Javohirlar
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 8–9-b. — ziyouz.com
Javohirlar JAVOHIRLAR, qimmatbaho toşlar — qimmatbaho bezak buyumlari tayyorlaş uçun işlatiladigan öziga xos xususiyatli minerallar. J. çiroyliligi, rangining tiniqligi va bir xilligi, yaltiroqligi, jilolanişi, qattiqligi, qirralaş mumkinligi kabi xususiyatlari b-n qadrlanadi. Sun'iy usulda qirralangan, taraşlangan va sayqal berilgan olmosta gavhar deyiladi. J. şartli ravişda 4 sinfga bölinadi: 1-sinf — olmos, yoqut, sapfir, zumrad; 2-sinf — aleksandrit, sapfirning turli ranglilari, asl qora opal, asl jadeit; 3-sinf — demantoid, şpinel, asl oq va olov rang opal, akvamarin, topaz, turmalin; 4-sinf — xrizolit, sirkon, kunsit, oytoş, quyoş toşi, sariq, yaşil va puşti rang berill, pirop, almandin, feruza, ametist (safsar), xrizopraz, sitrin. J.ning ba'zilari, maye, olmos, zumrad, yoqut va b. sun'iy yöl b-n ham olinadi. Şpinel va korundning tarkibiga boşqa kimyoviy elementlar aralaşmalari (xrom, titan, vanadiy, temir va b.)ni qöşiş yöli b-n «ametist», «aleksandrit», «akvamarin» olinadi. Deyarli barça J.ni sun'iy yöl b-n oliş mumkin.
J. odamzodga juda qadim zamonlardan ma'lum. Qadimda tabiiy olmosni
qirralaş b-n birinçi marta Şarq mamlakatlarida, asosan Hindistonda şuğullanilgan. Bundan 4000 yil ilgari Xitoyda nefritdan har xil buyum (piçoq, bolta va b.) va bezaklar yasaşgan.
Yoqut, la'l, feruza, nefrit, aqiq, zumrad, gavhar kabi J. Örta Osiyoda uzoq, tarixga ega. Ular Samarqand, Buxoro, Xorazm va b. şahar bozorlarida 6—7-a. lardayoq köplab sotilgan. Örta asr Şarq me'morligida devor va maqbaralarni qimmatbaho toş bölaklari va taxtaçalari b-n bezaş urf bölgan.
Buyuk olim Beruniy ham J.ning paydo bölişi, ularning fizik, kimyoviy xossalari hamda işlatiliş tarixiga oid tadqiqotlar ötkazgan. Tekşiriş natijalarini özining «Kitob ul-Jamohir fi Ma'rifat al-Javohir» («Mineralogiya») kitobida bayon qilgan.
Yevropada ilk örta asrlarda qimmatbaho va ziynat toşlariga sayqal beriş faqatgina J.ni qayta işlaş jarayonida ularning tabiiy qirralarini saqlab qoliş va tozalaş, kristallarni tog jinslaridan ajratib olişdan iborat bölgan. 1456 y.da gollandiyalik Lodeveyk van Berkem olmosni qirralaşda olmos kukunidan foydalangan, şundan keyin bu usul boşqa qattiq toşlarni qirralaşda keng qöllanila boşlagan. 1725 y.da Sankt-Peterburgda Pyotr I körsatmasiga binoan birinçi marta «olmos tegirmoni» — jilolaş f-kasi oçilgan. Unda dastlab faqat qimmatbaho toşlar qirralangan, keyinçalik bezak toşlariga ham jilo bera boşlaganlar.
J. tabiatda turli jarayonlarda: 1) magniy va temirga boy magmalarning kristallanişi jarayonida (olmos va pirop); 2) granitli pegmatitlarning kristallanişi natijasida (zumrad, akvamarin, sirkon, topaz, turmalin, amazonit); 3) minerallaşgan eritmalarning kristallanişidan (opal, billur, ametist, feruza, agat, malaxit); 4) metamorfizm jarayonida (yoqut, sapfir, şpinel, lojuvard, granatlar) hosil böladi.
J. konlari dunyoda köp, ammo konlar bir xil tarqalmagan. Jan. Afrika va Madagaskar o.da (olmos, zumrad, berill, akvamarin, turmalin, billur, topaz, pirop va b.), Jan. Amerika, asosan Braziliya va Kolumbiyada (zumrad, berill, olmos, turmalin va b.) köplab qazib olinadi. Osiyo mamlakatlarida nefrit (Xitoy), feruza va lazurit (Eron, Afğoniston), yoqut, şpinel, sirkon, jadeit, almandin (Hindiston, Şri Lanka, Tailand), olmos, zumrad, malaxit, topaz, ametist, turmalin (RF) konlari mavjud. Örta Osiyo qadimdan özining feruza, yoqut, billur, marmar oniksi b-n maşhur. Özbekistonda malaxit (Piskom togi), feruza (Qizilqum, Sulton Uvays, Qurama togi), rodonit (Qurama, Sulton Uvays), ametist (Piskom, Qurama toga) mavjud, ayniqsa feruza kadimdan qazib olinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖАВОҲИРЛАР, қимматбаҳо тошлар — қимматбаҳо безак буюмлари тайёрлаш учун ишлатиладиган ўзига хос хусусиятли минераллар. Ж. чиройлилиги, рангининг тиниқлиги ва бир хиллиги, ялтироқлиги, жилоланиши, қаттиқлиги, қирралаш мумкинлиги каби хусусиятлари б-н қадрланади. Сунъий усулда қирраланган, тарашланган ва сайқал берилган олмоста гавҳар дейилади. Ж. шартли равишда 4 синфга бўлинади: 1-синф — олмос, ёқут, сапфир, зумрад; 2-синф — александрит, сапфирнинг турли ранглилари, асл қора опал, асл жадеит; 3-синф — демантоид, шпинель, асл оқ ва олов ранг опал, аквамарин, топаз, турмалин; 4-синф — хризолит, циркон, кунцит, ойтош, қуёш тоши, сариқ, яшил ва пушти ранг берилл, пироп, альмандин, феруза, аметист (сафсар), хризопраз, цитрин. Ж.нинг баъзилари, мае, олмос, зумрад, ёқут ва б. сунъий йўл б-н ҳам олинади. Шпинель ва корунднинг таркибига бошқа кимёвий элементлар аралашмалари (хром, титан, ванадий, темир ва б.)ни қўшиш йўли б-н «аметист», «александрит», «аквамарин» олинади. Деярли барча Ж.ни сунъий йўл б-н олиш мумкин.
Ж. одамзодга жуда қадим замонлардан маълум. Қадимда табиий олмосни
қирралаш б-н биринчи марта Шарқ мамлакатларида, асосан Ҳиндистонда шуғулланилган. Бундан 4000 йил илгари Хитойда нефритдан ҳар хил буюм (пичоқ, болта ва б.) ва безаклар ясашган.
Ёқут, лаъл, феруза, нефрит, ақиқ, зумрад, гавҳар каби Ж. Ўрта Осиёда узоқ, тарихга эга. Улар Самарқанд, Бухоро, Хоразм ва б. шаҳар бозорларида 6—7-а. лардаёқ кўплаб сотилган. Ўрта аср Шарқ меъморлигида девор ва мақбараларни қимматбаҳо тош бўлаклари ва тахтачалари б-н безаш урф бўлган.
Буюк олим Беруний ҳам Ж.нинг пайдо бўлиши, уларнинг физик, кимёвий хоссалари ҳамда ишлатилиш тарихига оид тадқиқотлар ўтказган. Текшириш натижаларини ўзининг «Китоб ул-Жамоҳир фи Маърифат ал-Жавоҳир» («Минералогия») китобида баён қилган.
Европада илк ўрта асрларда қимматбаҳо ва зийнат тошларига сайқал бериш фақатгина Ж.ни қайта ишлаш жараёнида уларнинг табиий қирраларини сақлаб қолиш ва тозалаш, кристалларни тог жинсларидан ажратиб олишдан иборат бўлган. 1456 й.да голландиялик Лодевейк ван Беркем олмосни қирралашда олмос кукунидан фойдаланган, шундан кейин бу усул бошқа қаттиқ тошларни қирралашда кенг қўлланила бошлаган. 1725 й.да Санкт-Петербургда Пётр I кўрсатмасига биноан биринчи марта «олмос тегирмони» — жилолаш ф-каси очилган. Унда дастлаб фақат қимматбаҳо тошлар қирраланган, кейинчалик безак тошларига ҳам жило бера бошлаганлар.
Ж. табиатда турли жараёнларда: 1) магний ва темирга бой магмаларнинг кристалланиши жараёнида (олмос ва пироп); 2) гранитли пегматитларнинг кристалланиши натижасида (зумрад, аквамарин, циркон, топаз, турмалин, амазонит); 3) минераллашган эритмаларнинг кристалланишидан (опал, биллур, аметист, феруза, агат, малахит); 4) метаморфизм жараёнида (ёқут, сапфир, шпинель, ложувард, гранатлар) ҳосил бўлади.
Ж. конлари дунёда кўп, аммо конлар бир хил тарқалмаган. Жан. Африка ва Мадагаскар о.да (олмос, зумрад, берилл, аквамарин, турмалин, биллур, топаз, пироп ва б.), Жан. Америка, асосан Бразилия ва Колумбияда (зумрад, берилл, олмос, турмалин ва б.) кўплаб қазиб олинади. Осиё мамлакатларида нефрит (Хитой), феруза ва лазурит (Эрон, Афғонистон), ёқут, шпинель, циркон, жадеит, альмандин (Ҳиндистон, Шри Ланка, Таиланд), олмос, зумрад, малахит, топаз, аметист, турмалин (РФ) конлари мавжуд. Ўрта Осиё қадимдан ўзининг феруза, ёқут, биллур, мармар оникси б-н машҳур. Ўзбекистонда малахит (Писком тоги), феруза (Қизилқум, Султон Увайс, Қурама тоги), родонит (Қурама, Султон Увайс), аметист (Писком, Қурама тога) мавжуд, айниқса феруза кадимдан қазиб олинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.