Javdar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 6–7-b. — ziyouz.com
Javdar JAVDAR, qora buğdoy (Secale) — ğalladoşlar oilasiga mansub bir yillik va köp yillik ösimliklar turkumi, don ekini. 13 turidan 11 tasi yovvoyi bölib, Kiçik va Örta Osiyoda, Eron, Afğoniston, Zakavkazye, Jan. Afrikada ösadi, qolgan 2 turidan biri — dalalarda begona öt tariqasida uçraydi (S. segetale), biri asosan Şim. yarim şar mamlakatlarida yetiştiriladigan madaniy yoki ekiladigan J. (S. cereale) dir. J.ning vatani Kavkaz, Kiçik va Örta Osiyoning toğ oldi mintaqalari. Kuzgi va bahorgi şakllari bor, asosan kuzgisi ekiladi. Jahon böyiça ekin maydoni 9,9 mln. ga örtaça hosildorlik 20,3 s/ga, yalpi hosili 20,1 mln. t (1999). Asosan Yevropa mamlakatlarida köp ekiladi (Polşada — 2,2, Rossiyada 3,5, Ukrainada 0,6 mln.ga). Özbekistonda J. kam ekiladi (8 ming ga, 1999).
J. ildiz tizimi popuk ildiz, baquvvat, yerga asosan 120 sm (ayrim ildizlari 2 m) gaça kirib boradi. Poyasi poxol, 5—6 böğimdan iborat, böyi 60 sm dan 2—2,5 m gaça. Bitta ösimlikda 4—8 ta poya böladi. Bargi barg qini va xanjarsimon uçli barg plastinkasidan iborat: töpguli — boşoq, gullari ikki jinsli, mevasi don, yalanğoç, çözinçoq, asosan kulrang. J. çetdan çanglanadigan ösimlik. J. dan oziq-ovqat, yem-xaşak va texnika maqsadlarida foydalaniladi. Javdar non (buğdoy non b-n birgalikda) eng muhim oziq-ovqat mahsulotidir. Yormasi va kök massasi, uni çorva mollari uçun qimmatli ozuqa; donidan aralaş ozuqa, spirt va kraxmal, patoka işlab çiqariladi, somonidan qoğoz, sellyuloza, lignin va b. olinadi, şuningdek, mollarga yediriladi va töşama örnida foydalaniladi. Kuzgi J.ning faol vegetatsiya davri (120—150 sutka) ikkiga bölinadi: vegetativ organlari rivojlanib boradigan kuzgi davr (40—50 sutka) va generativ organlari şakllanadigan va ösimlik hosil beradigan bahorgiyozgi davr (75—100 sutka). Uruği 1—2° issiqda unib çiqadi, maysalari sovuqqa çidamli. J. apr. ning oxiri — mayning boşlarida boşoq çiqaradi, iyun oyida pişadi. Suğoriladigan mintaqalarda kuzgi J.ni makkajöxori, ğöza, kartoşka va b. dala ekinlaridan böşagan unumdor yerlarga ekiş tavsiya etiladi. Özbekistonda suğoriladigan yerlarda, asosan, kuzda 4—6 sm çuqurlikda ekiladi (gektariga 2—2,5 s uruğ sarflanadi). Suğoriladigan yerlarda hosildorligi 20—50 s/ga, bahorikor yerlarda 10—20 s/ ga boradi. Ba'zi joylarda J.ni oraliq ekin tariqasida kökatini mollarga beriş uçun ham ekiladi.
Navlari. J.ning Vyatka, Kozon, Duragay 2, Vaxş 116 (bahori) va b. ekiladi.
Zararkunandalari: şved paşşasi, gessen paşşasi, kuzgi paşşalar, xasva va b.
Kasalliklari: ildiz çiriş, qorakuya, qorakösov va b.
Ad.: Yormatova D., Dala ekinlari biologiyasi va yetiştiriş texnologiyasi, T., 2000.
Qöziboy Duşamov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖАВДАР, қора буғдой (Secale) — ғалладошлар оиласига мансуб бир йиллик ва кўп йиллик ўсимликлар туркуми, дон экини. 13 туридан 11 таси ёввойи бўлиб, Кичик ва Ўрта Осиёда, Эрон, Афғонистон, Закавказье, Жан. Африкада ўсади, қолган 2 туридан бири — далаларда бегона ўт тариқасида учрайди (S. segetale), бири асосан Шим. ярим шар мамлакатларида етиштириладиган маданий ёки экиладиган Ж. (S. cereale) дир. Ж.нинг ватани Кавказ, Кичик ва Ўрта Осиёнинг тоғ олди минтақалари. Кузги ва баҳорги шакллари бор, асосан кузгиси экилади. Жаҳон бўйича экин майдони 9,9 млн. га ўртача ҳосилдорлик 20,3 ц/га, ялпи ҳосили 20,1 млн. т (1999). Асосан Европа мамлакатларида кўп экилади (Польшада — 2,2, Россияда 3,5, Украинада 0,6 млн.га). Ўзбекистонда Ж. кам экилади (8 минг га, 1999).
Ж. илдиз тизими попук илдиз, бақувват, ерга асосан 120 см (айрим илдизлари 2 м) гача кириб боради. Пояси похол, 5—6 бўғимдан иборат, бўйи 60 см дан 2—2,5 м гача. Битта ўсимликда 4—8 та поя бўлади. Барги барг қини ва ханжарсимон учли барг пластинкасидан иборат: тўпгули — бошоқ, гуллари икки жинсли, меваси дон, яланғоч, чўзинчоқ, асосан кулранг. Ж. четдан чангланадиган ўсимлик. Ж. дан озиқ-овқат, ем-хашак ва техника мақсадларида фойдаланилади. Жавдар нон (буғдой нон б-н биргаликда) энг муҳим озиқ-овқат маҳсулотидир. Ёрмаси ва кўк массаси, уни чорва моллари учун қимматли озуқа; донидан аралаш озуқа, спирт ва крахмал, патока ишлаб чиқарилади, сомонидан қоғоз, целлюлоза, лигнин ва б. олинади, шунингдек, молларга едирилади ва тўшама ўрнида фойдаланилади. Кузги Ж.нинг фаол вегетация даври (120—150 сутка) иккига бўлинади: вегетатив органлари ривожланиб борадиган кузги давр (40—50 сутка) ва генератив органлари шаклланадиган ва ўсимлик ҳосил берадиган баҳоргиёзги давр (75—100 сутка). Уруғи 1—2° иссиқда униб чиқади, майсалари совуққа чидамли. Ж. апр. нинг охири — майнинг бошларида бошоқ чиқаради, июнь ойида пишади. Суғориладиган минтақаларда кузги Ж.ни маккажўхори, ғўза, картошка ва б. дала экинларидан бўшаган унумдор ерларга экиш тавсия этилади. Ўзбекистонда суғориладиган ерларда, асосан, кузда 4—6 см чуқурликда экилади (гектарига 2—2,5 ц уруғ сарфланади). Суғориладиган ерларда ҳосилдорлиги 20—50 ц/га, баҳорикор ерларда 10—20 ц/ га боради. Баъзи жойларда Ж.ни оралиқ экин тариқасида кўкатини молларга бериш учун ҳам экилади.
Навлари. Ж.нинг Вятка, Козон, Дурагай 2, Вахш 116 (баҳори) ва б. экилади.
Зараркунандалари: швед пашшаси, гессен пашшаси, кузги пашшалар, хасва ва б.
Касалликлари: илдиз чириш, қоракуя, қоракўсов ва б.
Ад.: Ёрматова Д., Дала экинлари биологияси ва етиштириш технологияси, Т., 2000.
Қўзибой Душамов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.