Janubiy Qozoğiston viloyati

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 88–89-b. — ziyouz.com

Janubiy Qozoğiston viloyati — Qozoğiston Respublikasi jan.- dagi viloyat. 1932 y. 10 martda taşkil etilgan (1962—64 y. larda Janubiy Qozoğiston ölkasining bir qismi, 1964 y.dan 1992 y. 6 maygaça Çimkent viloyati). Mayd. 117,3 ming km2. Aholisi 2018 ming kişi (2000), asosan qozoqlar va özbeklar, şuningdek, rus, ukrain, tatar, ozarbayjon, tojik va b. millat vakillari yaşaydi. Markazi — Çimkent ş.

J. Q. v. Turon past-tekisligining şarqiy qismi va Tyanşanning ğarbiy tarmoqlarida joylaşgan. Hududining köp qismi tekislik (bal. 200— 300 m). Çekka jan.da Mirzaçölning şim. qismi, şim.da Betpakdala çöli bor. Viloyatning markaziy qismida Qoratov tizmasi (eng baland joyi 2176 m), jan.-şarqida Talas Olatovining ğarbiy çekkalari, Qorjontov (2824 m) va Ugom (4238 m) tizmalari qad kötargan. Iqlimi keskin kontinental. Yozi issiq va quruq, qişi qisqa, iliq, qor kam yoğadi. Iyulning örtaça t-rasi şim. va jan.-ğarbida 28°, jan.-şarqida 16— 24°. Yanv.ning örtaça t-rasi şim.da — 9°, jan.da —2°. Yiliga 100—400 mm dan 1000 mm gaça yoğin tuşadi. Vegetatsiya davri 230—290 kun. Yirik daryosi — Sirdaryo va uning irmoqlari Keles, Quruqkeles, Aris. Şim.da Çu daryosi oqib ötadi. Sirdaryoda Çordara suv ombori qurilgan. Döstlik, Aris va Turkiston magistral irrigatsiya kanallari mavjud. Sirdaryo qayirida çuçuk suvli köllar, Çu daryosi quyi oqimida şör köl köp. Tekisliklarda qumli va qumoq-qönğir va böz-qönğir tuproqlarda boşoqli şuvoq hamda şöra, qora va oq saksovul, yulğun ösadi. Sirdaryo va Çu daryolari qayirida ötloq, şörlangan tuproqlarda qamiş ösadi. Toğlarda vertikal mintaqalar — çöl zonasidan alp ötloqlari va muzliklargaça uçraydi. Çölda kemiruvçilar (yumronqoziq, qumsiçqon, qöşoyoq), toğlarda toğ takasi va toğ qöyi (arxar), qoplon, ayiq, quşlardan tasqara, töqaylarda böri, tulki, oq siçqon, sassiqközan, qobon, qirğovul, köllarda ğoz, ördak, çölda sudraluvçilardan ilon, toşbaqa, kaltakesak yaşaydi.

Viloyat iqtisodida kon sanoati va q. x. xom aşyolarini qayta işlaş sanoati b-n birga intensiv obikor dehkonçilik va çorvaçilik rivojlangan. Energetikasi asosan tabiiy gaz (Özbekiston), toşkömir (Qarağanda), mahalliy qönğir kömir (Langar) va mazutda işlaydi. Kon sanoati (Kentov ş. va Açisoy hamda Bayjonsoy şaharçalarida polimetall konlari va boyitiş f-kalari), rangli metallurgiya (Çimkentda qörğoşin eritiş f-kasi), maşinasozlik (pressavtomatlar, kardan vallari, avtotraktor detallari i. ç., ekskavator z-dlari), kimyo va farmatsevtika (çorva mollariga beriladigan antibiotiklar, fosforli tuzlar z-dlari), yengil (ip gazlama k-ti, paxta tozalaş va qoraköl teri z-dlari, paypoq-trikotaj, tikuvçilik, poyabzal f-kalari), oziq-ovqat (moy ekstraksiya, sut va meva konserva, vino z-dlari) sanoati tarmoqlari rivojlangan. Sement, ğişt, keramzit, neftni qayta işlaş z-dlari bor. J. Q. v. obikor dehqonçilik, paxtaçilik, tokçilik va boğdorçilik r-ni. Q. x.da galla ekinlari, texnika ekinlari, yem-xaşak ekinlari, sabzavot, poliz ekinlari ekiladi. Tokçilik va boğdorçilik rivojlangan. Çorvaçilikda yaylov qorakölçiligi, mayin junli va göşt-moy qöyçiligi, göşt-sut qoramolçiligi rivojlangan. Qöy, eçki, qoramol, yilqi, tuya va parranda boqiladi. Toşkent—Aris — Orenburg, Olmaota— Aris—Orenburg t. y. magistralining bir qismi ötgan. Muhim avtomobil yöllari: Çimkent— Toşkent, Çimkent—Taroz, Çimkent— Turkiston— Qizilörda, Avialiniyalar Çimkentni Toşkent, Moskva, Bişkek, Olmaota, şuningdek, viloyat tumanlari b-n boğlaydi. J. Q. v.da oliy öquv yurtlari, 2-teatr, ölkaşunoslik muzeyi, Sari-oğoç balneologik kurorta bor.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЖАНУБИЙ ҚОЗОҒИСТОН ВИЛОЯТИ — Қозоғистон Республикаси жан.- даги вилоят. 1932 й. 10 мартда ташкил этилган (1962—64 й. ларда Жанубий Қозоғистон ўлкасининг бир қисми, 1964 й.дан 1992 й. 6 майгача Чимкент вилояти). Майд. 117,3 минг км2. Аҳолиси 2018 минг киши (2000), асосан қозоқлар ва ўзбеклар, шунингдек, рус, украин, татар, озарбайжон, тожик ва б. миллат вакиллари яшайди. Маркази — Чимкент ш.

Ж. Қ. в. Турон паст-текислигининг шарқий қисми ва Тяньшаннинг ғарбий тармоқларида жойлашган. Ҳудудининг кўп қисми текислик (бал. 200— 300 м). Чекка жан.да Мирзачўлнинг шим. қисми, шим.да Бетпакдала чўли бор. Вилоятнинг марказий қисмида Қоратов тизмаси (энг баланд жойи 2176 м), жан.-шарқида Талас Олатовининг ғарбий чеккалари, Қоржонтов (2824 м) ва Угом (4238 м) тизмалари қад кўтарган. Иқлими кескин континентал. Ёзи иссиқ ва қуруқ, қиши қисқа, илиқ, қор кам ёғади. Июлнинг ўртача т-раси шим. ва жан.-ғарбида 28°, жан.-шарқида 16— 24°. Янв.нинг ўртача т-раси шим.да — 9°, жан.да —2°. Йилига 100—400 мм дан 1000 мм гача ёғин тушади. Вегетация даври 230—290 кун. Йирик дарёси — Сирдарё ва унинг ирмоқлари Келес, Қуруқкелес, Арис. Шим.да Чу дарёси оқиб ўтади. Сирдарёда Чордара сув омбори қурилган. Дўстлик, Арис ва Туркистон магистрал ирригация каналлари мавжуд. Сирдарё қайирида чучук сувли кўллар, Чу дарёси қуйи оқимида шўр кўл кўп. Текисликларда қумли ва қумоқ-қўнғир ва бўз-қўнғир тупроқларда бошоқли шувоқ ҳамда шўра, қора ва оқ саксовул, юлғун ўсади. Сирдарё ва Чу дарёлари қайирида ўтлоқ, шўрланган тупроқларда қамиш ўсади. Тоғларда вертикал минтақалар — чўл зонасидан альп ўтлоқлари ва музликларгача учрайди. Чўлда кемирувчилар (юмронқозиқ, қумсичқон, қўшоёқ), тоғларда тоғ такаси ва тоғ қўйи (архар), қоплон, айиқ, қушлардан тасқара, тўқайларда бўри, тулки, оқ сичқон, сассиқкўзан, қобон, қирғовул, кўлларда ғоз, ўрдак, чўлда судралувчилардан илон, тошбақа, калтакесак яшайди.

Вилоят иқтисодида кон саноати ва қ. х. хом ашёларини қайта ишлаш саноати б-н бирга интенсив обикор деҳкoнчилик ва чорвачилик ривожланган. Энергетикаси асосан табиий газ (Ўзбекистoн), тошкўмир (Қарағанда), маҳаллий қўнғир кўмир (Лангар) ва мазутда ишлайди. Кон саноати (Кентов ш. ва Ачисой ҳамда Байжонсой шаҳарчаларида полиметалл конлари ва бойитиш ф-калари), рангли металлургия (Чимкентда қўрғошин эритиш ф-каси), машинасозлик (прессавтоматлар, кардан валлари, автотрактор деталлари и. ч., экскаватор з-длари), кимё ва фармацевтика (чорва молларига бериладиган антибиотиклар, фосфорли тузлар з-длари), енгил (ип газлама к-ти, пахта тозалаш ва қоракўл тери з-длари, пайпоқ-трикотаж, тикувчилик, пойабзал ф-калари), озиқ-овқат (мой экстракция, сут ва мева консерва, вино з-длари) саноати тармоқлари ривожланган. Цемент, ғишт, керамзит, нефтни қайта ишлаш з-длари бор. Ж. Қ. в. обикор деҳқончилик, пахтачилик, токчилик ва боғдорчилик р-ни. Қ. х.да галла экинлари, техника экинлари, ем-хашак экинлари, сабзавот, полиз экинлари экилади. Токчилик ва боғдорчилик ривожланган. Чорвачиликда яйлов қоракўлчилиги, майин жунли ва гўшт-мой қўйчилиги, гўшт-сут қорамолчилиги ривожланган. Қўй, эчки, қорамол, йилқи, туя ва парранда боқилади. Тошкент—Арис — Оренбург, Олмаота— Арис—Оренбург т. й. магистралининг бир қисми ўтган. Муҳим автомобиль йўллари: Чимкент— Тошкент, Чимкент—Тароз, Чимкент— Туркистон— Қизилўрда, Авиалиниялар Чимкентни Тошкент, Москва, Бишкек, Олмаота, шунингдек, вилоят туманлари б-н боғлайди. Ж. Қ. в.да олий ўқув юртлари, 2-театр, ўлкашунослик музейи, Сари-оғоч бальнеологик курорта бор.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.