çöl va çala çul iqlimli ğarbiy sohili sovuq Bengela oqimi ta'sirida, yillik yoğin 60—100 mm, yoz oylarining urtaça t-rasi 15°, qiş oylarniki 11°.

Eng yirik daryosi — Oranj (Vall va Kaledon irmoqlari b-n). Şim.-şarada Limpopo daryosi bor. Hind okeaniga quyiluvçi boşqa daryolari qisqa, sersuv va serostona. Içki platolardagi daryolar yilning köp vaqtida qurib yotadi. Mamlakat hududining 2% örmon. Mamlakatning şarqiy sohilida şim. çegaradan 30° j. k.gaça qizil va qizil-qönğir tuproqli yerlarda savanna, daryo vodiylarida palma örmonlari bor. Toğ vodiylarida tropik sernam örmonlar uçraydi. Durbandan Mosselbay ş.gaça bölgan sohildagi qönğir tuproqli yerlarda subtropik örmonlar, Kap toğlari yon bağrida doim yaşil butazorlar, platolardagi qizil-qunğir va qora tuproqli yerlarda baobab va butali savannalar bor. Kalaxari tekisligida çul ösimliklari ösadi. Yovvoyi hayvonlardan arslon, qoplon, yovvoyi muşuk, qaşqir, kiyik, zebra, jirafa, fil, karkidon, haşarotlardan termitlar, setse paşşasi, bezgak çivini va b. bor.

Yirik hayvonlari kam qolgan. Koyuger, Kalaxari-Gemsbok milliy boğlari va qöriqxonalar bor.

Aholisining 3/4 qismi afrikalik bantu xalqlari (şu jumladan 38,5% zulular, 27,5% sotolar, 11,6% kosalar, 6,6% şangaantsonga va tsvanalar). Yevropaliklar 5,1 mln. (şundan golland, fransuz, nemis kelgindilarining avlodlari bölmiş afrikanerburlartaxm. 57,5%), hindilar 1 mln.ga yaqin, qora tanlilar 3,4 mln. Rasmiy tillari — afrikaans (bur), ingliz, isindebele, sesoto sa leboa, sesoto, savati, xitsonga, setsvana, tşivenda, isikosa va isizulu tillari. Dinlari: xristianlik (aholining 77%), an'-anaviy dinlar (18%), hindulik, musulmonlik, yahudiylik (3,2%) va b. Axolining 60% şaharlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Yoxannesburg, Keyptaun (Kapstad), Durban, Pretoriya va b.

Tarixi. JAR aholisining qad. va örta asrlarga oid tarixi kam örganilgan. JARning qad. aholisi gottentot (koykoin)lar, buşmen (san)lar va keyinçalik bu yerga kelib örnaşgan bantu xalqlaridir. Arxeologik qazişlar (topilgan oltin va b. buyumlar)dan ma'lum bölişiça, Transvaal hududi (mil. 1-ming yillik) da madaniyat yuqori bölgan, temir, mis va b. metallar eritilgan.

17-a. 50-y.larida Gollandiyaning Ost-Indiya kompaniyasi JARda Kap manzilgohini tuzdi. Manzilgoh hududi sekin-asta kengaya bordi. Golland va fransuz kelgindilari — burlar (keyinçalik özlarini afrikanerlar deb ataşgan) mahalliy aholini böş yerlarga siqib çiqarib, quldorlik xöjaliklarini tuzdi. Bu xöjaliklarda mahalliy aholi va Ğarbiy Afrika, Madagaskar, Osiyoning turli davlatlaridan keltirilgan qullar mehnat qildi. JAR mahalliy aholisining mustamlakaçilik zulmiga qarşi kuraşi 17-a.dayoq boşlanib, 1870—80 y.larda kuçaydi. 1838, 1879 va 1906 y.lardagi zulu xalqining uruşi va qözğolonlari, basutolarning 1880 y.gaça davom etgan qurolli harakatlari Afrika xalqining mustamlakaçilikka qarşi kuraşida eng muhim tarixiy voqealardan hisoblanadi. 18-a. oxiri va 19-a. boşlarida Buyuk Britaniya Kap manzilgohini bosib oldi. Ingliz xukumatining zulmi burlarni Kap manzilgohidan şim.ga — kosa, zulu, basuto, botsvan va b. bantu xalqlari yerlariga kirib borişga majbur qildi. 19-a. 50-y.larida bur respublikalari — Jan. Afrika Respublikasi (Transvaal) va Ozod Oranj davlati tuzildi.

19-a. 60-y.lari oxiri va 80-y. lari örtalarida Jan. Afrikada olmos konlari topilgaç, inglizlar bantu xalqlarining mustaqil qududlarini şafqatsizlik b-n tortib ola boşladi. 1899—1902 y.lardagi inglizburlar uruşidan keyin bur respublikalari Angliya qöl ostiga ötdi. 1910 y.da esa Britaniya imperiyasining dominioni bölgan Jan. Afrika Ittifoqi (JAI) tuzildi.

Jan. Afrikada olmos va oltin konlarining oçilişi b-n jamiyatning ijtimoiy tarkibi keskin özgardi: işçilar va sotsialistik harakatlar paydo böldi. 19-a.ning 40—50-y.larida kasaba uyuşmalarining birinçi taşkilotlari tuzildi. 80-y.larga kelib, ular yevropalik işçilarning yirik kasaba uyuşmalariga aylandi.

1912 y. hukumatning aparteid siyosatiga qarşi Afrika milliy kongressi (Sahroi Kabirdan jan.da yaşovçi afrikaliklarning eng yirik taşkiloti) tuzildi. 1-jaort-Şepeto HIND OKEANI hon uruşida JAI Buyuk Britaniya tomonida iştirok etdi. Uruşdan söng Germaniya Jan.-Ğarbiy Afrika (Namibiya)ni boşqariş uçun Millatlar Ittifoqi mandatini oldi.

JAIda işçi va milliy ozodlik harakati avj oldi. Oq tanli işçilar va afrikaliklarning yirik iş taşlaşlari boşlandi. 1920 y. boşlarida afrikalik konçilarning birinçi umumiy iş taşlaşi (70 mingdan oşiq kişi), 1922 y. martda oq tanli konçilarning qurolli qözğoloni bölib ötdi.

2-jahon uruşida JAI gitlerçilarga qarşi koalitsiya tomonida qatnaşdi, ammo afrikanerlarning aşaddiy millatçilari faşist Germaniyasi b-n hamkorlik qilişdi.

Uruşdan söng JARning Yevropadagi davlatlar b-n aloqasi kuçaydi. Hokimiyat Millat partiyasi qöliga ötgaç (1948), mamlakatda reaksiya kuçaydi. Bu partiya rahbarlaridan D. F. Malan (1948-54), I. G. Streydom (1954-58), X. F. Fervurd (1958—66), B. Forster (1966—79) va P. Bota (1980—89) davrida terror va irqiy kamsitiş kuçaydi. Partiyaning aparteid siyosati tufayli afrikaliklar, metislar, indeyslar hayoti yanada oğirlaşdi. 1961 y. 31 mayda JAI hukumati «oq tanli»lar örtasida referendum ötkazib, mamlakatni Janubiy Afrika Respublikasi deb e'lon qildi.

Aparteid siyosatiga qarşi kuraş 1980-y.larda ayniqsa kuçaydi. Hukmron Millat partiyasi hukumati irqçilik qonunlarini bekor qilişga majbur böldi, siyosiy partiyalarning, şu jumladan Afrikaliklar Milliy Kongressi faoliyatiga ruxsat berildi. 1991 y.da parlament turar joylarda va yer egaligida irqiy ayrimaçilikni bekor qildi. 1994 y.da muvaqqat konstitutsiya kuçga kirdi. Şu yil apr.da Milliy assambleyaga köp irqli saylov böldi. Afrikaliklar Milliy Konfessi raisi N. Mandela JAR prezidenti etib saylandi. 1999 y.dan prezident T. Mbeki.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЖАНУБИЙ АФРИКА РЕСПУБЛИКАСИ (ЖАР) (африкаансча Republiek van Suid-Africa; инг. Republic of South Africa) — Африка жан.даги мамлакат. Майд. 1221 минг км2. Аҳолиси 43 млн. кишидан ортиқ (2001). Пойтахти—Претория ш. Маъмурий жиҳатдан 9 вилоят (провинция)га бўлинади.

Давлат тузуми. ЖАР — федерализм нишоналари бўлган унитар республика. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибига киради. 1997 й. 4 фев.дан кучга кирган конституция амал қилади. Давлат бошлиғи — президент. Миллий ассамблея томонидан унинг аъзолари орасидан 5 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимият — 2 палатали парламент. У вилоятларнинг Миллий кенгаши (юқори палата) ва Миллий ассамблея (қуйи палата)дан иборат. Ижрочи хoкимиятни президент бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.

Табиати. ЖАР ҳудудининг ер юзаси, асосан, плато ва ясситоғликлардан иборат. Қирғоқлари деярли текис, соҳил бўйлаб тоғ тизмалари жойлашган. Оранж дарёсидан шим.да Калахари текислиги бор. Платоларнинг шарқий соҳилидаги камбар пасттекисликка, жан.да Катта Карру сойлигига тик тушган қисми Катта Жарлик деб аталади. Дракон тоғлари унинг шарқий қисмидир. Дракон тоғларидаги Табана-Нтленяна чўққиси (3482 м) Жан. Африкадаги энг баланд нуқтадир. Катта Карру сойлигидан жан.да Кап тоғлари (бал. 2326 м гача) бор. Иқлими, асосан, тропик, 30° ж. к.дан жан.да субтропик. Катта Жарлик Ҳинд океанидан эсувчи нам шамолларни тусиб, ички ҳудудларга ўтказмайди. Шарқий соҳилда ва Катта Жарликнинг шарқий ён бағрида денгиз иқлими, йиллик ёғин 1000—2000 мм, энг иссиқ ойнинг ўртача т-раси 25°, совуқ ойники 18°. Континентал иқлимли ички платоларда йиллик ёғин шарқда 750 мм гача, ғарбда 150 мм гача. Ёз ойларининг ўртача т-раси 27°, жан.-ғарбида 18°. Субтропик иқлимли жан.-шарқида йиллик ёғин 600—1000 мм, ёз ойларининг уртача т-раси 21 — 24°, қиш ойлариники 14—17°. Чўл ва чала чул иқлимли ғарбий соҳили совуқ Бенгела оқими таъсирида, йиллик ёғин 60—100 мм, ёз ойларининг уртача т-раси 15°, қиш ойларники 11°.

Энг йирик дарёси — Оранж (Валль ва Каледон ирмоқлари б-н). Шим.-шарада Лимпопо дарёси бор. Ҳинд океанига қуйилувчи бошқа дарёлари қисқа, серсув ва серостона. Ички платолардаги дарёлар йилнинг кўп вақтида қуриб ётади. Мамлакат ҳудудининг 2% ўрмон. Мамлакатнинг шарқий соҳилида шим. чегарадан 30° ж. к.гача қизил ва қизил-қўнғир тупроқли ерларда саванна, дарё водийларида пальма ўрмонлари бор. Тоғ водийларида тропик сернам ўрмонлар учрайди. Дурбандан Мосселбай ш.гача бўлган соҳилдаги қўнғир тупроқли ерларда субтропик ўрмонлар, Кап тоғлари ён бағрида доим яшил бутазорлар, платолардаги қизил-қунғир ва қора тупроқли ерларда баобаб ва бутали саванналар бор. Калахари текислигида чул ўсимликлари ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан арслон, қoплон, ёввойи мушук, қашқир, кийик, зебра, жирафа, фил, каркидон, ҳашаротлардан термитлар, цеце пашшаси, безгак чивини ва б. бор.

Йирик ҳайвонлари кам қолган. Кoюгер, Калахари-Гемсбок миллий боғлари ва қўриқхоналар бор.

Аҳолисининг 3/4 қисми африкалик банту халқлари (шу жумладан 38,5% зулулар, 27,5% сотолар, 11,6% косалар, 6,6% шангаантсонга ва тсваналар). Европаликлар 5,1 млн. (шундан голланд, француз, немис келгиндиларининг авлодлари бўлмиш африканербурлартахм. 57,5%), ҳиндилар 1 млн.га яқин, қора танлилар 3,4 млн. Расмий тиллари — африкаанс (бур), инглиз, исиндебеле, сесото са лебоа, сесото, савати, хитсонга, сетсвана, тшивенда, исикоса ва исизулу тиллари. Динлари: христианлик (аҳолининг 77%), анъ-анавий динлар (18%), ҳиндулик, мусулмонлик, яҳудийлик (3,2%) ва б. Ахoлининг 60% шаҳарларда яшайди. Йирик шаҳарлари: Йоханнесбург, Кейптаун (Капстад), Дурбан, Претория ва б.

Тарихи. ЖАР аҳолисининг қад. ва ўрта асрларга оид тарихи кам ўрганилган. ЖАРнинг қад. аҳолиси готтентот (койкоин)лар, бушмен (сан)лар ва кейинчалик бу ерга келиб ўрнашган банту халқларидир. Археологик қазишлар (топилган олтин ва б. буюмлар)дан маълум бўлишича, Трансвааль ҳудуди (мил. 1-минг йиллик) да маданият юқори бўлган, темир, мис ва б. металлар эритилган.

17-а. 50-й.ларида Голландиянинг Ост-Индия компанияси ЖАРда Кап манзилгоҳини тузди. Манзилгоҳ ҳудуди секин-аста кенгая борди. Голланд ва француз келгиндилари — бурлар (кейинчалик ўзларини африканерлар деб аташган) маҳаллий аҳолини бўш ерларга сиқиб чиқариб, қулдорлик хўжаликларини тузди. Бу хўжаликларда маҳаллий аҳоли ва Ғарбий Африка, Мадагаскар, Осиёнинг турли давлатларидан келтирилган қуллар меҳнат қилди. ЖАР маҳаллий аҳолисининг мустамлакачилик зулмига қарши кураши 17-а.даёқ бошланиб, 1870—80 й.ларда кучайди. 1838, 1879 ва 1906 й.лардаги зулу халқининг уруши ва қўзғолонлари, басутоларнинг 1880 й.гача давом этган қуролли ҳаракатлари Африка халқининг мустамлакачиликка қарши курашида энг муҳим тарихий воқеалардан ҳисобланади. 18-а. охири ва 19-а. бошларида Буюк Британия Кап манзилгоҳини босиб олди. Инглиз хукуматининг зулми бурларни Кап манзилгоҳидан шим.га — коса, зулу, басуто, ботсван ва б. банту халқлари ерларига кириб боришга мажбур қилди. 19-а. 50-й.ларида бур республикалари — Жан. Африка Республикаси (Трансвааль) ва Озод Оранж давлати тузилди.

19-а. 60-й.лари охири ва 80-й. лари ўрталарида Жан. Африкада олмос конлари топилгач, инглизлар банту халқларининг мустақил қудудларини шафқатсизлик б-н тортиб ола бошлади. 1899—1902 й.лардаги инглизбурлар урушидан кейин бур республикалари Англия қўл остига ўтди. 1910 й.да эса Британия империясининг доминиони бўлган Жан. Африка Иттифоқи (ЖАИ) тузилди.

Жан. Африкада олмос ва олтин конларининг очилиши б-н жамиятнинг ижтимоий таркиби кескин ўзгарди: ишчилар ва социалистик ҳаракатлар пайдо бўлди. 19-а.нинг 40—50-й.ларида касаба уюшмаларининг биринчи ташкилотлари тузилди. 80-й.ларга келиб, улар европалик ишчиларнинг йирик касаба уюшмаларига айланди.

1912 й. ҳукуматнинг апартеид сиёсатига қарши Африка миллий конгресси (Саҳрои Кабирдан жан.да яшовчи африкаликларнинг энг йирик ташкилоти) тузилди. 1-жаорт-Шепетоь ҲИНД ОКЕАНИ ҳон урушида ЖАИ Буюк Британия томонида иштирок этди. Урушдан сўнг Германия Жан.-Ғарбий Африка (Намибия)ни бошқариш учун Миллатлар Иттифоқи мандатини олди.

ЖАИда ишчи ва миллий озодлик ҳаракати авж олди. Оқ танли ишчилар ва африкаликларнинг йирик иш ташлашлари бошланди. 1920 й. бошларида африкалик кончиларнинг биринчи умумий иш ташлаши (70 мингдан ошиқ киши), 1922 й. мартда оқ танли кончиларнинг қуролли қўзғолони бўлиб ўтди.

2-жаҳон урушида ЖАИ гитлерчиларга қарши коалиция томонида қатнашди, аммо африканерларнинг ашаддий миллатчилари фашист Германияси б-н ҳамкорлик қилишди.

Урушдан сўнг ЖАРнинг Европадаги давлатлар б-н алоқаси кучайди. Ҳокимият Миллат партияси қўлига ўтгач (1948), мамлакатда реакция кучайди. Бу партия раҳбарларидан Д. Ф. Малан (1948-54), И. Г. Стрейдом (1954-58), X. Ф. Фервурд (1958—66), Б. Форстер (1966—79) ва П. Бота (1980—89) даврида террор ва ирқий камситиш кучайди. Партиянинг апартеид сиёсати туфайли африкаликлар, метислар, индейслар ҳаёти янада оғирлашди. 1961 й. 31 майда ЖАИ ҳукумати «оқ танли»лар ўртасида референдум ўтказиб, мамлакатни Жанубий Африка Республикаси деб эълон қилди.

Апартеид сиёсатига қарши кураш 1980-й.ларда айниқса кучайди. Ҳукмрон Миллат партияси ҳукумати ирқчилик қонунларини бекор қилишга мажбур бўлди, сиёсий партияларнинг, шу жумладан Африкаликлар Миллий Конгресси фаолиятига рухсат берилди. 1991 й.да парламент турар жойларда ва ер эгалигида ирқий айримачиликни бекор қилди. 1994 й.да муваққат конституция кучга кирди. Шу йил апр.да Миллий ассамблеяга кўп ирқли сайлов бўлди. Африкаликлар Миллий Конфесси раиси Н. Мандела ЖАР президенти этиб сайланди. 1999 й.дан президент Т. Мбеки.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.