Jebe nöyon

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 115–116-b. — ziyouz.com

Jebe nöyon JEBE NÖYON, Jaba, Jeba, Jebe, Çjebe (12-a. oxiri — 13-a. 1-yarmi) — Çingizxonning atoqli sarkarda — nuyenlaridan biri. Nirun qabilasining yisut uruğidan. Çingizxonga qöşilgunça tayjiut qabilasi boşliqlaridan sanalgan Qadan tayjining öğli Tudaning xos yigiti bölgan. J. n. ning laşkarboşilik salohiyatini yuqori baholagan Çingizxon uni öta mas'uliyatli harbiy amaliyotlarga tayinlagan, jumladan, 1216 y.ning köklamida naymanlar xoni Kuçluqkr. qarşi öğli Jöji va J. n. boşçiligida 20 ming kişilik qöşin jönatgan. Bu qöşin zafar b-n qaytayotganda Irğiz dape'cu böyidagi jangyaa Muhammad Xorazmşohning 60 ming kişilik qöşiniga röbarö kelgan. Çingizxonning Şim. Xitoyga yurişi (1211) paytida J. n. Jurja viloyatining yirik şahri Tunkinni egallaş uçun jönatilgan. J. n. öziga xos harbiy taktik usul qöllab şaharni egallaydi. Şu yili Çamçil darasiga kiriş yölini qöriqlaş topşirilgan J. n. xitoyliklarning Udun qömondonligidagi askariy qismlariga qöqqisdan hujum qilib, ularni tor-mor keltiradi. 1220 y. Movarounnahrni istilo qiliş çoğida Çingizxon 20 ming kişilik qöşin b-n J. n. va Subutoy bahodirni yurtni tark etgan Muhammad Xorazmşohni ta'qib etiş va uning tasarrufidagi Arron, Ozarbayjon, Eron va Şirvon yerlarini zabt etişga jönatgan. Ular dastavval Iroqi ajamning Har, Simnon, Ray, Qum, Hamadon, Qazvin, Ozarbayjonning Tabriz, Maroğa, Naxiçevan, Sarob, Ganja, Baylakon kabi ş.larini egallaşgan. Gurjilar (gruzinlar)ning 30 ming kişilik qöşinini harbiy hiyla b-n yakson etgan J. n. va Subutoy bahodir qöşini Şirvonşoxlar sulolasining boş şahri Şamoxiy (Şemaxa)ni ğorat qiladi va Darbanddan ötib, Şim. Kavkazga alanlar yurtiga bosib kiradi, ularning qarşiligini sindirib, qöqqisdan qipçoqlarga hujum qiladi. Omon qolgan qipçoqlar Rus yerlariga qoçişga majbur bölişgan. Qiş mavsumini qipçoqlarning sersuv yaylovlarida ötkazgan J. n. va Subutoy bahodir Qrimning jan.dagi Suğdaqni zabt etadi. Kalka jangida rus knyazlari va qipçoqlarning birlaşgan qöşinini yenggan möğullar ruslarning köpdan köp şaharlarini ğorat qilganlar, söngra Volga-Kama Bulğoriyasiş qattiq qarşilikka duç kelgaç, orqaga qaytib, Qoraqurumga qaytayotgan Çingizxonga kelib qöşilganlar.

Ad.: Raşidad-Din , Sbornik letopisey, t.1, Kniga vtoraya, M. — L., 1952; Şixabad-Din Muhammadan-Nasav i , Jizneopisaniye sultana Djalalad-Dina Mankburni, Baku, 1973; Bartold V. V., Turkestan v epoxu mongolskogo naşestviya, Soç., t. 1, M., 1963.

Hamidulla Dadaboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЖЕБЕ НЎЁН, Жаба, Жеба, Жэбэ, Чжебе (12-а. охири — 13-а. 1-ярми) — Чингизхоннинг атоқли саркарда — нуенларидан бири. Нирун қабиласининг йисут уруғидан. Чингизхонга қўшилгунча тайжиут қабиласи бошлиқларидан саналган Қадан тайжининг ўғли Туданинг хос йигити бўлган. Ж. н. нинг лашкарбошилик салоҳиятини юқори баҳолаган Чингизхон уни ўта масъулиятли ҳарбий амалиётларга тайинлаган, жумладан, 1216 й.нинг кўкламида найманлар хони Кучлуқкр. қарши ўғли Жўжи ва Ж. н. бошчилигида 20 минг кишилик қўшин жўнатган. Бу қўшин зафар б-н қайтаётганда Ирғиз dape’cu бўйидаги жангяа Муҳаммад Хоразмшоҳнинг 60 минг кишилик қўшинига рўбарў келган. Чингизхоннинг Шим. Хитойга юриши (1211) пайтида Ж. н. Журжа вилоятининг йирик шаҳри Тункинни эгаллаш учун жўнатилган. Ж. н. ўзига хос ҳарбий тактик усул қўллаб шаҳарни эгаллайди. Шу йили Чамчил дарасига кириш йўлини қўриқлаш топширилган Ж. н. хитойликларнинг Удун қўмондонлигидаги аскарий қисмларига қўққисдан ҳужум қилиб, уларни тор-мор келтиради. 1220 й. Мовароуннаҳрни истило қилиш чоғида Чингизхон 20 минг кишилик қўшин б-н Ж. н. ва Субутой баҳодирни юртни тарк этган Муҳаммад Хоразмшоҳни таъқиб этиш ва унинг тасарруфидаги Аррон, Озарбайжон, Эрон ва Ширвон ерларини забт этишга жўнатган. Улар даставвал Ироқи ажамнинг Ҳар, Симнон, Рай, Қум, Ҳамадон, Қазвин, Озарбайжоннинг Табриз, Мароға, Нахичеван, Сароб, Ганжа, Байлакoн каби ш.ларини эгаллашган. Гуржилар (грузинлар)нинг 30 минг кишилик қўшинини ҳарбий ҳийла б-н яксон этган Ж. н. ва Субутой баҳодир қўшини Ширвоншохлар сулоласининг бош шаҳри Шамохий (Шемаха)ни ғорат қилади ва Дарбанддан ўтиб, Шим. Кавказга аланлар юртига босиб киради, уларнинг қаршилигини синдириб, қўққисдан қипчоқларга ҳужум қилади. Омон қолган қипчоқлар Рус ерларига қочишга мажбур бўлишган. Қиш мавсумини қипчоқларнинг серсув яйловларида ўтказган Ж. н. ва Субутой баҳодир Қримнинг жан.даги Суғдақни забт этади. Калка жангида рус князлари ва қипчоқларнинг бирлашган қўшинини енгган мўғуллар русларнинг кўпдан кўп шаҳарларини ғорат қилганлар, сўнгра Волга-Кама Булғориясиш қаттиқ қаршиликка дуч келгач, орқага қайтиб, Қорақурумга қайтаётган Чингизхонга келиб қўшилганлар.

Ад.: Рашидад-Дин , Сборник летописей, т.1, Книга вторая, М. — Л., 1952; Шихабад-Дин Муҳаммадан-Насав и , Жизнеописание султана Джалалад-Дина Манкбурны, Баку, 1973; Бартольд В. В., Туркестан в эпоху монгольского нашествия, Соч., т. 1, М., 1963.

Ҳамидулла Дадабоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.