JAR

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 79–80-b. — ziyouz.com

JAR adabiyotining eng yaxşi namunalari (J. Koupning «Darz ketgan osmon» hikoyalar töplami va b.) özbek tiliga tarjima qilingan.

Me'morligi va tasviriy san'ati. Mil. av. 7-ming yillikka va mil.ning oxirgi asrlariga mansub qoyatoşlarga yönib va uyib işlangan rasmlar (fil, karkidon, begemot, jirafa, zebra, kiyik va b.) saqlangan. Afrikaliklarning turar joylari asosan taxta, tunuka va b.lardan qurilgan kulba-çaylalardan iborat. Pretoriya, Keyptaun, Yoxannesburg kabi yirik şaharlarda 17—18-a. larda qurilgan golland me'morligiga xos binolar bor. 1666—72 y.larda tarhi 5 burçakli toş qörğon qurilgan (me'mori P. Dombayer). 18-a. oxirlarida me'mor L. M. Tibo Kap manzilgohi me'morligiga fransuz klassitsizmi uslubini olib kirdi. 19-a.dan Port-Elizabet, Durban, Blumfonteyn, Pretoriya, Yoxannesburg va b.

şaharlardagi köplab imoratlar töğri çiziqli rejaga binoan va qorişiq uslubda qurildi. Keyptaunda yangi gotika, Yoxannesburgda yangi klassika uslublari ustunlik qilgan bölsa, Pretoriyada «Kap me'morligi an'analari»ga rioya qilindi. Şaharlarning çekkalarida afrikaliklar yaşaydigan pastqam kulbalar paydo böldi. JAR me'morligiga 20-a.ning 20-y.larida R. Martinsen, U. Makintoş kabi me'morlar yangilik kiritişdi, haşamatli jamoat binolarining loyihalarini tuza boşlaşdi. 30-y.larda Yevropa va Amerika maşhur me'morlari (Le Korbyuzye, L. Kan, O. Nimeyer va b.) samarali ta'sir ötkazdilar. 60—70-y.lar Pretoriya markazi qayta qurildi, Yoxannesburgda mahobatli teatr (me'mor D. Ross) va 50 qavatli Karlton markaz (me'morlar Rods-Xarrison, Mellous, Xoffe) va b. inşoatlar barpo etildi. Jamoat va ma'muriy binolar yuksak badiiy did, murakkab me'moriy yeçimlar b-n qurilganligi, ularda haykaltaroşlik, rassomlik, mozaika unsurlaridan foydalanilganligi közga taşlanadi. Şahar taşqarisidagi boğlarda badavlat oilalar uçun şinam koşonalar barpo etildi. Zulu, kosa, ndebele, basuto kabi mahalliy aholi vakillari hamon loy, böyra va xaşakdan qurilib, turli naqşlar b-n bezatilgan kulbalarda yaşaşni afzal köradilar. Şaharlardagi zamonaviy me'morlikda temirbeton, oyna va plastmassadan keng foydalaniladi. Poytaxtda rasmiy muassasalar, bank, dökon, mehmonxonalar, ularning atrofida turar joylar qurilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЖАР адабиётининг энг яхши намуналари (Ж. Коупнинг «Дарз кетган осмон» ҳикоялар тўплами ва б.) ўзбек тилига таржима қилинган.

Меъморлиги ва тасвирий санъати. Мил. ав. 7-минг йилликка ва мил.нинг охирги аcрларига мансуб қoятошларга йўниб ва уйиб ишланган расмлар (фил, каркидон, бегемот, жирафа, зебра, кийик ва б.) сақланган. Африкаликларнинг турар жойлари асосан тахта, тунука ва б.лардан қурилган кулба-чайлалардан иборат. Претория, Кейптаун, Йоханнесбург каби йирик шаҳарларда 17—18-а. ларда қурилган голланд меъморлигига хос бинолар бор. 1666—72 й.ларда тарҳи 5 бурчакли тoш қўрғон қурилган (меъмори П. Домбаер). 18-а. охирларида меъмор Л. М. Тибо Кап манзилгоҳи меъморлигига француз классицизми услубини олиб кирди. 19-а.дан Порт-Элизабет, Дурбан, Блумфонтейн, Претория, Йоханнесбург ва б.

шаҳарлардаги кўплаб иморатлар тўғри чизиқли режага биноан ва қоришиқ услубда қурилди. Кейптаунда янги готика, Йоханнесбургда янги классика услублари устунлик қилган бўлса, Преторияда «Кап меъморлиги анъаналари»га риоя қилинди. Шаҳарларнинг чеккаларида африкаликлар яшайдиган пастқам кулбалар пайдо бўлди. ЖАР меъморлигига 20-а.нинг 20-й.ларида Р. Мартинсен, У. Макинтош каби меъморлар янгилик киритишди, ҳашаматли жамоат биноларининг лойиҳаларини туза бошлашди. 30-й.ларда Европа ва Америка машҳур меъморлари (Ле Корбюзье, Л. Кан, О. Нимейер ва б.) самарали таъсир ўтказдилар. 60—70-й.лар Претория маркази қайта қурилди, Йоханнесбургда маҳобатли театр (меъмор Д. Росс) ва 50 қаватли Карлтон марказ (меъморлар Родс-Харрисон, Мэллоус, Хоффе) ва б. иншоaтлар барпо этилди. Жамоат ва маъмурий бинолар юксак бадиий дид, мураккаб меъморий ечимлар б-н қурилганлиги, уларда ҳайкалтарошлик, рассомлик, мозаика унсурларидан фойдаланилганлиги кўзга ташланади. Шаҳар ташқарисидаги боғларда бадавлат оилалар учун шинам кошоналар барпо этилди. Зулу, коса, ндебеле, басуто каби маҳаллий аҳоли вакиллари ҳамон лой, бўйра ва хашакдан қурилиб, турли нақшлар б-н безатилган кулбаларда яшашни афзал кўрадилар. Шаҳарлардаги замонавий меъморликда темирбетон, ойна ва пластмассадан кенг фойдаланилади. Пойтахтда расмий муассасалар, банк, дўкон, меҳмонхоналар, уларнинг атрофида турар жойлар қурилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.