Jazoir
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 21–27-b. — ziyouz.com
Jazoir JAZOIR, Jazoir Xalq Demokratik Respublikasi (arab. — Al-Jumhuriya al-Jazoiriya Demokratiya aş-Şaabiya) — Afrikaning şim,-ğarbidagi davlat, Mağrib mamlakatlaridan biri. Mayd. 2381,7 ming km2. Aholisi 30,6 mln. kişi (2001). Poytaxti — Jazoir ş. J. hududi ma'muriy jihatdan 47 viloya (viloyat) va Katta Jazoir poytaxt okrugiga bölinadi.
Davlat tuzumi. J. — respublika. Amaldagi konstitutsiya 1996 y. 28 noyab. dagi referendumda ma'qullangan. Davlat boşliği — prezident (1999 y.dan A. Buteflika). U umumiy va töğri yaşirin ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatga saylanadi va yana 1 marta qayta saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — bir palatali Milliy xalq majlisi. Ijroçi hokimiyat — prezident boşçiligidagi Vazirlar kengaşi.
Tabiati. J. Atlas toğlarining markaziy qismida va Sahroi Kabirda joylaşgan. Örta dengiz sohili subtropik, qolgan qismi tropik mintaqada. Tel-Atlas, Saxroi Kabir Atlasi tizmalari, Ores va Varsenis toğlarini çukur daralar kesib ötgan. Tog oralaridagi tekislik va platolarda şör kul (sebx)lar, şim.-şarkdagi katta past-tekislikda kumliklar uçraydi. Jan.-şarkda zinapoyasimon platolar b-n öralgan Axaggar vulkan toğligi (Taxat çöqqisi 3005 m) joylaşgan. Qumli (Katta Ğarbiy Erg, Katta Şarqiy Erg, Igidi, Şeş va b.) va toşloq, katta çöllar bor. J.da neft, tabiiy gaz, uran, temir, qörğoşin va rux rudalari, fosforit, simob qazib olinadi. J. neft zaxirasi böyiça Afrikada 3-örinda (200 ga yaqin neft va gaz konlari bor).
J.ning şim.da iklim subtropik, Örta dengiz iqlimi, qişi seryomğir, iliq, yozi issiq, quruq. Yanv.ning örtaça t-rasi sohilda 12°, toğ oraliğidagi tekisliklarda 5°, iyulniki 25°. Eng yuqori t-ra hamma joyda 40° dan baland. Yozda quruq şamol va qattiq qurğoqçilik bölib turadi. Noyab,—yanv. da yoğingarçilik köproq böladi. Yillik yoğin Tel-Atlasda 400—800 mm, Kabiliya toğlarida 1200 mm gaça. Qişda qor toğ çöqqilarida 10—20 kungina saqlanib turadi. Saxroi Kabir qismida iyulning örtaça t-rasi 30°, yillik yoğin 200—400 mm. Sahroi Kabirda çöl iqlimi, yillik yoğin 50 mm dan kam. T-raning sutkalik farqi 30° ga yetadi. Qumli böron bölib turadi.
Quruq daryo özanlari — vodiy köp. Eng kattasi — Şalif (uz. 700 km). Daryolarda qisqa vaqtli toşqinlar
bölib turadi. J.ning şim.dagi vodiylarda töğon, suv omborlari va GESlar qurilgan. Suğorişda foydalaniladi. Saxroi Kabirda yer osti suvlarining zaxirasi katta. Şimoliy J.da jigarrang tuproklar, balandlik mintaqalarida esa jigarrang va qönğir örmon tuproqlari tarqalgan. Toğ etaklarida şörxoklar uçraydi. Sahroi Kabirda toşloq çöl tuproqlari, şamolda köçib yuruvçi qumlar bor.
Sohillarda Örta dengizga xos ösimliklar, toğlarning 800—1000 m balandliklari oraliğida doimiy yaşil butazorlar, zaytun, xandon pista, undan yuqorida pökak daraxti, dub, qarağay, arça, sarv va b. ösadi. 1500—2000 m balandlikda tuyya va arçazorlar, 2000 m dan yuqorida kedrzorlar bor. Tel-Atlasdan jan.da çala çöl ösimliklari, Saxroi Kabir qumlarida şöra, efemer ösimliklar ösadi.
Arslon, qoplon, ğizol, tuyaquş, baklanning köpi qirib yuborilgan. Şimoliy J.da maymun, tönğiz, quyon, Sahroi Kabirda sirtlon, çiyaböri, tulki, ğizol va jayranlar uçraydi. Kemiruvçilar, yirtqiç quşlar, sudralib yuruvçilar, haşarotlar (çigirtka) va b. köp.
Aholisi asosan jazoir arablari (83%) va barbarlarpyam iborat. Yevropaliklar ham bor. Şahar aholisi — 51,7%. Rasmiy tili — arab tilining jazoir lahjasi. Arab va barbarlar islom dinining sunna mazhabida. Yirik şaharlari: Jazoir, Oran, Konstantina, Annaba.
Tarixi. J. hududidan topilgan quyi va örta paleolit davriga mansub toş qurollar bu yerda 300—400 ming yil ilgari ibtidoiy odamlar yaşaganidan dalolat beradi. Mil. av. 12-a.da finikiyaliklarning birinçi manzilgohlari paydo bölgan. Mil. av. 3-a.da J. hududida vujudga kelgan Numidiya davlatida şaharlar qurilgan, dehqonçilik rivojlangan. Keyinçalik u Rimning bir viloyatiga aylanib qolgan (mil. av. 46 y.).
Rimliklar hukmronligi vaktida lotin tili, 2-a.dan xristian dini tarqaldi. 5-a.da J. xududini vandamar, 6-a.da vizantiyaliklar egallagan. 7-a.da J. Arab xalifaligi tarkibiga qöşib olindi. Barbarlar islom dinini qabul qildi. 8-a.ga kelib, Mağribda bir neça sultonliklar Arab xalifaligidan ajralib çiqdi. Bulardan eng yirigi xorijiylar imomatlpgp edi. Keyinçalik bu yerda fotimiylar, ziyoriylar, xammodiylar davlati vujudga keldi. 11-a.da ikki yirik arab qabilasi (Banu Hilol va Banu Sulaymon)ning J.ga kirib kelişi arablaştirişni tezlaştirdi. Mamlakatning ğarbiy qismida Al-Murobitun, keyinçalik Al-Muvahhidun davlati paydo böldi.
16-a. boşlarida J.ning qirğoqböyi şaharlarini ispanlar bosib oldi. J. zamindorlari mamlakatni himoya qilişda «dengiz qaroqçilari» deb nom çikargan aka-uka Barbarossaaan yordam suraşdi. Lekin Xayruddin Barbarossa (1519—46 y.lar xukmronlik qilgan) harbiy tartib örnatib, özini turk sultonining noibi deb e'lon qildi. 16-a.ning 2-yarmida J. Usmonli turk saltanatining poşoligi (viloyati)ga aylantirildi. Yuqori tabaqa vakillari tomonidan saylangan dey (yölboşçi) Bobo Ali turklarga boj tölamay, mustaqil bölib oldi (1711). Yevropa davlatlari J. mustaqilligini tan olib, u b-n şartnoma tuza boşladilar. Lekin fransuzlar dey armiyasini yengib (1830), mamlakat poytaxti — Jazoirni egalladi. Mamlakat içkarisida amir Abdulkrdir boşçiligidagi kabilalar fransuzlarga qattiq qarşilik körsatdi. Lekin bu harakat bostirildi. Fransiya hukumati yevropaliklarga J. yerlaridan foydalanişga ruxsat berdi. Mamlakatda yevropalik işçilar, xizmatçilar va ziyolilar soni orta boşladi. Ammo mahalliy aholining siyosiy partiyalar, kasaba uyuşmalari va yevropaliklar tuzgan taşkilotlarga a'zo bölişi man qilingan edi. 20-a. boşlarida yoş jazoirliklar harakati boşlandi. Bu harakat qatnaşçilari jazoirliklarga Fransiya fuqarolarining siyosiy huquqlari berilişini talab qildilar. 1-jaxrn uruşi yillarida jazoirliklar Fransiya armiyasiga safarbar qilindi, bu esa mahalliy aholi noroziligini yanada kuçaytirdi. Mustamlakaçilar hukumati ozodlik harakati tazyiqi ostida ayrim jazoirliklarga (sarmoyador, mansabdor va yer egalariga) özini özi boşqariş organlariga saylovda iştirok etişlariga rozilik berdi (1919). 1926 y. Fransiyadagi jazoirlik işçilarning köpçiligi «Şimoliy Afrika yulduzi» nomli milliy inqilobiy taşkilotga birlaşdi. Lekin bu taşkilot 1929 y.dan Parijda, 1936 y.dan J.da yaşirin işlaşga majbur böldi. 1931 y. tuzilgan Ulamolar uyuşmasi madaniyat va ta'limning arab tilida olib borilişini talab qilib çiqdi. Natijada mahalliy aholi birmunça siyosiy erkinliklarga, siyosiy partiyalar va kasaba uyuşmalariga a'zo böliş huquqiga ega böldi. Siyosiy taşkilotlar J.ni tinç yöl b-n demokratlaştiriş tarafdorlari taşkiloti — Musulmonlar Kongressi (1936 y. tuzilgan)ga birlaşdi. Ammo 2-jahon uruşi boşlanişi b-n mamlakatda reaksiya kuçayib, bir neça partiyalar faoliyati taqiqlab qöyildi. Mamlakatda işsizlar tobora köpaydi. Bu esa mustamlaka tuzumiga karşi norozilikni yanada kuçaytirdi. 1947 y. J.ning toğli joylarida partizan otryadlari (fidoyilar) paydo böldi. 1954 y. martda «Birlikda harakat qiliş inqilobiy qömitasi» tuzilib, keyinçalik u Milliy ozodlik fronti (MOF)ga aylantirildi. MOF sekin-asta qurolli qözğolonga tayyorlandi. 1954 y. 1 noyab. da qözğolon boşlandi. Fransiya hukumati qözğolonni bostiriş uçun J.dagi armiyasining sonini köpaytirdi. J.Milliy ozodlik armiyasi (JMOA, 1954 y. tuzilgan) barça vatanparvarlar b-n birlaşib, mustamlakaçilarga qattiq qarşilik körsatdi. 1958 y.da JMOA rahbarlari b-n Marokaş va Tunis hukmron partiyalari vakillari iştirokida Tanjer va Tunis ş.laridagi anjumanda tuzilgan J. Respublikasining Muvaqqat hukumatini Osiyo va Afrikaning köpgina davlatlari tan oldi. J.dagi milliy ozodlik kuraşini bostira olmagan Fransiya xukumati yon berişga majbur böddi. 1962 y. 18 martda Evian ş.da tuzilgan şartnomaga muvofiq uruş harakatlari töxtatilib, Fransiya J.dan öz armiyasini, Sahroi Kabirdan harbiy bazalarini olib ketdi. 1962 y. ötkazilgan saylovda J. Xalq Demokratik Respublikasi tuzilganligi e'lon qilindi. Respublikaning birinçi hukumatini Axmad Bin Bella boşqardi.
1963 y. avg. konstitutsiyasiga binoan prezidentlik va yakka partiyalik tizimi joriy qilinib, Ahmad Bin Bella prezident deb e'lon qilindi. Şundan söng teskariçi kuçlar qözğolon uyuştirdi va bu qözğolon vaqti-vaqti b-n 1965 y.gaça davom etdi.
Agrar islohot ötkazilişining çözilib ketişi, mamlakatda işsizlik köpligi natijasida aholi örtasida hukumatga qarşi norozilik paydo böldi. 1965 y. 19 iyunda armiya Bin Bellani hokimiyatdan çetlatdi. Hokimiyat Inqilobiy Kengaş qöliga ötdi va Xuari Bumiddin rahbarligida yangi hukumat tuzildi. Inqilobiy Kengaş Amerikaning neft trestlari ustidan nazorat örnatdi (1967), Fransiyaning 12 bankidan 11 tasini (1968) va çet el (asosan Fransiya) sanoat kompaniyalarini davlat ixtiyoriga oldi. 1979 y.dan buyen prezident lavozimini egallab kelgan Ş. Binjadid 1992 y.da iste'foga çiqdi. 1995 y. 16 noyab.da ötkazilgan saylovda Liamin Zerual, 1999 y. 15 apr.da ötkazilgan saylovda Abdulaziz Buteflika prezident etib saylandi.
J. — 1962 y.dan BMT a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1992 y. 30 iyunda örnatgan. Milliy bayrami — 1 noyab. — Inqilob kuni (1954).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. 1989 y.gaça Milliy ozodlik fronti mamlakatdagi birdan-bir partiya edi. Öşa yili boşqa partiyalarning faoliyatiga ham ijozat berildi. Asosiy partiyalari: Milliy ozodlik fronti, 1954 y. tuzilgan; Sotsialistik kuçlar fronti; 1963 y.da tuzilgan; Madaniyat va demokratiya uçun birlaşma, 1989 y.da asos solingan;
Jazoir bayroği. Milliy demokratik birlaşma, 1997 y.da tuzilgan; «An-Naxda» harakati, 1990 y.da taşkil etilgan; Islom najot fronti, 1989 y.da asos solingan; Tinçlik uçun kuraşuvçi jamiyat harakati, 1990 y.da tuzilgan, 1997 y.gaça Islom jamiyati harakati deb atalgan; Milliy islohotlar harakati, 1999 y.da asos solingan. J. mehnatkaşlari umumiy ittifoqi kasaba uyuşmasi 1956 y.da tuzilgan, Afrika kasaba uyuşmalari birligi taşkiloti va Arab kasaba uyuşmalari xalqaro konfederatsiyasi a'zosi.
Xujaligi. J. — sanoati (xususan kon sanoati) nisbatan rivojlangan agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi — 37,7%, q. x.ning uluşi — 14,9%. J. Afrika mamlakatlari içida tabiiy gaz çiqariş, uzum yetiştiriş va vino tayyorlaşda, neft qazib oliş, buğdoy, arpa yetiştiriş va zaytun moyi tayyorlaşda, sitrus mevalari yetiştirişda yetakçi örinda turadi. J. mustaqillikka erişgandan söng iqtisodiyotni tiklaş va rivojlantiriş yöliga ötdi. Iqtisodiyotda davlat sektori ustun mavqeni egallaydi (yalpi içki mahsulotning salkam 80%). Ammo davlat korxonalarining aksariyati öz quvvatining 40—50% atrofida işlaydi. Yengil va oziq-ovqat sanoatida xususiy sarmoya ustun — 70— 90%, qurilişda 60%, xizmat körsatiş, ulgurji va çakana savdoda 80% gaça.
Sanoatda neft (yiliga örtaça 35 mln. tonna), gaz (163 mlrd. m3), temir rudasi, fosfat va rangli metallar qazib oliş va ularni qayta işlaş yetakçi tarmoqlarga aylangan. Temir va qörğoşin rux rudalari, toşkömir, birmunça miqdor mis rudasi ham qazib olinadi. Bir yidda 17,3 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi işlab çiqariladi. Mahsulot i. ç. sanoati metallurgiya, maşinasozlik, neftni qayta işlaş, kimyo va elektrotexnika tarmoqlari, q. x. xom aşyosini qayta işlaş korxonalaridan iborat. Oziq-ovqat, ayniqsa vinoçilik, tamaki, konserva sanoati, zaytun yoği i. ç. rivojlangan. Töqimaçilik, metall işlaş korxonalari bor.
Qişloq xöjaligi ning asosiy tarmoği — dehqonçilik. Buğdoy, arpa, şoli, javdar, makkajöxori va b. don ekinlari ekiladi. Ammo tabiiy şaroitlari ğoyat qulay bölişiga qaramay, q. x. mamlakat oziq-ovqat ehtiyojining atigi '/3 qismini ta'minlaydi. Yiliga donli ekinlar hosili 4—5 mln. tonnani taşkil etadi. J.da sabzavot va mevalar ham yetiştiriladi. Vohalarda tokzor, zaytunzor va xurmozorlar bor. J.da qoramol (1,5 mln.ga yaqin), qöy (15 mln.), eçki, tuya boqiladi. Baliqçilik rivojlangan. Pökakbop dub pöstloği, eng yaxşi nav qoğoz i. ç.da işlatiladigan alfa öti (dunyoda 1-örin) terib oliş yölga qöyilgan. 1980-y.lar oxiridan mamlakatda xöjalikni bozor iqtisodiyoti iziga köçirişga kirişiddi. Islohot doirasida davlat xöjaliklarining mustaqilligi kengaytirildi, ularning bir kismi aksiyadorlik jamiyatlariga aylantirildi va xususiy kişilar qöliga berildi. Xorijiy sarmoyani faol jalb etiş siyosati olib borildi. Agrar islohat ötkazilişi natijasida sotsialistik tipdagi davlat xöjaliklari tarqatib yuborildi va ular örnida 22 mingga yaqin mayda koperativlar tuzildi. Yerlarning bir qismi yakkahol dehqonlarga topşirildi. Transportida t. y. muhimahamiyatga ega (4,3 ming km, şundan 240 km elektrlaştirilgan). Asosiy t. y. magistrali Ujda (Marokaş) — Oran — Jazoir — Konstantina — Gardimav (Tunis). Avtomobil yöllarining uz. 88 ming km. Asosiy magistral sohil böylab ketgan. Neft va gaz quvurlari bor. Dengiz transporti taşki savdo uçun xizmat qiladi. Muhim dengiz portlari: Jazoir, Oran, Annaba, Bajoiya, Arzev. Havo transporti rivojlangan. 31 ta aerodrom bor. Xalqaro ahamiyatga ega aeroportlari Jazoir, An-naba va Oran ş.larida.
J. çetga neft, gaz, vino, sitrus mahsulotlari, tamaki, pökak, qoğoz va b. çiqaradi. Çetdan maşinalar, sanoat uskunalari, oziq-ovqat (don, sut, göşt), kiyim-keçak va b. keltiriladi. Taşqi savdodagi asosiy mijozlari: AQŞ, Fransiya, Germaniya, Italiya, Yaponiya. Pul birligi — dinor.
Soğliqni saqlaş. 1974 y.dan mamlakatda bepul tibbiy xizmat joriy etilgan. 40 mingdan ortiq örinli 200 ga yaqin kasalxona va tibbiy muassasa bor. Mamlakatda 7,6 ming şifokor işlaydi. Şifokor va dorişunoslar Jazoir un-tida tayyorlanadi. Örta malakali tibbiy xodimlarni 20 tibbiyot maktabi yetiştirib çiqaradi. Un-tlarning tibbiyot f-tlarida, soğliqni saqlaş,
gigiyena, tropik oftalmologiya, stomatologiya ilmiy tadqiqot in-tlarida tibbiyotga oid ilmiy tadqiqotlar olib boriladi. Maorifi, madaniy-ma'rifiy va ilmiy muassasalari. J. mustaqillikka erişgaç, maorif sohasida katta yutuqlarga erişildi. 7 ta un-t, 170 ta boşqa oliy öquv yurtlari, 700 ta hunar-texnika ta'limi markazlari bor. Mamlakatdagi umumta'lim maktablarida 260 mingdan ortiq öquvçi, oliy öquv yurtlarida 200 ming talaba ta'lim oladi. Eng yirik kutubxonasi — Jazoir ş.dagi Milliy kutubxona (1 mln.ga yaqin asar). Yirik muzeylari — J. Milliy muzeyi (1930), Antik dunyo yodgorliklari milliy muzeyi (1897) va b. Asosiy ilmiy muassasalar Jazoir ş.da. Yadro tadqiqot in-ti (1966), Okeanografiya in-ti, Astronomiya, astrofizika va meteorologiya rasadxonasi, Biokimyo in-ti mavjud. Tibbiyot muammolari b-n Rakka qarşi markaz, Paster in-ti (parazitologiya va mikrobiol.), gigiyena, traxoma va tropik oftalmologiya, stomatologiya in-tlari şugullanadi. Veterinariya, vinoçilik texnologiyasi, çigirtkaga qarşi kuraş muammolari Milliy agronomiya in-tida örganiladi. I. t.larni rivojlantiriş va kadrlar tayerlaşda Jazoir un-ti va uning Oran hamda Konstantinadagi filiallari yetakçi rol öynaydi. Turli soha mutaxassislari Jazoir ş.dagi maxsus maktablar (politexnika, ped., jurnalistika, savdo va b.) da tayyorlanadi.
Matbuoti, radio eşittirişi va telekörsatuvi. Asosiy gaz. va jur.lari: «Al-Mujohid» («Kuraşçi», 1963 y.dan arab tilida va 1965 y.dan fransuz tilida çiqadigan gaz.), «Aş-Şaab» («Xalq», 1962 y.dan arab tilida çiqadigan gaz.), «Revolyuson afriken»
(«Afrika inqilobi», 1963 y.dan fransuz tilida çiqadigan jur.), «Revolyuson e travay» («Inqilob va mehnat», 1963 y.dan fransuz va arab tilida çiqadigan oylik jur.), «Aljeri—aktyualite» («Jazoir — sönggi xabarlar», 1965 y.dan fransuz tilida çiqadigan gaz.), «Al-Jumhuriya» («Respublika», 1963 y.dan arab tilida çikadigan gaz.,), «Jurnal ofisyel de la Repyublik Aljeryen Demokratik e Popyuler» («Jazoir Xalq Demokratik Respublikasining rasmiy gazetasi», 1962 y.dan fransuz va arab tillarida çiqadi). J. rasmiy axborot agentligi — Aljeri Press-Servis 1961 y.da tuzilgan. J. radiotelevideniyesi 1962 y.dan işlaydi. Radioeşittiruv arab, kabil, fransuz tillarida, telekörsatuv arab va fransuz tillarida olib boriladi. Adabiyoti arab, kabil va fransuz tillarida. Arab va kabil tillaridagi adabiyot ispan va turk mustamlakaçilariga karşi kuraş davri (16— 18-a.lar)da yuzaga kelgan. 19- a. adabiyotida J.da millatlarning şakllanişi va fransuz mustamlakaçilariga tobe bölib qoliş jarayoni aks etdi. Xalq oğzaki ijodi rivojlandi. 20-a.da mustamlakaçilarni foş etuvçi asarlar paydo böldi. «Xalqning diniy şe'riyat xazinasi» töplami arab tilida birinçi bor naşr etildi (1928). Arab sözlaşuv tilining J. lahjasida yaratilgan hamda tabaqaçilik sarqitlari va mustamlakaçilikni qoralovçi drama asarlari, novellalar katta muvaffaqiyat qozondi. 2-jahon uruşidan keyingi davr adabiyotida xotin-qizlar erkini himoya qiliş Ahmad Rido-Huxuning «Makkalik qiz» romanida, J. xalqining kelajak uçun olib borayotgan qahramonona kuraşi Mustafo al-Aşraf va Abdulloh Naqliy dramalarida öz ifodasini topdi. Mufdi Zakariya yozgan milliy madhiya (1958) inqilobiy ruh b-n suğorilgan.
Fransuz tilidagi adabiyot 20-a. ning 20-y.larida şakllandi. U dastlab turmuşning turli körinişlarini, 2-jahon uruşi arafasida va undan keyin mahalliy xalq ongining ösib borişini aks ettirdi. 50—60-y.larda J. vatanparvarlarining fransuz qamoqxonalarida azob çekişini körsatuvçi asarlar yaratildi (Mezian Nuriddinning «Gangrena», Anri Allegning «Asirlikdagi jangçilar» va b.). 1963 y. J. Yozuvçilar uyuşmasi tuzildi, 1964 y.dan «Novombr» («Noyabr») adabiy jur. çiqa boşladi.
J. adabiyotining eng yaxşi namunalari (Muhammad Dibning «Katta xonadon» romani va b.) özbek tiliga tarjima qilingan. Me'morligi. Dengiz böylarida Finikiya, Rim, Vizantiya davriga oid ibodatxona, teatr, zafar toqi, köprik, hammom, bozor, turar joy xarobalari, Gippon, Kartenna va Timgad şahar qoldiqlari saqlanib qolgan. Örta asr şahar köçalari qinğir-qiyşiq, tor bölib, ularda ark («kasba»), masjid, Madrasa, rasta va saroylar (Qal'a-Beni-Hammaddagi majmua) köplab qurilgan. 10-a.daJazoir ş.ga, 12— 13-a.larda Tlemsen ş.ga asos solindi. Jazoir va Konstantinada turk hokimlarining 16—18-a.larga oid saroy va boğlari saqlangan. Turar joylar şaharda 2—3 qavatli qilib ğiştdan, qişloqda bir qavatli qilib loyguvaladan (tomlari tekis qilib) solingan. 1930 y.dan Jazoir, Oran, An-naba kabi şaharlarda Yevropa me'morligi (M. Korbyuzye ğoyasi) ta'sirida köp qavatli uy-joy va jamoat binolari qurildi. J. mustaqillikka erişgaç, ma'muriy binolar, un-t majmuasi (me'mori O. Nimeyr), maktab va turar joylar quriş tezlaşdi.
Tasviriy san'ati. J. hududidan neolit davriga xos qoyalarga işlangan odam va jonivor tasvirlari, ov hamda marosim manzaralari va b. rasmlar, rimliklardan qolgan mozaika qoldiqlari topilgan. Örta asr inşootlari (12—13- a. masjidlari) ganç öymakorligi va koşinkorlik b-n ziynatlangan. J. zamonaviy tasviriy san'ati fransuz rassomlari iştiroki va ta'sirida rivojlangan. Jazoirlik möyqalam ustalari orasida aka-uka Muhammad va Umar Rasimlar, Temam Ranem, X. Benanbur, M. Buzid, M. Aldan maşhur. 20-a.ning 20—30-y.lariga kelib tasviriy san'atda mahalliy rassomlar ijodi ustunlik qila boşladi. 60—90-y.larda ba'zi rassomlar realistik mavzuda, ayrimlari esa abstrakt uslubda ijod qildi. Qad. amaliy bezak san'ati (kandakorlik, öymakorlik, töqimaçilik, kulolçilik, zargarlik) an'analari zamonaviy ruhda rivojlanayotir. Mahalliy me'morlar, rassom, haykaltaroş va amaliy san'at ustalari Jazoir ş.dagi Milliy me'morlik va nafis san'at maktabida (1881 y. asos solingan) tarbiyalanadi.
Musiqasi arab musiqasining mahalliy-hududiy uslublaridan biri bölib, 7—8-a.larda umaviylar, 10-a.da Andalusiya (arab Ispaniyasi), 15—16-a. lardan boşlab turk musiqa an'analari ta'sirida şakllangan. Köçmançi va ötroq jazoirliklar musiqa folklorida tuya boquvçilarining qöşiklari — «huda», töy marosim qöşiklaridan «zajal», lirikişqiy — «layali», «mavval», diniy aytimlaridan «risa», «zikr» marosim turkumi, «ağani ramazon», «ağani mavlud» qöşiqlari, mumtoz aşula — «muaşşax» va b. vokal janrlar keng tarqalgan. J. an'anaviy kasbiy musiqaning asosiy janri — nuba turkumi 8—9-a.lardan tarkib topgan bölib (maşhur bastakor, xonanda va sozanda Ziryod maktabi), har bir nuba 5 asosiy qism (Btayxi, Msaddar, Başraf, Darj, Insiraf yoki Xlas)dan iborat. J. mumtoz musiqasida 3 mahalliy uslub farklanadi: Jazoir (poytaxt, markaziy), Tlemsen va Kustantaniya (Konstantina). Kustantaniya nuba turkumi eng qad. hisoblanadi va yaratilgan joyiga nisbatan «al-Qarnatiya» (Grenada) deb ham ataladi. Nuba turkumi tarkibida rasd (rost), nava (navo), çarka (çorgoh), irak (iroq), sika (segoh), hsin (husayniy) kabi özbek maqomlariga nomdoş nubalar mavjud. Nuba ijroçiligida torli çolğulardan ud, kamonli rabob, qonun, puflama çolğulardan — nay, urma çolğulardan — darbukka, tor, daff va naqqora, 20-a.dan boşlab (turk madaniyati ta'sirida) yevropa sozlari (skripka, alt, violonçel, klarnet) ham keng qöllaniladi. An'anaviy mumtoz va xalq musiqa janrlari özaro yaqinlaşuvi tufayli 20-a.dan yangi ommabop musiqa uslubi taraqqiy etdi. Sozanda va bastakor Hoji Muhammad al-Anqo bu uslubning yorqin namoyandasidir. Xonandalardan Zerok Muhammad, Muhammad Tobil, Maryam Vafo, sozandalardan Bin Hamza, Saad, Bilqosim, Xalfalar maşhur. Jazoir ş.da Milliy musiqa in-ti mavjud.
Teatri. J. xalqining qad. öyinlari, diniy marosimlarida teatr san'ati nişonalari bölgan. Birinçi J. teatr truppasi (arab tilida) 20-a.ning 20-y. larida taşkil topgan. Uning asosçisi — 100 dan ortiq pyesa yozgan dramaturg, aktyor va rej. R. Ksentini. Uning «Bu-Borma», «Istanbuldagi amakim», «Zed-Alex» va b. pyesalari maşhur. Ksentinining izdoşi B. Muhiddinning «Xoinlar», «Xuşomadgöylar qabilasi» pyesalarida ozodlik ğoyalari kötarildi. Muhiddin truppasi A. Nakli, Molyer, Sofokl va Ibsenlarning asarlarini sahnalaştirdi. Köp aktyorlar Milliydemokratik inqilob (1954)da qatnaşdilar va keyinçalik çet el (Tunis)ga ötib ketişga majbur böldilar. Ular Tunisda badiiy dasta tuzdilar. Mamlakat mustaqillikka erişgaç, 1962 y.da şu dasta asosida aktyor va rej. M. Kotib boşçiligida J. milliy teatri taşkil etildi.
Kinosi. Milliy kinematografiya Milliy-demokratik inqilob davri (1954—62) da yuzaga keldi. 1957 y. milliy ozodlik fronti kinematografiyaga tayyorlov maktabini oçdi, 1961 y. esa muvaqqat inqilobiy hukumat maxsus kino bölimini taşkil etdi. Bu taşkilotlar ozodlik uçun kuraşga bağişlangan bir qança hujjatli va taşviqiy filmlar i.ç.ga şaroit yaratdi. 1962 y.dan J. kinematografiyasi ança kengayib, badiiy filmlar ham işlab çikarila boşladi. 1967 y. Milliy kinematografiya savdo va sanoati boşkarmasi (1974 y. J. xronika xizmati b-n birlaştirilgan) taşkil etilgan. «Jazoir şaxri uçun kuraş», «Auresdan esgan şamol», «Olovli yillar solnomasi», «Dekabr», «Qoçqin», «Sir kaliti», «Meros», «Birinçi qadam», «Kelin» kabi lentalar J. kinematografiyasining eng yaxşi filmlaridir. Ularda ozodlik harakati tarixi, dolzarb ijtimoiy-siyosiy masalalar, xotin-qizlar ozodligi muammolari kötarilgan.
Özbekiston — J. munosabatlari. Ikki mamlakatning iqtisodiy hamkorligi va savdo-sotiq aloqalari endigina yölga qöyila boşladi. Ikki davlat örtasidagi tovar aylanmasi 2000 y.da 1,3 ming AQŞ dollarini taşkil etdi. ÖzRda jazoirlik sarmoyadorlar iştirokidagi 2 korxona taşkil etilgan. ÖzR bilan J. örtasida imzolangan «Qişloq xöjaligi sohasida hamkorlik qiliş töğrisidagi hujjat»ga qöşimça ravişda savdo-iqtisodiy hamkorlik, investitsiyalarni özaro himoyalaş va rağbatlantiriş, ikkiyoqlama soliq solinişiga yöl qöymaslik, boj işi sohasida hamkorlik va özaro yordam haqida bitimlar tayyorlanayotir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖАЗОИР, Жазоир Халқ Демократик Республикаси (араб. — Ал-Жумҳурия ал-Жазоирия Демократия аш-Шаабия) — Африканинг шим,-ғарбидаги давлат, Мағриб мамлакатларидан бири. Майд. 2381,7 минг км2. Аҳолиси 30,6 млн. киши (2001). Пойтахти — Жазоир ш. Ж. ҳудуди маъмурий жиҳатдан 47 вилойа (вилоят) ва Катта Жазоир пойтахт округига бўлинади.
Давлат тузуми. Ж. — республика. Амалдаги конституция 1996 й. 28 нояб. даги референдумда маъқулланган. Давлат бошлиғи — президент (1999 й.дан А. Бутефлика). У умумий ва тўғри яширин овоз бериш йўли б-н 5 й. муддатга сайланади ва яна 1 марта қайта сайланиши мумкин. Қонун чиқарувчи ҳокимият — бир палатали Миллий халқ мажлиси. Ижрочи ҳокимият — президент бошчилигидаги Вазирлар кенгаши.
Табиати. Ж. Атлас тоғларининг марказий қисмида ва Саҳрои Кабирда жойлашган. Ўрта денгиз соҳили субтропик, қолган қисми тропик минтақада. Тел-Атлас, Сахрои Кабир Атласи тизмалари, Орес ва Варсенис тоғларини чукур даралар кесиб ўтган. Тог ораларидаги текислик ва платоларда шўр кул (себх)лар, шим.-шаркдаги катта паст-текисликда кумликлар учрайди. Жан.-шаркда зинапоясимон платолар б-н ўралган Ахаггар вулкан тоғлиги (Тахат чўққиси 3005 м) жойлашган. Қумли (Катта Ғарбий Эрг, Катта Шарқий Эрг, Игиди, Шеш ва б.) ва тошлоқ, катта чўллар бор. Ж.да нефть, табиий газ, уран, темир, қўрғошин ва рух рудалари, фосфорит, симоб қазиб олинади. Ж. нефть захираси бўйича Африкада 3-ўринда (200 га яқин нефть ва газ конлари бор).
Ж.нинг шим.да иклим субтропик, Ўрта денгиз иқлими, қиши серёмғир, илиқ, ёзи иссиқ, қуруқ. Янв.нинг ўртача т-раси соҳилда 12°, тоғ оралиғидаги текисликларда 5°, июлники 25°. Энг юқори т-ра ҳамма жойда 40° дан баланд. Ёзда қуруқ шамол ва қаттиқ қурғоқчилик бўлиб туради. Нояб,—янв. да ёғингарчилик кўпроқ бўлади. Йиллик ёғин Тел-Атласда 400—800 мм, Кабилия тоғларида 1200 мм гача. Қишда қор тоғ чўққиларида 10—20 кунгина сақланиб туради. Сахрои Кабир қисмида июлнинг ўртача т-раси 30°, йиллик ёғин 200—400 мм. Саҳрои Кабирда чўл иқлими, йиллик ёғин 50 мм дан кам. Т-ранинг суткалик фарқи 30° га етади. Қумли бўрон бўлиб туради.
Қуруқ дарё ўзанлари — водий кўп. Энг каттаси — Шалиф (уз. 700 км). Дарёларда қисқа вақтли тошқинлар
бўлиб туради. Ж.нинг шим.даги водийларда тўғон, сув омборлари ва ГЭСлар қурилган. Суғоришда фойдаланилади. Сахрои Кабирда ер ости сувларининг захираси катта. Шимолий Ж.да жигарранг тупроклар, баландлик минтақаларида эса жигарранг ва қўнғир ўрмон тупроқлари тарқалган. Тоғ этакларида шўрхоклар учрайди. Саҳрои Кабирда тошлоқ чўл тупроқлари, шамолда кўчиб юрувчи қумлар бор.
Соҳилларда Ўрта денгизга хос ўсимликлар, тоғларнинг 800—1000 м баландликлари оралиғида доимий яшил бутазорлар, зайтун, хандон писта, ундан юқорида пўкак дарахти, дуб, қарағай, арча, сарв ва б. ўсади. 1500—2000 м баландликда туйя ва арчазорлар, 2000 м дан юқорида кедрзорлар бор. Тел-Атласдан жан.да чала чўл ўсимликлари, Сахрои Кабир қумларида шўра, эфемер ўсимликлар ўсади.
Арслон, қоплон, ғизол, туяқуш, бакланнинг кўпи қириб юборилган. Шимолий Ж.да маймун, тўнғиз, қуён, Саҳрои Кабирда сиртлон, чиябўри, тулки, ғизол ва жайранлар учрайди. Кемирувчилар, йиртқич қушлар, судралиб юрувчилар, ҳашаротлар (чигиртка) ва б. кўп.
Аҳолиси асосан жазоир араблари (83%) ва барбарларпям иборат. Европаликлар ҳам бор. Шаҳар аҳолиси — 51,7%. Расмий тили — араб тилининг жазоир лаҳжаси. Араб ва барбарлар ислом динининг сунна мазҳабида. Йирик шаҳарлари: Жазоир, Оран, Константина, Аннаба.
Тарихи. Ж. ҳудудидан топилган қуйи ва ўрта палеолит даврига мансуб тош қуроллар бу ерда 300—400 минг йил илгари ибтидоий одамлар яшаганидан далолат беради. Мил. ав. 12-а.да финикияликларнинг биринчи манзилгоҳлари пайдо бўлган. Мил. ав. 3-а.да Ж. ҳудудида вужудга келган Нумидия давлатида шаҳарлар қурилган, деҳқончилик ривожланган. Кейинчалик у Римнинг бир вилоятига айланиб қолган (мил. ав. 46 й.).
Римликлар ҳукмронлиги вактида лотин тили, 2-а.дан христиан дини тарқалди. 5-а.да Ж. худудини вандамар, 6-а.да византияликлар эгаллаган. 7-а.да Ж. Араб халифалиги таркибига қўшиб олинди. Барбарлар ислом динини қабул қилди. 8-а.га келиб, Мағрибда бир неча султонликлар Араб халифалигидан ажралиб чиқди. Булардан энг йириги хорижийлар имоматлпгп эди. Кейинчалик бу ерда фотимийлар, зиёрийлар, хаммодийлар давлати вужудга келди. 11-а.да икки йирик араб қабиласи (Бану Ҳилол ва Бану Сулаймон)нинг Ж.га кириб келиши араблаштиришни тезлаштирди. Мамлакатнинг ғарбий қисмида Ал-Муробитун, кейинчалик Ал-Муваҳҳидун давлати пайдо бўлди.
16-а. бошларида Ж.нинг қирғоқбўйи шаҳарларини испанлар босиб олди. Ж. заминдорлари мамлакатни ҳимоя қилишда «денгиз қароқчилари» деб ном чикарган ака-ука Барбароссааан ёрдам сурашди. Лекин Хайруддин Барбаросса (1519—46 й.лар xукмронлик қилган) ҳарбий тартиб ўрнатиб, ўзини турк султонининг ноиби деб эълон қилди. 16-а.нинг 2-ярмида Ж. Усмонли турк салтанатининг пошолиги (вилояти)га айлантирилди. Юқори табақа вакиллари томонидан сайланган дей (йўлбошчи) Бобо Али туркларга бож тўламай, мустақил бўлиб олди (1711). Европа давлатлари Ж. мустақиллигини тан олиб, у б-н шартнома туза бошладилар. Лекин французлар дей армиясини енгиб (1830), мамлакат пойтахти — Жазоирни эгаллади. Мамлакат ичкарисида амир Абдулкрдир бошчилигидаги кабилалар французларга қаттиқ қаршилик кўрсатди. Лекин бу ҳаракат бостирилди. Франция ҳукумати европаликларга Ж. ерларидан фойдаланишга рухсат берди. Мамлакатда европалик ишчилар, хизматчилар ва зиёлилар сони орта бошлади. Аммо маҳаллий аҳолининг сиёсий партиялар, касаба уюшмалари ва европаликлар тузган ташкилотларга аъзо бўлиши ман қилинган эди. 20-а. бошларида ёш жазоирликлар ҳаракати бошланди. Бу ҳаракат қатнашчилари жазоирликларга Франция фуқароларининг сиёсий ҳуқуқлари берилишини талаб қилдилар. 1-жахрн уруши йилларида жазоирликлар Франция армиясига сафарбар қилинди, бу эса маҳаллий аҳоли норозилигини янада кучайтирди. Мустамлакачилар ҳукумати озодлик ҳаракати тазйиқи остида айрим жазоирликларга (сармоядор, мансабдор ва ер эгаларига) ўзини ўзи бошқариш органларига сайловда иштирок этишларига розилик берди (1919). 1926 й. Франциядаги жазоирлик ишчиларнинг кўпчилиги «Шимолий Африка юлдузи» номли миллий инқилобий ташкилотга бирлашди. Лекин бу ташкилот 1929 й.дан Парижда, 1936 й.дан Ж.да яширин ишлашга мажбур бўлди. 1931 й. тузилган Уламолар уюшмаси маданият ва таълимнинг араб тилида олиб борилишини талаб қилиб чиқди. Натижада маҳаллий аҳоли бирмунча сиёсий эркинликларга, сиёсий партиялар ва касаба уюшмаларига аъзо бўлиш ҳуқуқига эга бўлди. Сиёсий ташкилотлар Ж.ни тинч йўл б-н демократлаштириш тарафдорлари ташкилоти — Мусулмонлар Конгресси (1936 й. тузилган)га бирлашди. Аммо 2-жаҳон уруши бошланиши б-н мамлакатда реакция кучайиб, бир неча партиялар фаолияти тақиқлаб қўйилди. Мамлакатда ишсизлар тобора кўпайди. Бу эса мустамлака тузумига карши норозиликни янада кучайтирди. 1947 й. Ж.нинг тоғли жойларида партизан отрядлари (фидойилар) пайдо бўлди. 1954 й. мартда «Бирликда ҳаракат қилиш инқилобий қўмитаси» тузилиб, кейинчалик у Миллий озодлик фронти (МОФ)га айлантирилди. МОФ секин-аста қуролли қўзғолонга тайёрланди. 1954 й. 1 нояб. да қўзғолон бошланди. Франция ҳукумати қўзғолонни бостириш учун Ж.даги армиясининг сонини кўпайтирди. Ж.Миллий озодлик армияси (ЖМОА, 1954 й. тузилган) барча ватанпарварлар б-н бирлашиб, мустамлакачиларга қаттиқ қаршилик кўрсатди. 1958 й.да ЖМОА раҳбарлари б-н Марокаш ва Тунис ҳукмрон партиялари вакиллари иштирокида Танжер ва Тунис ш.ларидаги анжуманда тузилган Ж. Республикасининг Муваққат ҳукуматини Осиё ва Африканинг кўпгина давлатлари тан олди. Ж.даги миллий озодлик курашини бостира олмаган Франция хукумати ён беришга мажбур бўдди. 1962 й. 18 мартда Эвиан ш.да тузилган шартномага мувофиқ уруш ҳаракатлари тўхтатилиб, Франция Ж.дан ўз армиясини, Саҳрои Кабирдан ҳарбий базаларини олиб кетди. 1962 й. ўтказилган сайловда Ж. Халқ Демократик Республикаси тузилганлиги эълон қилинди. Республиканинг биринчи ҳукуматини Ахмад Бин Белла бошқарди.
1963 й. авг. конституциясига биноан президентлик ва якка партиялик тизими жорий қилиниб, Аҳмад Бин Белла президент деб эълон қилинди. Шундан сўнг тескаричи кучлар қўзғолон уюштирди ва бу қўзғолон вақти-вақти б-н 1965 й.гача давом этди.
Аграр ислоҳот ўтказилишининг чўзилиб кетиши, мамлакатда ишсизлик кўплиги натижасида аҳоли ўртасида ҳукуматга қарши норозилик пайдо бўлди. 1965 й. 19 июнда армия Бин Беллани ҳокимиятдан четлатди. Ҳокимият Инқилобий Кенгаш қўлига ўтди ва Хуари Бумиддин раҳбарлигида янги ҳукумат тузилди. Инқилобий Кенгаш Американинг нефть трестлари устидан назорат ўрнатди (1967), Франциянинг 12 банкидан 11 тасини (1968) ва чет эл (асосан Франция) саноат компанияларини давлат ихтиёрига олди. 1979 й.дан буен президент лавозимини эгаллаб келган Ш. Бинжадид 1992 й.да истеъфога чиқди. 1995 й. 16 нояб.да ўтказилган сайловда Лиамин Зеруал, 1999 й. 15 апр.да ўтказилган сайловда Абдулазиз Бутефлика президент этиб сайланди.
Ж. — 1962 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1992 й. 30 июнда ўрнатган. Миллий байрами — 1 нояб. — Инқилоб куни (1954).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. 1989 й.гача Миллий озодлик фронти мамлакатдаги бирдан-бир партия эди. Ўша йили бошқа партияларнинг фаолиятига ҳам ижозат берилди. Асосий партиялари: Миллий озодлик фронти, 1954 й. тузилган; Социалистик кучлар фронти; 1963 й.да тузилган; Маданият ва демократия учун бирлашма, 1989 й.да асос солинган;
Жазоир байроғи. Миллий демократик бирлашма, 1997 й.да тузилган; «Ан-Нахда» ҳаракати, 1990 й.да ташкил этилган; Ислом нажот фронти, 1989 й.да асос солинган; Тинчлик учун курашувчи жамият ҳаракати, 1990 й.да тузилган, 1997 й.гача Ислом жамияти ҳаракати деб аталган; Миллий ислоҳотлар ҳаракати, 1999 й.да асос солинган. Ж. меҳнаткашлари умумий иттифоқи касаба уюшмаси 1956 й.да тузилган, Африка касаба уюшмалари бирлиги ташкилоти ва Араб касаба уюшмалари халқаро конфедерацияси аъзоси.
Хужалиги. Ж. — саноати (хусусан кон саноати) нисбатан ривожланган аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши — 37,7%, қ. х.нинг улуши — 14,9%. Ж. Африка мамлакатлари ичида табиий газ чиқариш, узум етиштириш ва вино тайёрлашда, нефть қазиб олиш, буғдой, арпа етиштириш ва зайтун мойи тайёрлашда, цитрус мевалари етиштиришда етакчи ўринда туради. Ж. мустақилликка эришгандан сўнг иқтисодиётни тиклаш ва ривожлантириш йўлига ўтди. Иқтисодиётда давлат сектори устун мавқени эгаллайди (ялпи ички маҳсулотнинг салкам 80%). Аммо давлат корхоналарининг аксарияти ўз қувватининг 40—50% атрофида ишлайди. Енгил ва озиқ-овқат саноатида хусусий сармоя устун — 70— 90%, қурилишда 60%, хизмат кўрсатиш, улгуржи ва чакана савдода 80% гача.
Саноатда нефть (йилига ўртача 35 млн. тонна), газ (163 млрд. м3), темир рудаси, фосфат ва рангли металлар қазиб олиш ва уларни қайта ишлаш етакчи тармоқларга айланган. Темир ва қўрғошин рух рудалари, тошкўмир, бирмунча миқдор мис рудаси ҳам қазиб олинади. Бир йидда 17,3 млрд. кВт-соат электр энергияси ишлаб чиқарилади. Маҳсулот и. ч. саноати металлургия, машинасозлик, нефтни қайта ишлаш, кимё ва электротехника тармоқлари, қ. х. хом ашёсини қайта ишлаш корхоналаридан иборат. Озиқ-овқат, айниқса виночилик, тамаки, консерва саноати, зайтун ёғи и. ч. ривожланган. Тўқимачилик, металл ишлаш корхоналари бор.
Қишлоқ хўжалиги нинг асосий тармоғи — деҳқончилик. Буғдой, арпа, шоли, жавдар, маккажўхори ва б. дон экинлари экилади. Аммо табиий шароитлари ғоят қулай бўлишига қарамай, қ. х. мамлакат озиқ-овқат эҳтиёжининг атиги ‘/3 қисмини таъминлайди. Йилига донли экинлар ҳосили 4—5 млн. тоннани ташкил этади. Ж.да сабзавот ва мевалар ҳам етиштирилади. Воҳаларда токзор, зайтунзор ва хурмозорлар бор. Ж.да қорамол (1,5 млн.га яқин), қўй (15 млн.), эчки, туя боқилади. Балиқчилик ривожланган. Пўкакбоп дуб пўстлоғи, энг яхши нав қоғоз и. ч.да ишлатиладиган альфа ўти (дунёда 1-ўрин) териб олиш йўлга қўйилган. 1980-й.лар охиридан мамлакатда хўжаликни бозор иқтисодиёти изига кўчиришга киришидди. Ислоҳот доирасида давлат хўжаликларининг мустақиллиги кенгайтирилди, уларнинг бир кисми акциядорлик жамиятларига айлантирилди ва хусусий кишилар қўлига берилди. Хорижий сармояни фаол жалб этиш сиёсати олиб борилди. Аграр ислоҳaт ўтказилиши натижасида социалистик типдаги давлат хўжаликлари тарқатиб юборилди ва улар ўрнида 22 мингга яқин майда коперативлар тузилди. Ерларнинг бир қисми яккаҳол деҳқонларга топширилди. Транспортида т. й. муҳимаҳамиятга эга (4,3 минг км, шундан 240 км электрлаштирилган). Асосий т. й. магистрали Ужда (Марокаш) — Оран — Жазоир — Константина — Гардимав (Тунис). Автомобиль йўлларининг уз. 88 минг км. Асосий магистраль соҳил бўйлаб кетган. Нефть ва газ қувурлари бор. Денгиз транспорти ташки савдо учун хизмат қилади. Муҳим денгиз портлари: Жазоир, Оран, Аннаба, Бажоия, Арзев. Ҳаво транспорти ривожланган. 31 та аэродром бор. Халқаро аҳамиятга эга аэропортлари Жазоир, Ан-наба ва Оран ш.ларида.
Ж. четга нефть, газ, вино, цитрус маҳсулотлари, тамаки, пўкак, қоғоз ва б. чиқаради. Четдан машиналар, саноат ускуналари, озиқ-овқат (дон, сут, гўшт), кийим-кечак ва б. келтирилади. Ташқи савдодаги асосий мижозлари: АҚШ, Франция, Германия, Италия, Япония. Пул бирлиги — динор.
Соғлиқни сақлаш. 1974 й.дан мамлакатда бепул тиббий хизмат жорий этилган. 40 мингдан ортиқ ўринли 200 га яқин касалхона ва тиббий муассаса бор. Мамлакатда 7,6 минг шифокор ишлайди. Шифокор ва доришунослар Жазоир ун-тида тайёрланади. Ўрта малакали тиббий ходимларни 20 тиббиёт мактаби етиштириб чиқаради. Ун-тларнинг тиббиёт ф-тларида, соғлиқни сақлаш,
гигиена, тропик офтальмология, стоматология илмий тадқиқот ин-тларида тиббиётга оид илмий тадқиқотлар олиб борилади. Маорифи, маданий-маърифий ва илмий муассасалари. Ж. мустақилликка эришгач, маориф соҳасида катта ютуқларга эришилди. 7 та ун-т, 170 та бошқа олий ўқув юртлари, 700 та ҳунар-техника таълими марказлари бор. Мамлакатдаги умумтаълим мактабларида 260 мингдан ортиқ ўқувчи, олий ўқув юртларида 200 минг талаба таълим олади. Энг йирик кутубхонаси — Жазоир ш.даги Миллий кутубхона (1 млн.га яқин асар). Йирик музейлари — Ж. Миллий музейи (1930), Антик дунё ёдгорликлари миллий музейи (1897) ва б. Асосий илмий муассасалар Жазоир ш.да. Ядро тадқиқот ин-ти (1966), Океанография ин-ти, Астрономия, астрофизика ва метеорология расадхонаси, Биокимё ин-ти мавжуд. Тиббиёт муаммолари б-н Ракка қарши марказ, Пастер ин-ти (паразитология ва микробиол.), гигиена, трахома ва тропик офтальмология, стоматология ин-тлари шугулланади. Ветеринария, виночилик технологияси, чигирткага қарши кураш муаммолари Миллий агрономия ин-тида ўрганилади. И. т.ларни ривожлантириш ва кадрлар тайерлашда Жазоир ун-ти ва унинг Оран ҳамда Константинадаги филиаллари етакчи роль ўйнайди. Турли соҳа мутахассислари Жазоир ш.даги махсус мактаблар (политехника, пед., журналистика, савдо ва б.) да тайёрланади.
Матбуоти, радио эшиттириши ва телекўрсатуви. Асосий газ. ва жур.лари: «Ал-Мужоҳид» («Курашчи», 1963 й.дан араб тилида ва 1965 й.дан француз тилида чиқадиган газ.), «Аш-Шааб» («Халқ», 1962 й.дан араб тилида чиқадиган газ.), «Революсьон африкэн»
(«Африка инқилоби», 1963 й.дан француз тилида чиқадиган жур.), «Революсьон э травай» («Инқилоб ва меҳнат», 1963 й.дан француз ва араб тилида чиқадиган ойлик жур.), «Альжери—актюалите» («Жазоир — сўнгги хабарлар», 1965 й.дан француз тилида чиқадиган газ.), «Ал-Жумҳурия» («Республика», 1963 й.дан араб тилида чикадиган газ.,), «Журнал офисьел де ла Репюблик Альжерьен Демократик э Попюлер» («Жазоир Халқ Демократик Республикасининг расмий газетаси», 1962 й.дан француз ва араб тилларида чиқади). Ж. расмий ахборот агентлиги — Альжери Пресс-Сервис 1961 й.да тузилган. Ж. радиотелевидениеси 1962 й.дан ишлайди. Радиоэшиттирув араб, кабил, француз тилларида, телекўрсатув араб ва француз тилларида олиб борилади. Адабиёти араб, кабил ва француз тилларида. Араб ва кабил тилларидаги адабиёт испан ва турк мустамлакачиларига карши кураш даври (16— 18-а.лар)да юзага келган. 19- а. адабиётида Ж.да миллатларнинг шаклланиши ва француз мустамлакачиларига тобе бўлиб қолиш жараёни акс этди. Халқ оғзаки ижоди ривожланди. 20-а.да мустамлакачиларни фош этувчи асарлар пайдо бўлди. «Халқнинг диний шеърият хазинаси» тўплами араб тилида биринчи бор нашр этилди (1928). Араб сўзлашув тилининг Ж. лаҳжасида яратилган ҳамда табақачилик сарқитлари ва мустамлакачиликни қораловчи драма асарлари, новеллалар катта муваффақият қозонди. 2-жаҳон урушидан кейинги давр адабиётида хотин-қизлар эркини ҳимоя қилиш Аҳмад Ридо-Ҳухунинг «Маккалик қиз» романида, Ж. халқининг келажак учун олиб бораётган қаҳрамонона кураши Мустафо ал-Ашраф ва Абдуллоҳ Нақлий драмаларида ўз ифодасини топди. Муфди Закария ёзган миллий мадҳия (1958) инқилобий руҳ б-н суғорилган.
Француз тилидаги адабиёт 20-а. нинг 20-й.ларида шаклланди. У дастлаб турмушнинг турли кўринишларини, 2-жаҳон уруши арафасида ва ундан кейин маҳаллий халқ онгининг ўсиб боришини акс эттирди. 50—60-й.ларда Ж. ватанпарварларининг француз қамоқхоналарида азоб чекишини кўрсатувчи асарлар яратилди (Мезиан Нуриддиннинг «Гангрена», Анри Аллегнинг «Асирликдаги жангчилар» ва б.). 1963 й. Ж. Ёзувчилар уюшмаси тузилди, 1964 й.дан «Новомбр» («Ноябрь») адабий жур. чиқа бошлади.
Ж. адабиётининг энг яхши намуналари (Муҳаммад Дибнинг «Катта хонадон» романи ва б.) ўзбек тилига таржима қилинган. Меъморлиги. Денгиз бўйларида Финикия, Рим, Византия даврига оид ибодатхона, театр, зафар тоқи, кўприк, ҳаммом, бозор, турар жой харобалари, Гиппон, Картенна ва Тимгад шаҳар қолдиқлари сақланиб қолган. Ўрта аср шаҳар кўчалари қинғир-қийшиқ, тор бўлиб, уларда арк («касба»), масжид, Мадраса, раста ва саройлар (Қалъа-Бени-Ҳаммаддаги мажмуа) кўплаб қурилган. 10-а.даЖазоир ш.га, 12— 13-а.ларда Тлемсен ш.га асос солинди. Жазоир ва Константинада турк ҳокимларининг 16—18-а.ларга оид сарой ва боғлари сақланган. Турар жойлар шаҳарда 2—3 қаватли қилиб ғиштдан, қишлоқда бир қаватли қилиб лойгуваладан (томлари текис қилиб) солинган. 1930 й.дан Жазоир, Оран, Ан-наба каби шаҳарларда Европа меъморлиги (М. Корбюзье ғояси) таъсирида кўп қаватли уй-жой ва жамоат бинолари қурилди. Ж. мустақилликка эришгач, маъмурий бинолар, ун-т мажмуаси (меъмори О. Нимейр), мактаб ва турар жойлар қуриш тезлашди.
Тасвирий санъати. Ж. ҳудудидан неолит даврига хос қояларга ишланган одам ва жонивор тасвирлари, ов ҳамда маросим манзаралари ва б. расмлар, римликлардан қолган мозаика қолдиқлари топилган. Ўрта аср иншоотлари (12—13- а. масжидлари) ганч ўймакорлиги ва кошинкорлик б-н зийнатланган. Ж. замонавий тасвирий санъати француз рассомлари иштироки ва таъсирида ривожланган. Жазоирлик мўйқалам усталари орасида ака-ука Муҳаммад ва Умар Расимлар, Темам Ранем, X. Бенанбур, М. Бузид, М. Алдан машҳур. 20-а.нинг 20—30-й.ларига келиб тасвирий санъатда маҳаллий рассомлар ижоди устунлик қила бошлади. 60—90-й.ларда баъзи рассомлар реалистик мавзуда, айримлари эса абстракт услубда ижод қилди. Қад. амалий безак санъати (кандакорлик, ўймакорлик, тўқимачилик, кулолчилик, заргарлик) анъаналари замонавий руҳда ривожланаётир. Маҳаллий меъморлар, рассом, ҳайкалтарош ва амалий санъат усталари Жазоир ш.даги Миллий меъморлик ва нафис санъат мактабида (1881 й. асос солинган) тарбияланади.
Мусиқаси араб мусиқасининг маҳаллий-ҳудудий услубларидан бири бўлиб, 7—8-а.ларда умавийлар, 10-а.да Андалусия (араб Испанияси), 15—16-а. лардан бошлаб турк мусиқа анъаналари таъсирида шаклланган. Кўчманчи ва ўтроқ жазоирликлар мусиқа фольклорида туя боқувчиларининг қўшиклари — «ҳуда», тўй маросим қўшикларидан «зажал», лирикишқий — «лаяли», «маввал», диний айтимларидан «риса», «зикр» маросим туркуми, «ағани рамазон», «ағани мавлуд» қўшиқлари, мумтоз ашула — «муашшах» ва б. вокал жанрлар кенг тарқалган. Ж. анъанавий касбий мусиқанинг асосий жанри — нуба туркуми 8—9-а.лардан таркиб топган бўлиб (машҳур бастакор, хонанда ва созанда Зирёд мактаби), ҳар бир нуба 5 асосий қисм (Бтайхи, Мсаддар, Башраф, Дарж, Инсираф ёки Хлас)дан иборат. Ж. мумтоз мусиқасида 3 маҳаллий услуб фаркланади: Жазоир (пойтахт, марказий), Тлемсен ва Кустантания (Константина). Кустантания нуба туркуми энг қад. ҳисобланади ва яратилган жойига нисбатан «ал-Қарнатия» (Гренада) деб ҳам аталади. Нуба туркуми таркибида расд (рост), нава (наво), чарка (чоргоҳ), ирак (ироқ), сика (сегоҳ), ҳсин (ҳусайний) каби ўзбек мақомларига номдош нубалар мавжуд. Нуба ижрочилигида торли чолғулардан уд, камонли рабоб, қонун, пуфлама чолғулардан — най, урма чолғулардан — дарбукка, тор, дафф ва наққора, 20-а.дан бошлаб (турк маданияти таъсирида) европа созлари (скрипка, альт, виолончель, кларнет) ҳам кенг қўлланилади. Анъанавий мумтоз ва халқ мусиқа жанрлари ўзаро яқинлашуви туфайли 20-а.дан янги оммабоп мусиқа услуби тараққий этди. Созанда ва бастакор Ҳожи Муҳаммад ал-Анқо бу услубнинг ёрқин намояндасидир. Хонандалардан Зерок Муҳаммад, Муҳаммад Тобил, Марям Вафо, созандалардан Бин Ҳамза, Саад, Билқосим, Халфалар машҳур. Жазоир ш.да Миллий мусиқа ин-ти мавжуд.
Театри. Ж. халқининг қад. ўйинлари, диний маросимларида театр санъати нишоналари бўлган. Биринчи Ж. театр труппаси (араб тилида) 20-а.нинг 20-й. ларида ташкил топган. Унинг асосчиси — 100 дан ортиқ пьеса ёзган драматург, актёр ва реж. Р. Ксентини. Унинг «Бу-Борма», «Истанбулдаги амаким», «Зед-Алех» ва б. пьесалари машҳур. Ксентинининг издоши Б. Муҳиддиннинг «Хоинлар», «Хушомадгўйлар қабиласи» пьесаларида озодлик ғоялари кўтарилди. Муҳиддин труппаси А. Накли, Мольер, Софокл ва Ибсенларнинг асарларини саҳналаштирди. Кўп актёрлар Миллийдемократик инқилоб (1954)да қатнашдилар ва кейинчалик чет эл (Тунис)га ўтиб кетишга мажбур бўлдилар. Улар Тунисда бадиий даста туздилар. Мамлакат мустақилликка эришгач, 1962 й.да шу даста асосида актёр ва реж. М. Котиб бошчилигида Ж. миллий театри ташкил этилди.
Киноси. Миллий кинематография Миллий-демократик инқилоб даври (1954—62) да юзага келди. 1957 й. миллий озодлик фронти кинематографияга тайёрлов мактабини очди, 1961 й. эса муваққат инқилобий ҳукумат махсус кино бўлимини ташкил этди. Бу ташкилотлар озодлик учун курашга бағишланган бир қанча ҳужжатли ва ташвиқий фильмлар и.ч.га шароит яратди. 1962 й.дан Ж. кинематографияси анча кенгайиб, бадиий фильмлар ҳам ишлаб чикарила бошлади. 1967 й. Миллий кинематография савдо ва саноати бошкармаси (1974 й. Ж. хроника хизмати б-н бирлаштирилган) ташкил этилган. «Жазоир шахри учун кураш», «Ауресдан эсган шамол», «Оловли йиллар солномаси», «Декабрь», «Қочқин», «Сир калити», «Мерос», «Биринчи қадам», «Келин» каби ленталар Ж. кинематографиясининг энг яхши фильмларидир. Уларда озодлик ҳаракати тарихи, долзарб ижтимоий-сиёсий масалалар, хотин-қизлар озодлиги муаммолари кўтарилган.
Ўзбекистон — Ж. муносабатлари. Икки мамлакатнинг иқтисодий ҳамкорлиги ва савдо-сотиқ алоқалари эндигина йўлга қўйила бошлади. Икки давлат ўртасидаги товар айланмаси 2000 й.да 1,3 минг АҚШ долларини ташкил этди. ЎзРда жазоирлик сармоядорлар иштирокидаги 2 корхона ташкил этилган. ЎзР билан Ж. ўртасида имзоланган «Қишлоқ хўжалиги соҳасида ҳамкорлик қилиш тўғрисидаги ҳужжат»га қўшимча равишда савдо-иқтисодий ҳамкорлик, инвестицияларни ўзаро ҳимоялаш ва рағбатлантириш, иккиёқлама солиқ солинишига йўл қўймаслик, бож иши соҳасида ҳамкорлик ва ўзаро ёрдам ҳақида битимлар тайёрланаётир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.