Jez
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 116–117-b. — ziyouz.com
Jez JEZ, latun — asosan, mis b-n ruxdan (50% gaça) iborat qotişma. J. oliş qadimdan (mil. av.) ma'lum. Ilgari (18- a.gaça) misni pista kömir qöşilgan pyx rudasi b-n birga eritib J. olişgan, 19-a.ga kelib misni töğridan-töğri pyx b-n birga eritib ola boşlaşgan. Tarkibida rux miqdori ortgan sari J. rangi qizğişdan oç sariq ranggaça özgaradi. Körkamligi, arzonligi, mexanik xossalari yaxşiligi uçun mis qotişmalari içida J. eng köp işlatiladi.
Oddiy J. — misning fakat rux b-n qotişmasi. Tarkibida 10% gaça rux bölgan J. tompak, 1 0 - 2 0 % gaça rux ft/ bölgani yarim topak deb ataladi. Bularning zanglaşga çidamliligi va plastikligi yuqori bölgani uçun ulardan radiator va kondensator quvurlari, list va lentalar tayyorlanadi. Tarkibida taxm. 30% rux bölgan J. patron latuni deyiladi va sovuqlayin ştamplaş, presslaş yöli b-n undan turli buyumlar olinadi. Tarkibida 39% gaça rux bölgan J. bir fazali (a), 39 dan 45% gaça rux bölgani ikki fazali ((5) qotişmalardir.
J. tarkibida rux miqdori kamaygan sari qotişmaning plastikligi ortib boradi. Eng plastik J. a — latundir. Tarkibida 45% dan ortiq rux bölgan J.lar juda qattiq va mört bölganligidan texnikada işlatilmaydi. J.ning xossalarini yanada yaxşilaş uçun alyuminiy, qalayi, temir, marganets, nikel, kremniy, qörğoşin va b. elementlar (hammasi bölib 10% gaça) qöşiladi. Şunda köp aralaşmali (maxsus) J. hosil böladi. Tarkibida çamasi 15% rux va 0,5% alyuminiy bölgan J. tillarang bölgani uçun undan zargarlik va bezak buyumlari tayyorlanadi. Tarkibida 1,5% gaça qalayi bölgan J. dengiz latuni deyilib, dengiz suviga çidamli bölgani uçun kemalarga işlatiladi, 3% gaça qörğoşin qöşilgan J. (q. Avtomat latuni) avtomobil va soatsozlikda qöllaniladi.
J. deformatsiyabop va quymabop xillarga bölinadi. Deformatsiyabop J.dan quvurlar, list, tasma, çiviq va b. prokatlanadi, quymabop J.dan esa armaturalar, antifriksion detallar, podşipnik vtulkalari va b. quyiladi. J. umumiy maşinasozlikda, asbobsozlikda, issiqlik texnikasi va b. sohalarda işlatiladi.
Q.: Avtomat latuni
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖЕЗ, латунь — асосан, мис б-н рухдан (50% гача) иборат қотишма. Ж. олиш қадимдан (мил. ав.) маълум. Илгари (18- а.гача) мисни писта кўмир қўшилган pyx рудаси б-н бирга эритиб Ж. олишган, 19-а.га келиб мисни тўғридан-тўғри pyx б-н бирга эритиб ола бошлашган. Таркибида рух миқдори ортган сари Ж. ранги қизғишдан оч сариқ ранггача ўзгаради. Кўркамлиги, арзонлиги, механик хоссалари яхшилиги учун мис қотишмалари ичида Ж. энг кўп ишлатилади.
Оддий Ж. — миснинг факат рух б-н қотишмаси. Таркибида 10% гача рух бўлган Ж. томпак, 1 0 - 2 0 % гача рух ft/ бўлгани ярим топак деб аталади. Буларнинг занглашга чидамлилиги ва пластиклиги юқори бўлгани учун улардан радиатор ва конденсатор қувурлари, лист ва ленталар тайёрланади. Таркибида тахм. 30% рух бўлган Ж. патрон латуни дейилади ва совуқлайин штамплаш, пресслаш йўли б-н ундан турли буюмлар олинади. Таркибида 39% гача рух бўлган Ж. бир фазали (а), 39 дан 45% гача рух бўлгани икки фазали ((5) қотишмалардир.
Ж. таркибида рух миқдори камайган сари қотишманинг пластиклиги ортиб боради. Энг пластик Ж. а — латундир. Таркибида 45% дан ортиқ рух бўлган Ж.лар жуда қаттиқ ва мўрт бўлганлигидан техникада ишлатилмайди. Ж.нинг хоссаларини янада яхшилаш учун алюминий, қалайи, темир, марганец, никель, кремний, қўрғошин ва б. элементлар (ҳаммаси бўлиб 10% гача) қўшилади. Шунда кўп аралашмали (махсус) Ж. ҳосил бўлади. Таркибида чамаси 15% рух ва 0,5% алюминий бўлган Ж. тилларанг бўлгани учун ундан заргарлик ва безак буюмлари тайёрланади. Таркибида 1,5% гача қалайи бўлган Ж. денгиз латуни дейилиб, денгиз сувига чидамли бўлгани учун кемаларга ишлатилади, 3% гача қўрғошин қўшилган Ж. (қ. Автомат латуни) автомобиль ва соатсозликда қўлланилади.
Ж. деформациябоп ва қуймабоп хилларга бўлинади. Деформациябоп Ж.дан қувурлар, лист, тасма, чивиқ ва б. прокатланади, қуймабоп Ж.дан эса арматуралар, антифрикцион деталлар, подшипник втулкалари ва б. қуйилади. Ж. умумий машинасозликда, асбобсозликда, иссиқлик техникаси ва б. соҳаларда ишлатилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.