Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Jeyms Irvin

    Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 268–269-b. — ziyouz.com

    Irvin Jeyms IRVIN (Irwin) Jeyms (1930) — amerika astronavti, AQŞ harbiy havo kuçlari (HHK) iste'fodagi polkov-nigi. «Apollon-15» kosmik kemasida Oyga parvoz qilib (1971 y., 26 iyul — 7 avg.), Oy sirtiga tuşgan. IRIDIY (yun. iris, iridos — kamalak; lot. Indium), Ir — Mendeleyev davriy sistemasining VIII guruhiga mansub kimyoviy element, platina metallari turkumiga kiradi. Tartib rakami 77, at.m. 192,22. Tabiiy I. ikkita barkaror izotopdan taşkil topgan: «Çg (37,3%) va |931g (62,7%). I.ning atom radiusi 0,135 nm; ion radiusi (koordinatsion soni 6 ga teng): Ir3t 0,082 nm, Ir*+ 0,077 nm va 1g5+ 0,071 nm. I. — siyrak element. Yer pöstida massa jihatidan 1 • 10~7% ni taşkil qiladi. Tabiatda I. va osmiy tutgan minerallar tarki-bida uçraydi. I.ni 1804 y.da ingliz kimyogari S. Tennat kaşf etgan. I. Oç kumuşrang metall. Suyuklaniş t-rasi 2447°, kaynaş t-rasi 4380°; ziçligi 22,65 g/sm3 (20°), suyuq holatdagi I.ni-ki 19,39 g/ sm3. I. qattiqva mört; Vik-kers böyiça qattiqligi 2000 MPa, Brinsel böyiça esa 1700—2200 MPa. Oddiy şaroitda havoda barqaror, kislotalar ta'siriga çidamli. Kislorodli muhitda 600— 1000° da qizdirilganda oz mikdorda dioksid 1gO2 hosil qiladi. IrO2 — qora rangli modda, ziçligi 11,655 g/sm3, parçalaniş t-rasi 1100° dan yuqori. 1g2O3 — töq havorang kristall modsa; 400° da metall I. va kislorodga ajraladi. I. oksidlari suv, kislotalar va işqorlarda erimaydi; mikroelektronikada rezistiv pastalar tayyorlaşda qöllaniladi. I. galogenlar, oltingugurt b-n birikib tegişli galogenidlar va sulfidlar hosil qiladi. Sof xrldagi I. maxsus idişlar yuzasini qoplaşda, monokristallar (lazer materiallar, qimmatbaho toşlar va b.) östirişda işlatiladigan tigellar tayyorlaşda qöllaniladi. Uning «21g radioaktiv izotopi quvurlarni radiografik usudda tekşirişda, şuningdek, tibbiyotda ösmalarni radioterapiya usulida davolaşda u-nurlar sifatida işlatiladi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ИРВИН (Irwin) Жеймс (1930) — америка астронавти, АҚШ ҳарбий ҳаво кучлари (ҲҲК) истеъфодаги полков-ниги. «Аполлон-15» космик кемасида Ойга парвоз қилиб (1971 й., 26 июль — 7 авг.), Ой сиртига тушган. ИРИДИЙ (юн. iris, iridos — камалак; лот. Indium), Ir — Менделеев даврий системасининг VIII гуруҳига мансуб кимёвий элемент, платина металлари туркумига киради. Тартиб раками 77, ат.м. 192,22. Табиий И. иккита баркарор изотопдан ташкил топган: «Чг (37,3%) ва |931г (62,7%). И.нинг атом радиуси 0,135 нм; ион радиуси (координацион сони 6 га тенг): Ir3t 0,082 нм, Ir*+ 0,077 нм ва 1г5+ 0,071 нм. И. — сийрак элемент. Ер пўстида масса жиҳатидан 1 • 10~7% ни ташкил қилади. Табиатда И. ва осмий тутган минераллар тарки-бида учрайди. И.ни 1804 й.да инглиз кимёгари С. Теннат кашф этган. И. Оч кумушранг металл. Суюкланиш т-раси 2447°, кайнаш т-раси 4380°; зичлиги 22,65 г/см3 (20°), суюқ ҳолатдаги И.ни-ки 19,39 г/ см3. И. қаттиқва мўрт; Вик-керс бўйича қаттиқлиги 2000 МПа, Бринцел бўйича эса 1700—2200 МПа. Оддий шароитда ҳавода барқарор, кислоталар таъсирига чидамли. Кислородли муҳитда 600— 1000° да қиздирилганда оз микдорда диоксид 1гО2 ҳосил қилади. IrO2 — қора рангли модда, зичлиги 11,655 г/см3, парчаланиш т-раси 1100° дан юқори. 1г2О3 — тўқ ҳаворанг кристалл модца; 400° да металл И. ва кислородга ажралади. И. оксидлари сув, кислоталар ва ишқорларда эримайди; микроэлектроникада резистив пасталар тайёрлашда қўлланилади. И. галогенлар, олтингугурт б-н бирикиб тегишли галогенидлар ва сульфидлар ҳосил қилади. Соф хрлдаги И. махсус идишлар юзасини қоплашда, монокристаллар (лазер материаллар, қимматбаҳо тошлар ва б.) ўстиришда ишлатиладиган тигеллар тайёрлашда қўлланилади. Унинг «21г радиоактив изотопи қувурларни радиографик усудда текширишда, шунингдек, тиббиётда ўсмаларни радиотерапия усулида даволашда у-нурлар сифатида ишлатилади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.