JAR

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 80–82-b. — ziyouz.com

JAR milliy badiiy san'at maktabi 17-a. örtalarida uzoq vaqtdan beri şu yerda istiqomat qiluvçi yevropaliklar san'ati ta'sirida vujudga keldi. Jan. Afrikaning birinçi haykaltaroşi A. Anreytning nemis barokko va rokoko uslubidagi asarlari Keyptaun va b. ba'zi şaharlar yirik me'moriy yodgorliklarini bezagan. 19-a. örtalaridagi yevropalik rassomlardan T. U. Bouler va D. U. Angas afrikaliklar qiyofasini mehr b-n tasvirlagan. Afrikalik rassomlardan J. Sekotoning qit'a tabiati va hayotini tasvirlovçi asarlari birinçi bölib yevropaliklar e'tirofiga sazovor böldi. Yoğoç uymakori J. Kekan, rassom S. Mvusi, haykaltaroş S. Kumalo, toş öymakori J. Kubxek va b. köpgina jamoat binolarini barpo etişda öz san'ati b-n hissa qöşdilar. Mamlakat amaliy san'atida metallsozlik (temir bolta, piçoq, mis bilaguzuk, munçoq), kulollik, öymakorlik, könçilik, töqimaçilik, yoğoç buyumlar işlaş kadimdan rivojlangan. 20-a. örtalarida Keyptaunda Jan. Afrika rassomlari uyuşmasi tuzildi. I. Stern (rassom ayol), grafik va yoğoç öymakori L. Lipşits, manzaraçi rassomlardan S. Sedibane, S. Zondi, M. Zvane va b.larning Jan. Afrika voqeligi va manzaralarini aks ettiruvçi asarlari maşhur.

Musiqiy madaniyati mamlakat tub joy aholisi va oq tanlilar musiqasidan iborat. Buşmen va gottentotlarning qad. musiqiy şakllari b-n bir qatorda zulu, kosa, venda va b.ning rivojlangan badiiy ijodiyoti mavjud. Maye., matebele va şona xalqlarining ommaviy qöşiqlarida köp ovozli usullardan keng foydalaniladi. 20-a.datub joy aholisining ijodi gurkirab rivojlana boşladi. Milliy, yevropa (xristian diniy qöşiqlari) hamda amerika (jaz, Lotin Amerika raqs usullari va b.) musiqa an'analarining uyğunlaşuvi negizida 1930—50 y.lari an'anaviy qöşiqçilikning yangi — «kvela», «mbube», keyinçalik — «jayv» uslublari yuzaga keldi. JARning şaxar va qişloqlarida yaşovçi oq tanli aholining qöşiq va raqslari ham öziga xos. Ingliz musiqaçisi U. G. Bell 1912 y. Keyptaundagi Jan. Afrika kollejiga direktor bölgan paytdan musiqiy madaniyatni rivojlantiriş yölida köp iş qildi. 20-a.ning 1-yarmida P. Reynir, G. Fagan, B. Gerstman, A. van Veyk va b.ning kompozitorlik maktabi yuzaga keldi. 20-a.ning 2-yarmida milliy opera janri yaratildi. Uning eng yaxşi namunalaridan biri — «King-Kong» (muallifi T. Matçikiza, 1959) Yevropa va AQŞ sahnalarida xam ijro etildi. G. Skosan va B. Leşoayning dolzarb mavzudagi operalariga xalq qöşiqçiligi an'analari singdirib yuborilgan. Qöşiqçilardan M. Makeba, J. Mogoton, N. Mdledle, P. Fango, T. Kumalolar maşhur. JAR un-tlarining musiqa ftlari musiqa ta'limi va bu sohadagi ilmiy faoliyat markazlaridir. Yoxannesburg, Pretoriya va b. yirik şaharlardagi san'at işlari kengaşlari va musiqa jamiyatlari katta taşkilotçilik işlarini olib boradi.

Teatri qişloqlarda qad. maişiy va diniy marosimlar, musiqa, raqs, qöşiqdar asosida şakllangan. Yevropaliktruppalar 18-a. oxirlarida dastlabki teatr tomoşalarini körsatişdi. 1801 y.da Keyptaunda teatr binosi qurildi. Unda çetdan kelgan truppalar b-n bir qatorda Buyuk Britaniya, Niderlandiya, Germaniya, Fransiyadan köçib kelib örnaşib qolganlarning mahalliy havaskorlik jamoalari ham tomoşa körsata boşladi. Dramaturg, bastakor, sahnalaştiruvçi Ş. E. Bonifas va L. A. Myoranning faoliyati 19-a. boşlarida teatrni rivojlantirişda katta ahamiyatga ega böldi. 19-a. 2-yarmida Yevropadan, asosan Buyuk Britaniyadan professional jamoalar köplab kelib, butun mamlakatda inglizça tomoşalar körsata boşladi. Afrikaans tilidagi teatr 20-a. boşlarida rivojlandi. Dramaturglardan M. Brink va Ya. X. de Vaalning xizmati katta buldi. 20-y.larda afrikaans tilida dastlabki professional teatrlar vujudga keldi. Teatr arboblari irkçilik va aparteidga qarşi kuraşga, qora tanli aholining siyosiy ongini östirişga va uning insoniy qadr-qimmatini qaror toptirişga hissa qöşdilar. «King-kong», «Qonli tugun», «Yaşaş uçun kuraş», «Vuka» kabi spektakllarda irqiy ayirmaçilikka qarşi kuraş aks etgan.

JARda qora tanli artistlar federatsiyasi, Pretoriya teatr taşkiloti tuzilgan. Ular afrikaliklardan artist va dramaturglar tayyorlaydi. Zululend un-tida drama kafedrasi bor. Turli millat va irq namoyandalari iştirokidagi teatr truppalari vujudga kelgan.

Kinosi. JAR hududidagi dastlabki xujjatli filmlar 1898 y.da yaratilgan. 1912 y.dan kinoxronikalar çiöarila boşlagan. 1915 y.dan «Kilarni film» studiyasida badiiy filmlar i. ç. muntazam tus oldi. Tovuşli kino paydo bölgaç, afrikaans va ingliz tillarida filmlar suratga olişga kirişildi. 1964 y.da tuzilgan Milliy kinematografiya kengaşi xronika filmlari çiqarilişiga rahbarlik qildi. Ixtiyorida katta kino jamğarmasi mavjud bölgan Jan. Afrika kino in-ti mamlakat sayyoxdik filmlarini çet ellarda tarğib qiliş b-n ham şuğullanadi. Tarixiy epopeyalar («Şangandagi soqçi», rej. D. Milin), turli komediya, melodrama, musiqiy lentalar yaratildi. 70 —80- y.lardagi ayrim filmlarda («Bosman va Lena», «Mehmon» — rej. R. Devenişa, «Bexuda ran»

— rej. V. Kentrij, «Bobojon, öng oyoğingizdan ajraddingiz» — rej. Yu. Eşmed) irqçilikni tanqid qilişga harakat qilingan. Biroq JARdagi aparteid tartibotini ayblovçi filmlar — «Aslingga qayt, Afrika», «Uyğon, vulkan», «Muloqotning intihosi», «Dimbazdagi sönggi qabr», «Qarşilik avlodi», «Beş taqdir» yaşirin tarzda suratga olindi va öşa vaqtda mamlakat ekranlariga çiqmadi.

Irqçilik kişanlaridan kutulgan JAR kinoçilari endigina erkin ijod yöliga çiqib oldilar.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЖАР миллий бадиий санъат мактаби 17-а. ўрталарида узоқ вақтдан бери шу ерда истиқомат қилувчи европаликлар санъати таъсирида вужудга келди. Жан. Африканинг биринчи ҳайкалтароши А. Анрейтнинг немис барокко ва рококо услубидаги асарлари Кейптаун ва б. баъзи шаҳарлар йирик меъморий ёдгорликларини безаган. 19-а. ўрталаридаги европалик рассомлардан Т. У. Боулер ва Д. У. Ангас африкаликлар қиёфасини меҳр б-н тасвирлаган. Африкалик рассомлардан Ж. Секотонинг қитъа табиати ва ҳаётини тасвирловчи асарлари биринчи бўлиб европаликлар эътирофига сазовор бўлди. Ёғоч уймакори Ж. Кекан, рассом С. Мвуси, ҳайкалтарош С. Кумало, тош ўймакори Ж. Кубхек ва б. кўпгина жамоат биноларини барпо этишда ўз санъати б-н ҳисса қўшдилар. Мамлакат амалий санъатида металлсозлик (темир болта, пичоқ, мис билагузук, мунчоқ), кулоллик, ўймакорлик, кўнчилик, тўқимачилик, ёғоч буюмлар ишлаш кадимдан ривожланган. 20-а. ўрталарида Кейптаунда Жан. Африка рассомлари уюшмаси тузилди. И. Стерн (рассом аёл), график ва ёғоч ўймакори Л. Липшиц, манзарачи рассомлардан С. Седибане, С. Зонди, М. Зване ва б.ларнинг Жан. Африка воқелиги ва манзараларини акс эттирувчи асарлари машҳур.

Мусиқий маданияти мамлакат туб жой аҳолиси ва оқ танлилар мусиқасидан иборат. Бушмен ва готтентотларнинг қад. мусиқий шакллари б-н бир қаторда зулу, коса, венда ва б.нинг ривожланган бадиий ижодиёти мавжуд. Мае., матебеле ва шона халқларининг оммавий қўшиқларида кўп овозли усуллардан кенг фойдаланилади. 20-а.датуб жой аҳолисининг ижоди гуркираб ривожлана бошлади. Миллий, европа (христиан диний қўшиқлари) ҳамда америка (жаз, Лотин Америка рақс усуллари ва б.) мусиқа анъаналарининг уйғунлашуви негизида 1930—50 й.лари анъанавий қўшиқчиликнинг янги — «квела», «мбубе», кейинчалик — «жайв» услублари юзага келди. ЖАРнинг шаxар ва қишлоқларида яшовчи оқ танли аҳолининг қўшиқ ва рақслари ҳам ўзига хос. Инглиз мусиқачиси У. Г. Белл 1912 й. Кейптаундаги Жан. Африка коллежига директор бўлган пайтдан мусиқий маданиятни ривожлантириш йўлида кўп иш қилди. 20-а.нинг 1-ярмида П. Рейнир, Г. Фаган, Б. Герстман, А. ван Вейк ва б.нинг композиторлик мактаби юзага келди. 20-а.нинг 2-ярмида миллий опера жанри яратилди. Унинг энг яхши намуналаридан бири — «Кинг-Конг» (муаллифи Т. Матчикиза, 1959) Европа ва АҚШ саҳналарида xам ижро этилди. Г. Скосан ва Б. Лешоайнинг долзарб мавзудаги операларига халқ қўшиқчилиги анъаналари сингдириб юборилган. Қўшиқчилардан М. Макеба, Ж. Моготон, Н. Мдледле, П. Фанго, Т. Кумалолар машҳур. ЖАР ун-тларининг мусиқа фтлари мусиқа таълими ва бу соҳадаги илмий фаолият марказларидир. Йоханнесбург, Претория ва б. йирик шаҳарлардаги санъат ишлари кенгашлари ва мусиқа жамиятлари катта ташкилотчилик ишларини олиб боради.

Театри қишлоқларда қад. маиший ва диний маросимлар, мусиқа, рақс, қўшиқдар асосида шаклланган. Европаликтруппалар 18-а. охирларида дастлабки театр томошаларини кўрсатишди. 1801 й.да Кейптаунда театр биноси қурилди. Унда четдан келган труппалар б-н бир қаторда Буюк Британия, Нидерландия, Германия, Франциядан кўчиб келиб ўрнашиб қолганларнинг маҳаллий ҳаваскорлик жамоалари ҳам томоша кўрсата бошлади. Драматург, бастакор, саҳналаштирувчи Ш. Э. Бонифас ва Л. А. Мёраннинг фаолияти 19-а. бошларида театрни ривожлантиришда катта аҳамиятга эга бўлди. 19-а. 2-ярмида Европадан, асосан Буюк Британиядан профессионал жамоалар кўплаб келиб, бутун мамлакатда инглизча томошалар кўрсата бошлади. Африкаанс тилидаги театр 20-а. бошларида ривожланди. Драматурглардан М. Бринк ва Я. X. де Ваалнинг хизмати катта булди. 20-й.ларда африкаанс тилида дастлабки профессионал театрлар вужудга келди. Театр арбоблари иркчилик ва апартеидга қарши курашга, қора танли аҳолининг сиёсий онгини ўстиришга ва унинг инсоний қадр-қимматини қарор топтиришга ҳисса қўшдилар. «Кинг-конг», «Қонли тугун», «Яшаш учун кураш», «Вука» каби спектаклларда ирқий айирмачиликка қарши кураш акс этган.

ЖАРда қора танли артистлар федерацияси, Претория театр ташкилоти тузилган. Улар африкаликлардан артист ва драматурглар тайёрлайди. Зулуленд ун-тида драма кафедраси бор. Турли миллат ва ирқ намояндалари иштирокидаги театр труппалари вужудга келган.

Киноси. ЖАР ҳудудидаги дастлабки хужжатли фильмлар 1898 й.да яратилган. 1912 й.дан кинохроникалар чиўарила бошлаган. 1915 й.дан «Киларни филм» студиясида бадиий фильмлар и. ч. мунтазам туc олди. Товушли кино пайдо бўлгач, африкаанс ва инглиз тилларида фильмлар суратга олишга киришилди. 1964 й.да тузилган Миллий кинематография кенгаши хроника фильмлари чиқарилишига раҳбарлик қилди. Ихтиёрида катта кино жамғармаси мавжуд бўлган Жан. Африка кино ин-ти мамлакат сайёхдик фильмларини чет элларда тарғиб қилиш б-н ҳам шуғулланади. Тарихий эпопеялар («Шангандаги соқчи», реж. Д. Милин), турли комедия, мелодрама, мусиқий ленталар яратилди. 70 —80- й.лардаги айрим фильмларда («Босман ва Лена», «Меҳмон» — реж. Р. Девениша, «Бехуда ran»

— реж. В. Кентриж, «Бобожон, ўнг оёғингиздан ажраддингиз» — реж. Ю. Эшмед) ирқчиликни танқид қилишга ҳаракат қилинган. Бироқ ЖАРдаги апартеид тартиботини айбловчи фильмлар — «Аслингга қайт, Африка», «Уйғон, вулкан», «Мулоқотнинг интиҳоси», «Димбаздаги сўнгги қабр», «Қаршилик авлоди», «Беш тақдир» яширин тарзда суратга олинди ва ўша вақтда мамлакат экранларига чиқмади.

Ирқчилик кишанларидан кутулган ЖАР киночилари эндигина эркин ижод йўлига чиқиб олдилар.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.