Janubiy Amerika
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 70–74-b. — ziyouz.com
Janubiy Amerika - Ğarbiy yarim şarqning jan. qismidagi materik, Amerika qit'asining jan. yarmi. Şarqdan Atlantika okeani, ğarbdan Tinç okean örab turadi. 12°25' ş. k. (Galinas burni) b-n 53°54' j. k. (Frouerd burni) va 8G20' ğ. u. (Parinyas burni) b-n 34°46' ğ. u. (Kabu-Branku burni) oraligida. Şim.da Panama böyni orqali Şim. Amerika b-n tutaş, jan. da Dreyk böğozi orqali Antarktidadan ajralib turadi. Materikning eng uzun joyi 7150 km, eng keng joyi 5100 km. J. A. tarkibiga Şamolsiz o.lar, Trinidad o., Folklend, Olovli Yer va Çili arxipelaglari, Galapagos o.lari kiradi. Mayd. (orollar b-n birga) 18,28 mln. km2.
Tabiati. J. A.ning qirğoqlari kam parçalangan. Şim.da Venesuela qöltiği, ğarbida Guayakil, jan.-ğarbida fordlar, jan.-şarqida La-Plata, San-Xorxe va b. qöltiqlari bor.
Relyefi va geologik tuzili ş i . J. A.ning şarqida örtaça balandlikdagi yassitoğliklar, baland tekisliklar, payet tekisliklar, ğarbida materikni ğarb va şimol tomondan örab turgan And toğlari (örtaça bal. 5000—6000 m, eng baland joyi — 6960 m, Akonkagua toği) joylaşgan. And toğlari şarqida Jan. Amerika platformasining Gviana yassitoğligi (Neblin toği, 3014 m) va Braziliya yassitoğligi (Bandeyra toği, 2200 m) bor. And toğlari va yassitoğliklar oralarida uçlamçi va törtlamçi davr yotqiziqlari b-n tölgan Orinoko, Amazonka, La-Plata payettekisliklari va Içki tekisliklar (Pampa, Gran-Çako, Ikki daryo oraliği va b.) joylaşgan. Materikning çekka jan.-şarqida mezo-kaynozoy çökindi jinslari va muz keltirgan yotqiziklar b-n qoplangan qad. Patagoniya platformasi bor.
J. A. materigi 2 asosiy strukturali bölak — markaziy qismidagi Jan. Amerika platformasi va materikni şim., ğarb va jan.dan örab turgan And burmali toğ mintaqasidan iborat.
Jan. Amerika platformasi arxey, proterozoy eralarida va qisman kembriy davrida birlaşgan turli yoşdagi bloklardan tuzilgan. Fundamentining eng yirik kötarilmalari — Gviana, Ğarbiy Braziliya va Şarqiy Braziliya qalqonlaridir. Gviana va Ğarbiy Braziliya qalqonlari arxey va quyi proterozoyning çuqur metamorfiklaşib özgargan (deformatsiyalaşgan) qatlamlaridan, şuningdek, örta va yuqori proterozoy granitlaridan taşkil topgan. Şarqiy Braziliya qalqoni kembriygaça davrda xreil bölgan alohida bloklardan iborat bölib, yuqori proterozoyning geosinklinal burmali sistemasi b-n örab olingan. Keng Amazonka botiği proterozoy oxiri — paleozoy boşlarida vujudga kelib, Gviana va Ğarbiy Braziliya qalqonlarini ajratib turuvçi katta siniq zona böylab joylaşgan. Meridian böylab çözilgan boşqa botiq Şarqiy Braziliya qalqonini Ğarbiy Braziliya qalqonidan ajratib turadi;
uning örta qismi — San-Fransisku botiği, asosan, proterozoy oxirida şakllangan. Şim. va jan. botiqlar — Maranyan (Paranaiba) va Parana sineklizalari örta va yuqori paleozoy va mezozoyda vujudga kelgan. Jan. Amerika platformasining jan. qismida quyi paleozoy fundamentini öz içiga olgan Patagoniya platformasi ança yoş. Unda ikkita kötarilma — Şim. Patagoniya va Jan. Patagoniya, ikkita bukilma: Neuken-San-Matias va Çubut-San-Xorxe mavjud.
J. A.ning ğarbidagi 9000 km ga çözilgan And toğlari özining geologik tarixi va tuzilişi b-n farq qiluvçi bir neça sistemadan iborat. Ular alp burmalanişi (mezo-kaynozoy) davrida şakllangan, şu b-n birga, toğ asosi mezo-kaynozoydan oldin vujudga kelgan şarqiy toğ tizmalarini ham öz içiga oladi. Ğarbiy tizmalar mezozoypaleogen yotqiziqlari va qalin vulqon jinslaridan hosil bölgan. Bu joylarda tez-tez halokatli zilzilalar bölib turadi [maye, Çili (1960) va Peru (1970) zilzilalari]. And toğlarining köpgina çöqqilari harakatdagi va söngan vul qonlardir (Misti, Çimboraso, Kotopaxi, Sakama va b.). Köpgina tizmalarda doimiy qor va muzliklar (mayd. 25 ming km2 çamasida) uçraydi. And toğlarining markaziy qismidagi tizmalari orasida, 3500— 4600 m balandlikda çöl iqlimli plato — punalar bor.
Foydali qazilmalari. Gviana va Braziliya yassitoğlarida temir, marganets, boksit, nodir metallarning yirik konlari, And toğlarining etaklari va toğ oraliklaridagi botiklarda neft, yuqoriroğida mis, polimetallar, qörğoşin, molibden, volfram, platina konlari bor. Selitra, yod va bromning yirik konlari topilgan.
Iqlimi . J. A.ni ekvator kesib ötgan, uning katta qismi ekvatorga yaqin. Materikda 6 iqlim mintaqasi (ekvatorial, şim. subekvatorial, jan. subekvatorial, tropik, subtropik va mö'tadil mintaqalar) mavjud. Amazoniya va Kolumbiyaning ğarbida doim sernam va issiq, Ekvatorial And toğlarining Ekvador va Kolumbiya jan. dagi qismida toğekvatorial iqlim. Materikning çekka şim. va markazi, Içki tekisliklar şim. va Ekvador ğarbi yoz sernam, qiş quruq böladigan subekvatorial issiq mintaqada. Tropik issiq mintaqadagi Braziliya yassitoğligining şarqida yil böyi sernam. Gran-Çakoda örtaça kontinental, Markaziy And toğlari va 5°— 28° j. k.
Riode-Janeyro şahridagi Pandi Asukar toği orasidagi sohilda çöl iqlimi. Subtropik mintaqaning şarqi (Urugvay, Ikki daryo oraliği va Pampaning şarqi)da iqlim doim sernam, yoz issiq, qiş iliq, markazi (Pampaning ğarbi, Kordilyera toğlari etagi) da kontinental, yozda tez-tez jala yoğib turadi, ğarbi (Çilining örta qismi) da Örta dengizga xos, yoz quruq, qiş seryoğin. Mö'tadil mintaqaning ğarbi (Patagoniya, And toğlari)da yil böyi sernam, salqin; şarqi (Patagoniya)da mö'tadil kontinental iqlim. Eng köp yoğin And toğlarining Kolumbiya ğarbi va Çili jan.dagi şamolga röpara yon bağirlariga yoğadi (yiliga 5000 mm gaça). Amazoniya ğarbi, Gviana va Braziliya yassitoğlarining şarqiy yon bağri va Parana platosida yiliga 2000— 3000 mm, materik şarqining 35° j. k.gaça bölgan qismida 1000—2000 mm, Patagoniya va Kordilyera etaklarida 150—250 mm yoğin yoğadi. Tinç okean sohilining 22—27° j. k.lar orasida Atakama çöli bor. Subtropik va örta kengliklar hamda toğ tropik iqlimli ölkalarda harorat mavsumga qarab özgarib turadi. Materikning jan. tropikkaça bölgan hamma şim. tekislik qismida örtaça oylik t-ra 20—28°. Eng yuqori t-ra Gran-Çakoda kuzatilgan (47°). Qişda (iyul) örtaça oylik t-ra Braziliya yassitoğligida 12—16°, Pam-pada 6—10°, Patagoniya platolarida 0° (eng past t-ra —35°).
Içki suvlari. Yirik daryolari — Amazonka (havzasining kattaligi va sersuvligi b-n Yer yuzida 1-örinda), Parana, Orinoko, Urugvay, Magdalena, San-Fransisko va b. Atlantika okeani havzasiga mansub. And toğlari ikki okean örtasidagi asosiy suvayirgiçdir. Daryolar, asosan, yomğirdan, toğlardan boşlanadiganlari esa qor va muzliklardan suv oladi. And toğlarining yil böyi sernam joylaridan oqib tuşuvçi daryolar katta gidroenergiya resurelariga ega. And toğlaridagi daryolar serostona, şarşara (dunyodagi eng baland — Anxel şarşarasi, 1054 m) köp. Içki ölkalarda daryolarning transport ahamiyati katta. Yirik köllari Patagoniya, And toğlari va Çilining örta qismidadir. Markaziy And toğlarida dunyoda eng baland yirik tektonik köl — Titikaka joylaşgan. Materikning şim. va jan.-şarqida lagunaköllar (Lagoa-Mirin, Patus, Marakaybo) bor.
Tuproq va ösimliklari.J. A.ning 40° j. k.gaça bölgan katta qismi neotropik oblasti, jan. qismi Antarktika oblastiga mansub. Materikning şim.da doim yaşil örmonlar, savanna va butalar hamda laterit tuproqlar katta maydonni egallagan. And toğlarida balandlik mintaqalari aniq sezilib turadi. Ekvatorial sernam örmon — gileyalar, asosan, Amazoniya va Kolumbiya ğarbida joylaşgan, ularning tuproği podzollaşgan laterit tuproq. And toğlarining tekisliklarga tutaşgan yon bağirlarida toğ gileyalari, yuqoriroqda daraxtsimon paporotnik va bambuklar, xin va koka daraxtlari, toğ tepasida bötalar ösadi, 3200 m balandlikdan toğ ekvatorial ötloqlari boşlanadi. Ekvatorial örmonlardan jan. va şim .da subekvatorial örmonlar joylaşgan.
Lyanos-Orinoko tekisligining jan., Magdalena payettekisligi, Braziliya yassitoğligining şim.dagi qizil tuproqli yerlarda sernam savannalar, materikning şim. çekkasi va Braziliya yassitoğligining şim.-şarqidagi qiziljigarrang va qizil-qönğir tuproqli yerlarda sukkulent va butazor quruq savannalar bor. Böz jigarrang tuproqli Gran-Çakoda siyrak daraxtli quruq örmonlar köproq. Subtropiklarning tuproq-ösimlik zonalari, xuddi Şim. Amerikadagi kabi, asosan meridional yönalişda. Subtropik örmonli daşt zonasidagi qizğiş-qora tuproqli yerlarda qarağay örmonlari, savannalar, Kordilyera toğlari etagidagi böz tuproqli çala çöl va çöllarda tikanakli böta va kaktuslar ösadi. Patagoniyadagi böz tuproqli çala çöllarda butalar, Jan. And toğlaridagi qönğir tuproqlarda aralaş qalin örmonlar bor. J. A. oziq-ovqat mahsulotlari, dori-darmon, sanoat xom aşyosi va qimmatbaho yoğoç beradigan ösimliklar (şokolad daraxti, kakao, xin va qizil daraxtlar, geveya, kebraço va b.)ga boy.
Hayvonot dunyosi neotropik oblastga mansub. Bu oblast J. A.da materikning şim. katta qismini öz içiga olgan Gviana-Braziliya kiçik oblasti va jan. tekisliklar hamda And toğlarini (Ekvadorgaça) öz içiga olgan Patagoniya-And kiçik oblastiga bölinadi. Endemik hayvonlar (nandu tuyaquşi va b.) köp. Qalin örmonlarda keng burunli maymunlar, yalqov, çumolixör, daraxt jayrasi (koendu), xaltali kalamuş (opossum), kinkaju ayiği, körşapalaklar va b. yaşaydi. Yerda yaşovçi hayvonlardan qalqondor, tapir, yaguar, qora çöçqa, örmon iti, hoz. zamondagi eng yirik kemiruvçi — suv çöçqasi (kapibara) bor. Daryolarida dare delfini (iniya), timsoh, baliqlarning 2000 taça turi va daraxt baqalari yaşaydi. Quşlar (tötilar, kolibri, kondor va b.) hamda sudralib yuruvçilar (zaharli va böğma ilonlar, kaltakesaklar) köp. Endemik xaşarotlar (ulkan kapalaklar, çumolilar), savannalarda kiyik, nandu tuyaquşi, kemiruvçilar bor. Materikning jan. qismidagi oçiq daşt va çala çöllarda puma, kiyik, pampa muşugi va tulkisi, magellan iti, yoldor böri; kemiruvçilardan vidra, botqoq nutriyasi, mara, tuko-tuko, quşlardan burgut, palamedeya va b. yaşaydi.
Geografik tadqiqotlar tarixi. 11-a. da Abu Rayhon Beruniy Ğarbiy yarim şarda, ya'ni Atlantika okeanining ortida katta quruqlik bölişi kerak deb başorat qilgan. Amerikaning yevropaliklarga rasman kaşf qilinişi Hindistonga, ya'ni Şarqiy va Jan. Osiyoga ğarbdan suv yöli orqali borişni maqsad qilgan X. Kolumb ekspeditsiyasidan boşlandi. 1498 y.da X. Kolumb Trinidad o. va J. A.ning Orinoko daryosi deltasi atrofidagi sohilini, 1499—1501 y.larda A. Nino (A. Oxeda va A. Vespuççi b-n birga) va R. Bastidas boşçiligidagi ispan ekspeditsiyalari materikning butun şim. sohillarini, 1500 y.da ispanlardan V. Ya. Pinson va D. Lepe boşliq ekspeditsiyalar hamda portugal P. Ya. Kabral ekspeditsiyasi şarqiy sohilini kaşf etdi. 1507 y.da lotaringiyalik xaritaşunos M. Valdzemyuller jan. materikni florensiyalik Amerigo Vespuççi şarafiga Amerika deb ataşni taklif qildi. 1541 y.dan keyin bu nom Şim. Amerika uçun ham rayem böldi.
1516 y.da ispan dengizçisi X. D. Solis Urugvay va Parana daryolarining quyi oqimidagi yerlarni örgandi. 1520 y.da F. Magellan boşliq ispan ekspeditsiyasi yana ham janubroqqa suzib bordi va Patagoniya (hoz. Magellan) böğozi orqali ötib Tinç okeanga çiqdi. Böğozning jan. sohilini Magellan Olovli Yer deb atadi. J. A.ning Tinç okean sohillarini ham 1522—58 y.larda ispan dengiz ekspeditsiyalari örgandi. 1578 y.da ingliz F. Dreyk Olovli Yerning arxipelag ekanligini aniqladi. 1592 y.da ingliz D. Deyvis Atlantika okeanining 52° j. k.da «Deva Yeri» ni tadqiq qildi. D. Strong «Yangi yer» ni örganib, uni Folklend o.lari deb atadi (1690). J. A. sohillarini mustamlakaga aylantiriş va içki qismlarini bosib oliş indeyslarni köplab öldiriş va plantatsiyalarda qul qilib işlatiş b-n birga davom etdi. Mustamlakaçilar boylik qidiriş maqsadida materikni turli yönalişlarda kesib ötdilar.
J. A.ning Şim.-ğarbiy va Ekvatorial And toğlarini hamda Orinoko daryosi havzasini olimlardan A. Gumboldt va fransuz E. Bonplan kompleks örgandilar (1799—1802). Materik asosan 19-a. 1-yarmidan har tomonlama tadqiq qilina boşlandi. J. A.da rus sayyoxlaridan A. S. Ionin (1889—92), N. M. Albov (1895—96), G. G. Manizer (1914—15) va N. I. Vavilov (1932—33) bölgan.
Aholisi. Amerika yevropaliklarga ma'lum bölgunga qadar J. A. aholisi indeys qabilalari va xalqlaridan iborat edi. Ular bundan 17—20 ming yil ilgari Osiyodan Bering böğozi, Şim. Amerika orqali kirib borgan deb hisoblanadi. J. A.ga yevropaliklar kelgaç, mahalliy aholining köpçiligi yuqumli kasalliklar, şafqatsiz ekspluatatsiya va b. sabablar tufayli qirilib ketgan. J. A.ning hoz. axolisi Yevropadan köçib borganlarning avlodlari va metislardan (Afrikadan keltirilgan qullar b-n mahalliy indeyslarning aralaşuvidan) taşkil topgan.
Antropologik jihatdan J. A. aholisi har xil: unda yevropoid, mongoloid, ekvatorial (negravstraloid) irklar aralaşib ketgan. Kreol, metis, mulat va sambo aholi guruhlari paydo bölgan.
J. A. aholisining köpçiligi, asosan, portugal va ispan tillarida gaplaşadi. Pekin yirik mahalliy xalq (keçua, aymara va atsteklar) öz ona tillarini saqlab kelmoqda. Afrikadan keltirilgan negr avlodlari öz ona tilini saqlamagan.
J. A. aholisini etnik xususiyatlari va tarqalişiga köra şartli ravişda uçga buliş mumkin: 1. Boliviya, Peru, Paragvay va Çilida, asosan, metis, indeys, yevropaliklar avlodi yaşaydi. 2. Urugvay va Argentina aholisining köpçiligini yevropaliklar taşkil etadi. 3. Indeys, metis, yevropaliklar avlodidan taşqari soni va etnogenezi jihatdan köpçilikni taşkil qilgan negrlar Braziliya, Kolumbiya, Venesuela va Ekvadorda yaşaydi. J. A. aholisining köpçiligi, asosan, xristian diniga e'tiqod qiladi. Negrlar va mulatlar örtasida katolitsizm b-n birga afrikaliklarning an'anaviy dinlari va odatlari saqlanib kelmoqda. Toğlik joylarda yaşovçi indeyslarning ayrim qabilalarigina ibtidoiy diniga e'tiqod qiladi.
Siyosiy bölinişi. J. A.ning hoz. siyosiy xaritasi, asosan, köpgina davlatlarning mustaqillik uçun olib borgan kuraşi va 2-jahon uruşidan keyingi siyosiy va ijtimoiy özgarişlar natijasida vujudga keldi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖАНУБИЙ АМЕРИКА - Ғарбий ярим шарқнинг жан. қисмидаги материк, Америка қитъасининг жан. ярми. Шарқдан Атлантика океани, ғарбдан Тинч океан ўраб туради. 12°25’ ш. к. (Гальинас бурни) б-н 53°54’ ж. к. (Фроуэрд бурни) ва 8Г20’ ғ. у. (Париньяс бурни) б-н 34°46’ ғ. у. (Кабу-Бранку бурни) оралигида. Шим.да Панама бўйни орқали Шим. Америка б-н туташ, жан. да Дрейк бўғози орқали Антарктидадан ажралиб туради. Материкнинг энг узун жойи 7150 км, энг кенг жойи 5100 км. Ж. А. таркибига Шамолсиз о.лар, Тринидад о., Фолкленд, Оловли Ер ва Чили архипелаглари, Галапагос о.лари киради. Майд. (ороллар б-н бирга) 18,28 млн. км2.
Табиати. Ж. А.нинг қирғоқлари кам парчаланган. Шим.да Венесуэла қўлтиғи, ғарбида Гуаякиль, жан.-ғарбида фьордлар, жан.-шарқида Ла-Плата, Сан-Хорхе ва б. қўлтиқлари бор.
Рельефи ва геологик тузили ш и . Ж. А.нинг шарқида ўртача баландликдаги ясситоғликлар, баланд текисликлар, пает текисликлар, ғарбида материкни ғарб ва шимол томондан ўраб турган Анд тоғлари (ўртача бал. 5000—6000 м, энг баланд жойи — 6960 м, Аконкагуа тоғи) жойлашган. Анд тоғлари шарқида Жан. Америка платформасининг Гвиана ясситоғлиги (Неблин тоғи, 3014 м) ва Бразилия ясситоғлиги (Бандейра тоғи, 2200 м) бор. Анд тоғлари ва ясситоғликлар ораларида учламчи ва тўртламчи давр ётқизиқлари б-н тўлган Ориноко, Амазонка, Ла-Плата паеттекисликлари ва Ички текисликлар (Пампа, Гран-Чако, Икки дарё оралиғи ва б.) жойлашган. Материкнинг чекка жан.-шарқида мезо-кайнозой чўкинди жинслари ва муз келтирган ётқизиклар б-н қопланган қад. Патагония платформаси бор.
Ж. А. материги 2 асосий структурали бўлак — марказий қисмидаги Жан. Америка платформаси ва материкни шим., ғарб ва жан.дан ўраб турган Анд бурмали тоғ минтақасидан иборат.
Жан. Америка платформаси архей, протерозой эраларида ва қисман кембрий даврида бирлашган турли ёшдаги блоклардан тузилган. Фундаментининг энг йирик кўтарилмалари — Гвиана, Ғарбий Бразилия ва Шарқий Бразилия қалқонларидир. Гвиана ва Ғарбий Бразилия қалқонлари архей ва қуйи протерозойнинг чуқур метаморфиклашиб ўзгарган (деформациялашган) қатламларидан, шунингдек, ўрта ва юқори протерозой гранитларидан ташкил топган. Шарқий Бразилия қалқони кембрийгача даврда хреил бўлган алоҳида блоклардан иборат бўлиб, юқори протерозойнинг геосинклиналь бурмали системаси б-н ўраб олинган. Кенг Амазонка ботиғи протерозой охири — палеозой бошларида вужудга келиб, Гвиана ва Ғарбий Бразилия қалқонларини ажратиб турувчи катта синиқ зона бўйлаб жойлашган. Меридиан бўйлаб чўзилган бошқа ботиқ Шарқий Бразилия қалқонини Ғарбий Бразилия қалқонидан ажратиб туради;
унинг ўрта қисми — Сан-Франсиску ботиғи, асосан, протерозой охирида шаклланган. Шим. ва жан. ботиқлар — Мараньян (Паранаиба) ва Парана синеклизалари ўрта ва юқори палеозой ва мезозойда вужудга келган. Жан. Америка платформасининг жан. қисмида қуйи палеозой фундаментини ўз ичига олган Патагония платформаси анча ёш. Унда иккита кўтарилма — Шим. Патагония ва Жан. Патагония, иккита букилма: Неукен-Сан-Матиас ва Чубут-Сан-Хорхе мавжуд.
Ж. А.нинг ғарбидаги 9000 км га чўзилган Анд тоғлари ўзининг геологик тарихи ва тузилиши б-н фарқ қилувчи бир неча системадан иборат. Улар альп бурмаланиши (мезо-кайнозой) даврида шаклланган, шу б-н бирга, тоғ асоси мезо-кайнозойдан олдин вужудга келган шарқий тоғ тизмаларини ҳам ўз ичига олади. Ғарбий тизмалар мезозойпалеоген ётқизиқлари ва қалин вулқoн жинсларидан ҳосил бўлган. Бу жойларда тез-тез ҳалокатли зилзилалар бўлиб туради [мае, Чили (1960) ва Перу (1970) зилзилалари]. Анд тоғларининг кўпгина чўққилари ҳаракатдаги ва сўнган вул қoнлардир (Мисти, Чимборасо, Котопахи, Сакама ва б.). Кўпгина тизмаларда доимий қор ва музликлар (майд. 25 минг км2 чамасида) учрайди. Анд тоғларининг марказий қисмидаги тизмалари орасида, 3500— 4600 м баландликда чўл иқлимли плато — пуналар бор.
Фойдали қазилмалари. Гвиана ва Бразилия ясситоғларида темир, марганец, боксит, нодир металларнинг йирик конлари, Анд тоғларининг этаклари ва тоғ ораликларидаги ботикларда нефть, юқорироғида мис, полиметаллар, қўрғошин, молибден, вольфрам, платина конлари бор. Селитра, йод ва бромнинг йирик конлари топилган.
Иқлими . Ж. А.ни экватор кесиб ўтган, унинг катта қисми экваторга яқин. Материкда 6 иқлим минтақаси (экваториал, шим. субэкваториал, жан. субэкваториал, тропик, субтропик ва мўътадил минтақалар) мавжуд. Амазония ва Колумбиянинг ғарбида доим сернам ва иссиқ, Экваториал Анд тоғларининг Эквадор ва Колумбия жан. даги қисмида тоғэкваториал иқлим. Материкнинг чекка шим. ва маркази, Ички текисликлар шим. ва Эквадор ғарби ёз сернам, қиш қуруқ бўладиган субэкваториал иссиқ минтақада. Тропик иссиқ минтақадаги Бразилия ясситоғлигининг шарқида йил бўйи сернам. Гран-Чакода ўртача континентал, Марказий Анд тоғлари ва 5°— 28° ж. к.
Риоде-Жанейро шаҳридаги Панди Асукар тоғи орасидаги соҳилда чўл иқлими. Субтропик минтақанинг шарқи (Уругвай, Икки дарё оралиғи ва Пампанинг шарқи)да иқлим доим сернам, ёз иссиқ, қиш илиқ, маркази (Пампанинг ғарби, Кордильера тоғлари этаги) да континентал, ёзда тез-тез жала ёғиб туради, ғарби (Чилининг ўрта қисми) да Ўрта денгизга хос, ёз қуруқ, қиш серёғин. Мўътадил минтақанинг ғарби (Патагония, Анд тоғлари)да йил бўйи сернам, салқин; шарқи (Патагония)да мўътадил континентал иқлим. Энг кўп ёғин Анд тоғларининг Колумбия ғарби ва Чили жан.даги шамолга рўпара ён бағирларига ёғади (йилига 5000 мм гача). Амазония ғарби, Гвиана ва Бразилия ясситоғларининг шарқий ён бағри ва Парана платосида йилига 2000— 3000 мм, материк шарқининг 35° ж. к.гача бўлган қисмида 1000—2000 мм, Патагония ва Кордильера этакларида 150—250 мм ёғин ёғади. Тинч океан соҳилининг 22—27° ж. к.лар орасида Атакама чўли бор. Субтропик ва ўрта кенгликлар ҳамда тоғ тропик иқлимли ўлкаларда ҳарорат мавсумга қараб ўзгариб туради. Материкнинг жан. тропиккача бўлган ҳамма шим. текислик қисмида ўртача ойлик т-ра 20—28°. Энг юқори т-ра Гран-Чакода кузатилган (47°). Қишда (июль) ўртача ойлик т-ра Бразилия ясситоғлигида 12—16°, Пам-пада 6—10°, Патагония платоларида 0° (энг паст т-ра —35°).
Ички сувлари. Йирик дарёлари — Амазонка (ҳавзасининг катталиги ва серсувлиги б-н Ер юзида 1-ўринда), Парана, Ориноко, Уругвай, Магдалена, Сан-Франсиско ва б. Атлантика океани ҳавзасига мансуб. Анд тоғлари икки океан ўртасидаги асосий сувайиргичдир. Дарёлар, асосан, ёмғирдан, тоғлардан бошланадиганлари эса қoр ва музликлардан сув олади. Анд тоғларининг йил бўйи сернам жойларидан оқиб тушувчи дарёлар катта гидроэнергия ресуреларига эга. Анд тоғларидаги дарёлар серостона, шаршара (дунёдаги энг баланд — Анхель шаршараси, 1054 м) кўп. Ички ўлкаларда дарёларнинг транспорт аҳамияти катта. Йирик кўллари Патагония, Анд тоғлари ва Чилининг ўрта қисмидадир. Марказий Анд тоғларида дунёда энг баланд йирик тектоник кўл — Титикака жойлашган. Материкнинг шим. ва жан.-шарқида лагунакўллар (Лагоа-Мирин, Патус, Маракайбо) бор.
Тупроқ ва ўсимликлари.Ж. А.нинг 40° ж. к.гача бўлган катта қисми неотропик области, жан. қисми Антарктика областига мансуб. Материкнинг шим.да доим яшил ўрмонлар, саванна ва буталар ҳамда латерит тупроқлар катта майдонни эгаллаган. Анд тоғларида баландлик минтақалари аниқ сезилиб туради. Экваториал сернам ўрмон — гилеялар, асосан, Амазония ва Колумбия ғарбида жойлашган, уларнинг тупроғи подзоллашган латерит тупроқ. Анд тоғларининг текисликларга туташган ён бағирларида тоғ гилеялари, юқoрироқда дарахтсимон папоротник ва бамбуклар, хин ва кока дарахтлари, тоғ тепасида бўталар ўсади, 3200 м баландликдан тоғ экваториал ўтлоқлари бошланади. Экваториал ўрмонлардан жан. ва шим .да субэкваториал ўрмонлар жойлашган.
Льянос-Ориноко текислигининг жан., Магдалена паеттекислиги, Бразилия ясситоғлигининг шим.даги қизил тупроқли ерларда сернам саванналар, материкнинг шим. чеккаси ва Бразилия ясситоғлигининг шим.-шарқидаги қизилжигарранг ва қизил-қўнғир тупроқли ерларда суккулент ва бутазор қуруқ саванналар бор. Бўз жигарранг тупроқли Гран-Чакода сийрак дарахтли қуруқ ўрмонлар кўпроқ. Субтропикларнинг тупроқ-ўсимлик зоналари, худди Шим. Америкадаги каби, асосан меридионал йўналишда. Субтропик ўрмонли дашт зонасидаги қизғиш-қора тупроқли ерларда қарағай ўрмонлари, саванналар, Кордильера тоғлари этагидаги бўз тупроқли чала чўл ва чўлларда тиканакли бўта ва кактуслар ўсади. Патагониядаги бўз тупроқли чала чўлларда буталар, Жан. Анд тоғларидаги қўнғир тупроқларда аралаш қалин ўрмонлар бор. Ж. А. озиқ-овқат маҳсулотлари, дори-дармон, саноат хом ашёси ва қимматбаҳо ёғоч берадиган ўсимликлар (шоколад дарахти, какао, хин ва қизил дарахтлар, гевея, кебрачо ва б.)га бой.
Ҳайвонот дунёси неотропик областга мансуб. Бу область Ж. А.да материкнинг шим. катта қисмини ўз ичига олган Гвиана-Бразилия кичик области ва жан. текисликлар ҳамда Анд тоғларини (Эквадоргача) ўз ичига олган Патагония-Анд кичик областига бўлинади. Эндемик ҳайвонлар (нанду туяқуши ва б.) кўп. Қалин ўрмонларда кенг бурунли маймунлар, ялқов, чумолихўр, дарахт жайраси (коэнду), халтали каламуш (опоссум), кинкажу айиғи, кўршапалаклар ва б. яшайди. Ерда яшовчи ҳайвонлардан қалқондор, тапир, ягуар, қора чўчқа, ўрмон ити, ҳоз. замондаги энг йирик кемирувчи — сув чўчқаси (капибара) бор. Дарёларида даре дельфини (иния), тимсоҳ, балиқларнинг 2000 тача тури ва дарахт бақалари яшайди. Қушлар (тўтилар, колибри, кондор ва б.) ҳамда судралиб юрувчилар (заҳарли ва бўғма илонлар, калтакесаклар) кўп. Эндемик хашаротлар (улкан капалаклар, чумолилар), саванналарда кийик, нанду туяқуши, кемирувчилар бор. Материкнинг жан. қисмидаги очиқ дашт ва чала чўлларда пума, кийик, пампа мушуги ва тулкиси, магеллан ити, ёлдор бўри; кемирувчилардан видра, ботқоқ нутрияси, мара, туко-туко, қушлардан бургут, паламедея ва б. яшайди.
Географик тадқиқотлар тарихи. 11-а. да Абу Райҳон Беруний Ғарбий ярим шарда, яъни Атлантика океанининг ортида катта қуруқлик бўлиши керак деб башорат қилган. Американинг европаликларга расман кашф қилиниши Ҳиндистонга, яъни Шарқий ва Жан. Осиёга ғарбдан сув йўли орқали боришни мақсад қилган X. Колумб экспедициясидан бошланди. 1498 й.да X. Колумб Тринидад о. ва Ж. А.нинг Ориноко дарёси дельтаси атрофидаги соҳилини, 1499—1501 й.ларда А. Ниньо (А. Охеда ва А. Веспуччи б-н бирга) ва Р. Бастидас бошчилигидаги испан экспедициялари материкнинг бутун шим. соҳилларини, 1500 й.да испанлардан В. Я. Пинсон ва Д. Лепе бошлиқ экспедициялар ҳамда португал П. Я. Кабрал экспедицияси шарқий соҳилини кашф этди. 1507 й.да лотарингиялик хариташунос М. Вальдземюллер жан. материкни флоренциялик Америго Веспуччи шарафига Америка деб аташни таклиф қилди. 1541 й.дан кейин бу ном Шим. Америка учун ҳам раем бўлди.
1516 й.да испан денгизчиси X. Д. Солис Уругвай ва Парана дарёларининг қуйи оқимидаги ерларни ўрганди. 1520 й.да Ф. Магеллан бошлиқ испан экспедицияси яна ҳам жануброққа сузиб борди ва Патагония (ҳоз. Магеллан) бўғози орқали ўтиб Тинч океанга чиқди. Бўғознинг жан. соҳилини Магеллан Оловли Ер деб атади. Ж. А.нинг Тинч океан соҳилларини ҳам 1522—58 й.ларда испан денгиз экспедициялари ўрганди. 1578 й.да инглиз Ф. Дрейк Оловли Ернинг архипелаг эканлигини аниқлади. 1592 й.да инглиз Д. Дейвис Атлантика океанининг 52° ж. к.да «Дева Ери» ни тадқиқ қилди. Д. Стронг «Янги ер» ни ўрганиб, уни Фолкленд о.лари деб атади (1690). Ж. А. соҳилларини мустамлакага айлантириш ва ички қисмларини босиб олиш индейсларни кўплаб ўлдириш ва плантацияларда қул қилиб ишлатиш б-н бирга давом этди. Мустамлакачилар бойлик қидириш мақсадида материкни турли йўналишларда кесиб ўтдилар.
Ж. А.нинг Шим.-ғарбий ва Экваториал Анд тоғларини ҳамда Ориноко дарёси ҳавзасини олимлардан А. Гумбольдт ва француз Э. Бонплан комплекс ўргандилар (1799—1802). Материк асосан 19-а. 1-ярмидан ҳар томонлама тадқиқ қилина бошланди. Ж. А.да рус сайёхларидан А. С. Ионин (1889—92), Н. М. Албов (1895—96), Г. Г. Манизер (1914—15) ва Н. И. Вавилов (1932—33) бўлган.
Аҳолиси. Америка европаликларга маълум бўлгунга қадар Ж. А. аҳолиси индейс қабилалари ва халқларидан иборат эди. Улар бундан 17—20 минг йил илгари Осиёдан Беринг бўғози, Шим. Америка орқали кириб борган деб ҳисобланади. Ж. А.га европаликлар келгач, маҳаллий аҳолининг кўпчилиги юқумли касалликлар, шафқатсиз эксплуатация ва б. сабаблар туфайли қирилиб кетган. Ж. А.нинг ҳоз. ахoлиси Европадан кўчиб борганларнинг авлодлари ва метислардан (Африкадан келтирилган қуллар б-н маҳаллий индейсларнинг аралашувидан) ташкил топган.
Антропологик жиҳатдан Ж. А. аҳолиси ҳар хил: унда европоид, монголоид, экваториал (негравстралоид) ирклар аралашиб кетган. Креол, метис, мулат ва самбо аҳоли гуруҳлари пайдо бўлган.
Ж. А. аҳолисининг кўпчилиги, асосан, португал ва испан тилларида гаплашади. Пекин йирик маҳаллий халқ (кечуа, аймара ва ацтеклар) ўз она тилларини сақлаб келмоқда. Африкадан келтирилган негр авлодлари ўз она тилини сақламаган.
Ж. А. аҳолисини этник хусусиятлари ва тарқалишига кўра шартли равишда учга булиш мумкин: 1. Боливия, Перу, Парагвай ва Чилида, асосан, метис, индейс, европаликлар авлоди яшайди. 2. Уругвай ва Аргентина аҳолисининг кўпчилигини европаликлар ташкил этади. 3. Индейс, метис, европаликлар авлодидан ташқари сони ва этногенези жиҳатдан кўпчиликни ташкил қилган негрлар Бразилия, Колумбия, Beнесуэла ва Эквадорда яшайди. Ж. А. аҳолисининг кўпчилиги, асосан, христиан динига эътиқод қилади. Негрлар ва мулатлар ўртасида католицизм б-н бирга африкаликларнинг анъанавий динлари ва одатлари сақланиб келмоқда. Тоғлик жойларда яшовчи индейсларнинг айрим қабилаларигина ибтидоий динига эътиқод қилади.
Сиёсий бўлиниши. Ж. А.нинг ҳоз. сиёсий харитаси, асосан, кўпгина давлатларнинг мустақиллик учун олиб борган кураши ва 2-жаҳон урушидан кейинги сиёсий ва ижтимоий ўзгаришлар натижасида вужудга келди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.