JAR
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 77–79-b. — ziyouz.com
JAR — xöjaligi yuksak darajada rivojlangan industrialagrar mamlakat, Afrikada iqtisodiy jihatdan eng taraqqiy etgan davlat. Unda sanoati rivoj topgan mamlakatlarga xos körsatkiçlar xam, uçinçi dunyo mamlakatlari uçun xos bölgan ayrim iqtisodiy belgilar xam uçraydi. Sanoat i. ç. hajmi jihatidan JAR dunyodagi 20 yetakçi industrial mamlakat katoriga kiradi. Butun Afrika xududining 5% ni va aholisining 9% ni egallovçi JAR uluşiga qit'a yalpi içki mahsulotining 27%, sanoat mahsulotining 40%, q. x. mahsulotining 30% töğri keladi.
Iqtisodiyotning yetakçi tarmoqlari — işlab çiqaruvçi sanoat (yalpi içki mahsulotning 22,6%), konçilik sanoati (13%), moliya (15,21%), savdo va sayyoxlik industriyasi (11,52%), transport va aloqa (9,11%), q. x. (5%) va baliqçilik (4,7%). Xizmat körsatiş sohasi, neft va gaz qazib oliş hamda qayta işlaşni istiqbolli sohalar qatoriga qöşiş mumkin.
Sanoati . JAR oltin (yiliga örtaça 530 t dan köproq), platina metallari guruxi (100 t ga yaqin), vanadiy, xrom va marganets rudalari, surma, olmos qazib olişda dunyoda oldingi örinlarda, kömir qazib çiqarişda 5-örin, uran qazib çiqarişda 7-örinda turadi. Temir rudasi, mis, asbest va b. xam qazib olinadi. Yiliga örtaça 170 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi işlab çiqariladi. Qora metallurgiya, maşinasozlik, kimyo, neftni qayta işlaş, sement, töqimaçilik, oziq-ovqat sanoati rivojlangan.
Qişloq xöjaligi mahsulotining deyarli hammasi oq tanlilarga qaraşli fermer xöjaliklari hissasiga töğri keladi. Asosiy ekinlari: makkajöxori (7,7 mln. tonna, 1999), şakarqamiş (21 mln. tonna), buğdoy (1,5 mln. tonna), kartoşka, tamaki, sitrus va b. mevalar. Mamlakat hududining taxm. 80% (98 mln. gektar)dan q. x. maqsadlari uçun foydalaniladi. Qariyb 1,4 mln. gektar yer suğoriladi. Ekinlarni suğoriş uçun Vaal, Ulifants, Krokodayl, Greyt-Fiş va b. daryolardan suv olinadi. Çorvaçilikda qoramol, qöy, eçki, çöçqa boqiladi. Qöy juni yetiştirişda mamlakat faqat Avstraliya, Yangi Zelandiya, Argentinadan keyingi örinda turadi. Sut çorvaçiligi asosan yirik şaharlar atrofida.
Transporti. T.y.larning uz. — 33,8 ming km, şundan 5 ming km ga yaqini elektrlaştirilgan. Qattiqqoplamali avtomobil yöllarining uz. — 56,4 ming km. Neft va neft mahsulotlari portlardan asosiy sanoat markazlariga quvurlar orqali oqiziladi. Dengiz floti rivojlangan. Eng muhim portlari: Durban, Keyptaun, Port-Elizabet, Ist-London. 3 ta xalqaro aeroport bor.
Taşqi savdo aylanmasi yiliga 40 mlrd. AQŞ dollaridan oşadi. Çetdan asosan maşina va asbob-uskunalar sotib oladi, çetga mineral va q. x. xom aşyosi, olmos va metallar, kimyo va q. x. mahsulotlari çiqaradi. JAR jun eksport qilişda dunyoda 4-örinda turadi. Yiliga salkam 70 mln. litr vino eksport qiladi. Taşqi savdodagi asosiy mijozlari: AQŞ, Buyuk Britaniya, Germaniya, Yaponiya, Şveysariya, Pul birligi — rand.
Tibbiy xizmati. JARda aparteidga barham berilgunga qadar soğliqni saqlaş sohasida oq tanli va qora tanli axoli orasida katta ayirmaçilik hukm surar edi. Örtaça umr köriş, bolalarning nobud bölişi, kasalxonalardagi örinlar kabi körsatkiçlar keskin farq qilardi. Köpçilikni taşkil etuvçi qora tanlilar vakillari hokimiyatni qölga olgaç, tibbiyot sohasida ham tenglikka erişiş çoralari kurila boşladi. Soğliqni saqlaşga ajratiladigan mablağ köpaydi. Şifokorlar 7 ta untning tibbiyot f-tlarida tayyorlanadi.
Maorifi, madaniy-ma'rifiy va ilmiy muassasalari. Hoz. JAR hududiga yevropaliklar kelgunga qadar (17-a. örtalarigaça) afrikalik yoşlarga ta'lim beriş an'anaviy afrikaça yöldan borgan: keksalar yoş avlodga turmuş könikmalari va hayot falsafasini örgatar edi. Yevropaliklarning dastlabki manzilgoxlari barpo etilgaç, ularning farzandlari çerkov ruxoniysidan diniy kitob öqişni örganardi. Söng «sayyoh öqituvçilar» paydo böldi. Xristian dini tarğibotçilari (missionerlar) 18-a. oxiri — 19-a. boşlarida dastlabki maktablarni oçişdi. Inglizlar avval boşdanoq bu maktablarda yevropaliklar va mahalliy millat bolalarining aloxida-alohida öqişini joriy etdilar. Aparteid tugatilgunça maorif qat'iy irqiy tamoyilga asoslangan va oq tanlilar, qora tanlilar, bantular, indlarning farzandlari turli maktablarda, har xil dastur asosida öqitib kelindi, ulardagi ta'lim darajasi, moddiy şaroit bir-biridan mutlaqo farq qilar edi. Aparteidga barxam berilgandan söng maorif sohasida ham ayirmaçilikni tugatiş çoralari körildi. 1995/96 öquv yilida maorif ehtiyojlari uçun 8,9 mlrd. AQŞ dollari miqdoridagi mablağ, ya'ni davlat byudjetining 21,2% sarflandi. Jami öquvçilar 9,3 mln. kişiga yetdi. Boşlanğiç maktab öqituvçilari kollejlarda, örta maktab öqituvçilari 17 un
t va 3 politexnika in-tida tayyorlanadi. Yirik un-tlar: Pretoriya, Vitvatersrand, Stellenboş, Keyptaun un-tlari. Yirik kutubxonalari: Blumfonteyndagi ommaviy kutubxona (1875 y.da taşkil etilgan), Keyptaundagi şahar (1952), Parlament (1857), Jan. Afrika ommaviy (1818) kutubxonalari, Keyptaun un-tining kutubxonasi (1829). Asosiy muzeylari: Blumfonteyndagi Milliy muzey, Jan. Afrika tabiat tarixi muzeyi, Jan. Afrika madaniyat tarixi muzeyi, Keyptaundagi Milliy galereya.
Ilmiy işlarni uyuştiriş va muvofiqlaştiriş davlat markazi — Ilmiy va sanoat tadqiqrtlar kengaşi 1945 y.da taşkil etilgan. Uning qaramoğida elektrotexnika, mat., örmonçilik va b. in-tlar, Kosmik nurlarni tadqiq qiliş birlaşmasi, bir qançalab., rasadxona va ilmiy st-yalar bor. Atom energiyasi komissiyasi (1948 y.da tuzilgan), JAR ilmiy va texnikaviy jamiyatlari uyuşmasi (1920), Jan. Afrika fan va san'at akademiyasi (1909), Ijtimoiy tadqiqotlar kengaşi (1969), Jan. Afrika qirollik jamiyati (1877) va b. eng yirik ilmiy taşkilotlardir.
Matbuoti, radio eşittirişi va telekörsatuvi. JARda 20 dan köproq umummilliy (hammasi bölib 220 dan ziyod) gaz. va 700 ga yaqin jur. naşr etiladi. Eng yirik gaz.lari: «Sandi tayme» («Yakşanba vaqti», 1906 y.dan), «Rapport» (1970 y.dan), «Souetan» («Souetoliklar», 1981 y.dan), «Star» («Yulduz», 1887 y.dan). Jan. Afrika radioeşittiriş korporatsiyasi 1936 y.da taşkil etilgan. Telekörsatuvlar 1976 y.dan olib boriladi. Jan. Afrika matbuot uyuşmasi (Saut Afriken Press Assoşieyşn — SAPA) aksiyadorlik axborot agentligi 1938 y. taşkil etilgan.
Adabiyoti bantu xalqlari (zulu, soto, kosa, tsvana), şuningdek, ingliz va afrikaans tillarida rivojlanmoqda. Folklori ilk mustamlakaçilik davrida vujudga kelgan qahramonlik dostonlarini, afsonalarni, zulu afsona ertaklarini, jonivorlar haqidagi buşmen va gottentot rivoyatlarini, hikmatli maqollar va matallarini öz içiga oladi. Afrikaliklarning yozma adabiyoti 19-a. ning 2-yarmida mahalliy tillarda lotin grafikasi asosidagi alifbo joriy etilişi b-n boşlandi.
Xristian da'vatkorlari nazoratidagi afrikalik adiblar yevropaça janr şakllaridan foydalanib, azaliy mahalliy an'ana va qadriyatlarning yevropaça qadriyatlar b-n töqnaşuvini tasvirlaşga hamda ularni bir-biri b-n murosaga keltirişga urindilar. 19-a. oxirida mustamlakaçilikka, irqçilikka qarşi norozilik adabiyoti vujudga keldi.
19-a. oxiri — 20-a. boşlarida publitsistika, hikoya, romanlar paydo böldi. Atoqli demokrat adiba O. Şreynerning «Afrika fermasi» asari qahramonlari burjua jamiyati illatlarini foş qildilar. Birinçi basuto yozuvçisi T. Mofoloning zulular dohiysi haqidagi «Çaka» romani diqqatga sazovor. JAR adabiyotida irqiy munosabat asosiy mavzu bölib qoldi. 20-a.ning 20—30-y.larida J. Dube, M. Fuze, R. Zlomo va b.ning tarixiy va publitsistik romanlari paydo böldi.
2-jahon uruşidan keyin «norozilik adabiyoti» tez sur'atlar b-n rivojlandi. A. Peytonning «Yiğla, sevimli yurtim», «Loyxörak, juda keçikding», N. Gordimerning «Kelgindilar yeri», «Matbuot uçun emas» va b. asarlari irqçilik va irqiy xurofotni qoralaş ruhida yozilgan. I. Abraxamsning «Konçi», J. Koupning «Ajoyib uy», J. Gordonning «Bu kunga la'nat» va E. Mpaxlelening «Ikkinçi köça böylab» romanlari, şuningdek, G. Blumning «Transvaaldagi voqea», F. Altmanning «Quzğunlar qonuni» romanlari va b. asarlarda işçilarning birdamligi, zulularning talonçilarga qarşi qahramonona kuraşi va b. voqealar aks ettirilgan, irkçylik foş etilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖАР — хўжалиги юксак даражада ривожланган индустриалаграр мамлакат, Африкада иқтисодий жиҳатдан энг тараққий этган давлат. Унда саноати ривож топган мамлакатларга хос кўрсаткичлар хам, учинчи дунё мамлакатлари учун хос бўлган айрим иқтисодий белгилар хам учрайди. Саноат и. ч. ҳажми жиҳатидан ЖАР дунёдаги 20 етакчи индустриал мамлакат каторига киради. Бутун Африка худудининг 5% ни ва аҳолисининг 9% ни эгалловчи ЖАР улушига қитъа ялпи ички маҳсулотининг 27%, саноат маҳсулотининг 40%, қ. х. маҳсулотининг 30% тўғри келади.
Иқтисодиётнинг етакчи тармоқлари — ишлаб чиқарувчи саноат (ялпи ички маҳсулотнинг 22,6%), кончилик саноати (13%), молия (15,21%), савдо ва сайёхлик индустрияси (11,52%), транспорт ва алоқа (9,11%), қ. х. (5%) ва балиқчилик (4,7%). Хизмат кўрсатиш соҳаси, нефть ва газ қазиб олиш ҳамда қайта ишлашни истиқболли соҳалар қаторига қўшиш мумкин.
Саноати . ЖАР олтин (йилига ўртача 530 т дан кўпроқ), платина металлари гурухи (100 т га яқин), ванадий, хром ва марганец рудалари, сурма, олмос қазиб олишда дунёда олдинги ўринларда, кўмир қазиб чиқаришда 5-ўрин, уран қазиб чиқаришда 7-ўринда туради. Темир рудаси, мис, асбест ва б. хам қазиб олинади. Йилига ўртача 170 млрд. кВт-соат электр энергияси ишлаб чиқарилади. Қора металлургия, машинасозлик, кимё, нефтни қайта ишлаш, цемент, тўқимачилик, озиқ-овқат саноати ривожланган.
Қишлоқ хўжалиги маҳсулотининг деярли ҳаммаси оқ танлиларга қарашли фермер хўжаликлари ҳиссасига тўғри келади. Асосий экинлари: маккажўхори (7,7 млн. тонна, 1999), шакарқамиш (21 млн. тонна), буғдой (1,5 млн. тонна), картошка, тамаки, цитрус ва б. мевалар. Мамлакат ҳудудининг тахм. 80% (98 млн. гектар)дан қ. х. мақсадлари учун фойдаланилади. Қарийб 1,4 млн. гектар ер суғорилади. Экинларни суғориш учун Вааль, Улифантс, Крокодайл, Грейт-Фиш ва б. дарёлардан сув олинади. Чорвачиликда қорамол, қўй, эчки, чўчқа боқилади. Қўй жуни етиштиришда мамлакат фақат Австралия, Янги Зеландия, Аргентинадан кейинги ўринда туради. Сут чорвачилиги асосан йирик шаҳарлар атрофида.
Транспорти. Т.й.ларнинг уз. — 33,8 минг км, шундан 5 минг км га яқини электрлаштирилган. Қаттиққопламали автомобиль йўлларининг уз. — 56,4 минг км. Нефть ва нефть маҳсулотлари портлардан асосий саноат марказларига қувурлар орқали оқизилади. Денгиз флоти ривожланган. Энг муҳим портлари: Дурбан, Кейптаун, Порт-Элизабет, Ист-Лондон. 3 та халқаро аэропорт бор.
Ташқи савдо айланмаси йилига 40 млрд. АҚШ долларидан ошади. Четдан асосан машина ва асбоб-ускуналар сотиб олади, четга минерал ва қ. х. хом ашёси, олмос ва металлар, кимё ва қ. х. маҳсулотлари чиқаради. ЖАР жун экспорт қилишда дунёда 4-ўринда туради. Йилига салкам 70 млн. литр вино экспорт қилади. Ташқи савдодаги асосий мижозлари: АҚШ, Буюк Британия, Германия, Япония, Швейцария, Пул бирлиги — ранд.
Тиббий хизмати. ЖАРда апартеидга барҳам берилгунга қадар соғлиқни сақлаш соҳасида оқ танли ва қора танли ахoли орасида катта айирмачилик ҳукм сурар эди. Ўртача умр кўриш, болаларнинг нобуд бўлиши, касалхоналардаги ўринлар каби кўрсаткичлар кескин фарқ қиларди. Кўпчиликни ташкил этувчи қора танлилар вакиллари ҳокимиятни қўлга олгач, тиббиёт соҳасида ҳам тенгликка эришиш чоралари курила бошлади. Соғлиқни сақлашга ажратиладиган маблағ кўпайди. Шифокорлар 7 та унтнинг тиббиёт ф-тларида тайёрланади.
Маорифи, маданий-маърифий ва илмий муассасалари. Ҳоз. ЖАР ҳудудига европаликлар келгунга қадар (17-а. ўрталаригача) африкалик ёшларга таълим бериш анъанавий африкача йўлдан борган: кексалар ёш авлодга турмуш кўникмалари ва ҳаёт фалсафасини ўргатар эди. Европаликларнинг дастлабки манзилгохлари барпо этилгач, уларнинг фарзандлари черков рухoнийсидан диний китоб ўқишни ўрганарди. Сўнг «сайёҳ ўқитувчилар» пайдо бўлди. Христиан дини тарғиботчилари (миссионерлар) 18-а. охири — 19-а. бошларида дастлабки мактабларни очишди. Инглизлар аввал бошданоқ бу мактабларда европаликлар ва маҳаллий миллат болаларининг алохида-алоҳида ўқишини жорий этдилар. Апартеид тугатилгунча маориф қатъий ирқий тамойилга асосланган ва оқ танлилар, қора танлилар, бантулар, индларнинг фарзандлари турли мактабларда, ҳар хил дастур асосида ўқитиб келинди, улардаги таълим даражаси, моддий шароит бир-биридан мутлақо фарқ қилар эди. Апартеидга бархам берилгандан сўнг маориф соҳасида ҳам айирмачиликни тугатиш чоралари кўрилди. 1995/96 ўқув йилида маориф эҳтиёжлари учун 8,9 млрд. АҚШ доллари миқдоридаги маблағ, яъни давлат бюджетининг 21,2% сарфланди. Жами ўқувчилар 9,3 млн. кишига етди. Бошланғич мактаб ўқитувчилари коллежларда, ўрта мактаб ўқитувчилари 17 ун
т ва 3 политехника ин-тида тайёрланади. Йирик ун-тлар: Претория, Витватерсранд, Стелленбош, Кейптаун ун-тлари. Йирик кутубхоналари: Блумфонтейндаги оммавий кутубхона (1875 й.да ташкил этилган), Кейптаундаги шаҳар (1952), Парламент (1857), Жан. Африка оммавий (1818) кутубхоналари, Кейптаун ун-тининг кутубхонаси (1829). Асосий музейлари: Блумфонтейндаги Миллий музей, Жан. Африка табиат тарихи музейи, Жан. Африка маданият тарихи музейи, Кейптаундаги Миллий галерея.
Илмий ишларни уюштириш ва мувофиқлаштириш давлат маркази — Илмий ва саноат тадқиқртлар кенгаши 1945 й.да ташкил этилган. Унинг қарамоғида электротехника, мат., ўрмончилик ва б. ин-тлар, Космик нурларни тадқиқ қилиш бирлашмаси, бир қанчалаб., расадхона ва илмий ст-ялар бор. Атом энергияси комиссияси (1948 й.да тузилган), ЖАР илмий ва техникавий жамиятлари уюшмаси (1920), Жан. Африка фан ва санъат академияси (1909), Ижтимоий тадқиқотлар кенгаши (1969), Жан. Африка қироллик жамияти (1877) ва б. энг йирик илмий ташкилотлардир.
Матбуоти, радио эшиттириши ва телекўрсатуви. ЖАРда 20 дан кўпроқ умуммиллий (ҳаммаси бўлиб 220 дан зиёд) газ. ва 700 га яқин жур. нашр этилади. Энг йирик газ.лари: «Санди тайме» («Якшанба вақти», 1906 й.дан), «Раппорт» (1970 й.дан), «Соуэтан» («Соуэтоликлар», 1981 й.дан), «Стар» («Юлдуз», 1887 й.дан). Жан. Африка радиоэшиттириш корпорацияси 1936 й.да ташкил этилган. Телекўрсатувлар 1976 й.дан олиб борилади. Жан. Африка матбуот уюшмаси (Саут Африкэн Пресс Ассошиэйшн — САПА) акциядорлик ахборот агентлиги 1938 й. ташкил этилган.
Адабиёти банту халқлари (зулу, сото, коса, тсвана), шунингдек, инглиз ва африкаанс тилларида ривожланмоқда. Фольклори илк мустамлакачилик даврида вужудга келган қаҳрамонлик достонларини, афсоналарни, зулу афсона эртакларини, жониворлар ҳақидаги бушмен ва готтентот ривоятларини, ҳикматли мақoллар ва маталларини ўз ичига олади. Африкаликларнинг ёзма адабиёти 19-а. нинг 2-ярмида маҳаллий тилларда лотин графикаси асосидаги алифбо жорий этилиши б-н бошланди.
Христиан даъваткорлари назоратидаги африкалик адиблар европача жанр шаклларидан фойдаланиб, азалий маҳаллий анъана ва қадриятларнинг европача қадриятлар б-н тўқнашувини тасвирлашга ҳамда уларни бир-бири б-н муросага келтиришга уриндилар. 19-а. охирида мустамлакачиликка, ирқчиликка қарши норозилик адабиёти вужудга келди.
19-а. охири — 20-а. бошларида публицистика, ҳикоя, романлар пайдо бўлди. Атоқли демократ адиба О. Шрейнернинг «Африка фермаси» асари қаҳрамонлари буржуа жамияти иллатларини фош қилдилар. Биринчи басуто ёзувчиси Т. Мофолонинг зулулар доҳийси ҳақидаги «Чака» романи диққатга сазовор. ЖАР адабиётида ирқий муносабат асосий мавзу бўлиб қолди. 20-а.нинг 20—30-й.ларида Ж. Дубе, М. Фузе, Р. Зломо ва б.нинг тарихий ва публицистик романлари пайдо бўлди.
2-жаҳон урушидан кейин «норозилик адабиёти» тез суръатлар б-н ривожланди. А. Пейтоннинг «Йиғла, севимли юртим», «Лойхўрак, жуда кечикдинг», Н. Гордимернинг «Келгиндилар ери», «Матбуот учун эмас» ва б. асарлари ирқчилик ва ирқий хурофотни қoралаш руҳида ёзилган. И. Абрахамснинг «Кончи», Ж. Коупнинг «Ажойиб уй», Ж. Гордоннинг «Бу кунга лаънат» ва Э. Мпахлеленинг «Иккинчи кўча бўйлаб» романлари, шунингдек, Г. Блумнинг «Трансваалдаги воқеа», Ф. Альтманнинг «Қузғунлар қонуни» романлари ва б. асарларда ишчиларнинг бирдамлиги, зулуларнинг талончиларга қарши қаҳрамонона кураши ва б. воқеалар акс эттирилган, иркчйлик фош этилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.