Jaz
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 18–19-b. — ziyouz.com
Jaz (ing. jazz) — professional musiqa turi, zamonaviy ommabop, xususan estrada musiqasittt asosiy uslubiy manbalaridan biri. 19-a. oxiri — 20- a. boşlarida Afrika va Yevropa musiqa madaniyatining elementlari bir-biriga qöşilişi natijasida Nyu-Orlean afroamerikaliklari ijodida yuzaga kelgan. Afrika xalklari folklorining belgilari — bir yöla turli usullarning yangraşi, deyarli har gal özgarib turuvçi asosiy kuyning köp takrorlanişi, öziga xos nolalarga boyligi, hayajonli kuylaş uslubi, muayyan yönalişdagi ijroviy badihagöylik — J.ning tub xususiyatlariga aylangan.
Dastlab 7—8 sozandadan iborat ansambl qatnaşçilari yaratgan va özlari ijro etgan asarlar J. yoki «jazband» deb atalgan. J. asosçilari L.S. Armstrong, J.K. Oliver, J. Dode, E. K. Ori, J.R.Morton va b. ana şunday ansambllarning rahbari bölgan. Keyinçalik ularga taklidan diksilend guruhlari paydo bölib, J. san'atini Amerika va Yevropa mamlakatlarida tarğib etgan. 1930-y.largi «sving» (D. Ellington, U. K. Beysi), 40-y.lari «bibop» (Ç. Parker, D. D. Gillespi), keyinçalik «kul» (M. Deyvis) va b. uslublar yuzaga kelgan, yirik J. orkestrlar taşkil topgan. B. Gudmen (1962 y. Toşkentda öz orkestri b-n gastrolda bölgan), G. Miller va J. Koltreyn (AQŞ), J. Dankvort (Angliya), M. Legran (Fransiya), K. Vlax va G. Brom (Çexoslovakiya), K. Edelxagen (Germaniya), K. Komeda (Polşa), A. Sfasman, L.
Utyosov, O. Lundstrem (Rossiya) maşhur J. orkestrlarining asosçilaridir. Özbekistonda J. musiqasi 1940-y. larning 2-yarmida yuzaga kela boşlagan. Toşkent, Samarqand, Farğona, Andijon kabi şaharlarning kinoteatr, madaniyat saroyi, şahar boğlarida D. Sokolov, A. Pozdnyakov, M. Azatyan va b. rahbarligida taşkil topgan musika ansambllari J. va estrada musiqasi namunalarini ijro etgan. 1958 y.da Özbekiston estrada orkestri, 1963 y.da Özteleradio qoşida Estradasimfonik orkestrlarning tarkib topişi J. rivoji uçun turtki bölgan. Bunda ayniqsa A. Kroll, A. Malaxov, Ye. Jivayev kabi dirijyorlarning qöşgan hissasi salmokli bölgan. «Namanganning olmasi» (Ş. Ramazonov), «Qiz bola» (E. Solihov) qöşiqlarining J. uslubida qayta işlangan variantlari, A. Malaxovning özbek ohang va usullaridan foydalnib yozilgan «Yulduz doirasi», «Qora közlar» orkestr asarlari milliy J. musikasining ilk namunalaridandir. J. musikasi keyingi davrda ham taraqqiy etdi. 1968 y.da Toşkentda 1-J. musiqasi festivali bölib ötdi; 1977, 1978, 1984 y.lari Farğonada J. musiqasi xalqaro festivallari ötazilgan; mazkur şaharlarda J. klublari, Buxoro, Navoiy va b. şaharlarda J. guruxlari taşkil topgan. Bulardan E. Qalandarov, S. Gilyov («Inter»), L. Otabekov («Sato»), B. Smetanov («Raduga»), G. Kapriyelov («Osiyo») rahbarligidagi guruxlar xalqaro J. festivali va estrada tanlovlarida sovrinli urinlarga ega böldilar. Hozirda J. musiqasi ijroçilaridan «Özbeknavo» qoşidagi B. Zokirov nomidagi estrada orkestri (Ye. Jivayev), Toşkent davlat konservatoriyasining big bendi (jaz orkestri) (B. Murtazayev), G. Bugdanov, A. Xabirxanov rahbarligidagi guruxlar faoliyat kursatmokda. Özbekiston J. musikasi namunalari «Melodiya» firmasi tomonidan gramplastinkaga yozilgan: «Şarq syuitasi» (Toşkent J. klubi guruhi), «Efsane» («Sato» guruhi) va b.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖАЗ (инг. jazz) — профессионал мусиқа тури, замонавий оммабоп, хусусан эстрада мусиқаситтт асосий услубий манбаларидан бири. 19-а. охири — 20- а. бошларида Африка ва Европа мусиқа маданиятининг элементлари бир-бирига қўшилиши натижасида Нью-Орлеан афроамерикаликлари ижодида юзага келган. Африка халклари фольклорининг белгилари — бир йўла турли усулларнинг янграши, деярли ҳар гал ўзгариб турувчи асосий куйнинг кўп такрорланиши, ўзига хос нолаларга бойлиги, ҳаяжонли куйлаш услуби, муайян йўналишдаги ижровий бадиҳагўйлик — Ж.нинг туб хусусиятларига айланган.
Дастлаб 7—8 созандадан иборат ансамбль қатнашчилари яратган ва ўзлари ижро этган асарлар Ж. ёки «жазбанд» деб аталган. Ж. асосчилари Л.С. Армстронг, Ж.К. Оливер, Ж. Доде, Э. К. Ори, Ж.Р.Мортон ва б. ана шундай ансамблларнинг раҳбари бўлган. Кейинчалик уларга таклидан диксиленд гуруҳлари пайдо бўлиб, Ж. санъатини Америка ва Европа мамлакатларида тарғиб этган. 1930-й.ларги «свинг» (Д. Эллингтон, У. К. Бейси), 40-й.лари «бибоп» (Ч. Паркер, Д. Д. Гиллеспи), кейинчалик «кул» (М. Дейвис) ва б. услублар юзага келган, йирик Ж. оркестрлар ташкил топган. Б. Гудмен (1962 й. Тошкентда ўз оркестри б-н гастролда бўлган), Г. Миллер ва Ж. Колтрейн (АҚШ), Ж. Данкворт (Англия), М. Легран (Франция), К. Влах ва Г. Бром (Чехословакия), К. Эдельхаген (Германия), К. Комеда (Польша), А. Цфасман, Л.
Утёсов, О. Лундстрем (Россия) машҳур Ж. оркестрларининг асосчиларидир. Ўзбекистонда Ж. мусиқаси 1940-й. ларнинг 2-ярмида юзага кела бошлаган. Тошкент, Самарқанд, Фарғона, Андижон каби шаҳарларнинг кинотеатр, маданият саройи, шаҳар боғларида Д. Соколов, А. Поздняков, М. Азатьян ва б. раҳбарлигида ташкил топган мусика ансамбллари Ж. ва эстрада мусиқаси намуналарини ижро этган. 1958 й.да Ўзбекистoн эстрада оркестри, 1963 й.да Ўзтелерадио қошида Эстрадасимфоник оркестрларнинг таркиб топиши Ж. ривожи учун туртки бўлган. Бунда айниқса А. Кролл, А. Малахов, Е. Живаев каби дирижёрларнинг қўшган ҳиссаси салмокли бўлган. «Наманганнинг олмаси» (Ш. Рамазонов), «Қиз бола» (Э. Солиҳов) қўшиқларининг Ж. услубида қайта ишланган вариантлари, А. Малаховнинг ўзбек оҳанг ва усулларидан фойдалниб ёзилган «Юлдуз доираси», «Қора кўзлар» оркестр асарлари миллий Ж. мусикасининг илк намуналаридандир. Ж. мусикаси кейинги даврда ҳам тараққий этди. 1968 й.да Тошкентда 1-Ж. мусиқаси фестивали бўлиб ўтди; 1977, 1978, 1984 й.лари Фарғонада Ж. мусиқаси халқаро фестиваллари ўтазилган; мазкур шаҳарларда Ж. клублари, Бухоро, Навоий ва б. шаҳарларда Ж. гуруxлари ташкил топган. Булардан Э. Қаландаров, С. Гилёв («Интер»), Л. Отабеков («Сато»), Б. Сметанов («Радуга»), Г. Каприелов («Осиё») раҳбарлигидаги гурухлар халқаро Ж. фестивали ва эстрада танловларида совринли уринларга эга бўлдилар. Ҳозирда Ж. мусиқаси ижрочиларидан «Ўзбекнаво» қошидаги Б. Зокиров номидаги эстрада оркестри (Е. Живаев), Тошкент давлат консерваториясининг биг бэнди (жаз оркестри) (Б. Муртазаев), Г. Бугданов, А. Хабирханов раҳбарлигидаги гурухлар фаолият курсатмокда. Ўзбекистoн Ж. мусикаси намуналари «Мелодия» фирмаси томонидан грампластинкага ёзилган: «Шарқ сюитаси» (Тошкент Ж. клуби гуруҳи), «Эфсане» («Сато» гуруҳи) ва б.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.