Jaynizm

Jaynizm — 1) Hindistonda tarqalgan dinlardan biri (qariyb 3 mln. kişi e'tiqod qiladi). Mil. av. 6-a.da paydo bölgan. Rivoyatlarga köra, J. asrlar oşa 24 ustoz-payğambar orqali yetib kelgan. Bularning eng sönggisi Jinna (ya'ni ğolib, dinning nomi şundan) va Maxavira taxallusini olgan Vardxamana bölib, şu din asosçisi hisoblanadi. J. qad. hind jamiyatidagi qarbiylar (kşatriy) b-n ruhoniy — brahmanlar örtasidagi ijtimoiy ziddiyatlarning keskinlaşuvi oqibatida vujudga kelgan. Ba'zi tadqiqotçilar fikriça, J. buddizmnmng bir mazhabidir. J. buddizm kabi brahmanizmning murakkab rasmrusumlariga va taşqi şakliga qarşi çiqsi. Vedalarniit muqaddasligini, qurbonliklar qilişni, ruhoniylar va xudolarning inson taqdiriga hal qiluvçi ta'sirini inkor etdi. Jaynlar öz jamoasiga kiriş uçun barça varna (kasta)dagi erkak va ayollarga yöl oçdi. J.da markaziy örinni jon haqidagi ta'limot egallaydi. Bunga köra, inson joni barça qilmişlari uçun javobgar, çunki bu qilmişlar karma konuni asosida röy beradi, karma qonuni tanni jon b-n boğlaydi, insonni yerdagi işlarga zanjirband etadi va uning keyingi qayta tuğilişlarini belgilab beradi. Kişilar «öz jonini özi xalos qilişi», «qayta tuğilişlardan ozod bulişi» mumkin. Bunga erişiş uçun Jinnaga e'tiqod qiliş, Jinna ta'limotiga işoniş, Jinna belgilagan axlok, meyorlariga rioya qilişi kerak. J.da axloqiy kamolatga yetişişning va karma konunidan qutulişning birdan-bir yöli zohidlik hisoblanadi. Jaynlar zohid-rohiblar va fuqarolar (savdo-sudxurlik b-n şuğullanuvçilar)ga bulinadi. J. tarafdorlari hoz. kunda asosan bankdorlar, sudxörlar, sarroflar va zargarlardan iborat. Ular jondorlar b-n savdo qiladilar, boşqa tijorat işlari b-n ham şuğullanadilar; 2) falsafiy ta'limotlardan biri. Mil. av. 2— 1-a.larda J. dini asosida şakllangan. J. falsafasining asosiy manbai «Jayna sutra» («Jayna aforizmlari») hisoblanadi. J. falsafasiga tattvalar — mohiyatlar haqidagi ta'limot asos qilib olingan. Ikki asosiy tattva bölib, biri — mohiyati ong bölgan ruh (jiva), ikkinçisi — ruh bölmagan hamma narsa (ajiva). Ruh bulmagan narsa (materiya) seziş, eşitiş, hid, rang va ta'm sifatlariga egadir. U yaratilmagan, ibtidosi va intihosi yuq, muayyan holatga ega bölişi va özgarişi mumkin. Modda dağal narsa bölib, inson a'zolari tomonidan his etiladigan yoki karmaga öxşab nozik bulişi mumkin. Moddaning zarrasi — atom, u makonning bir nuqtasinigina işğol etadi, oğirlikka ega, katta tezlik b-n harakat qila oladi. J. falsafasida ikki zamon xususiyati mavjud: ruhning ayni holatda mujassamlaşgan muddati (yoki hayot vaqti) va ruhning şu berilgan holatda mujassamlaşgan muddati (yoki hayot miqdori, boşqa holatga ötiş uçun ayni şunday hayotda yaşaşi zarurligi). Maye, inson bir neça ön yillar yaşaydi, ammo uning yuqoriroq holatga ötişi bir neça hayotiy muddatni taqozo etadi.

J.ning axloqiy ta'limoti yakka şaxening özigagina qaratilgan. Inson faqat özini ozod qilişi mumkin; boşqa odamga yordam beriş mutlaqo bölmagan va iloji yöq narsa. J. falsafiy tizimi hoz. vaqtgaça deyarli ilk körinişida saqlanib qolgan.

Muhammadjon Qodirov.