Jibuti
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 127–129-b. — ziyouz.com
Jibuti JIBUTI, Jibuti Respublikasi (Republigue de Djibouti) — Afrikaning şim.-şarqidagi davlat. Mayd. 23,4 ming km2. Aholisi 650 ming kişi (1999). Poytaxti — Jibuti ş. Ma'muriy jihatdan Jibuti tumani va 4 okrugga bölinadi.
Davlat tuzumi. J. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1992 y. 15 sent. da kuçga kirgan. Davlat boşliği — prezident (1999 y.dan Ismoil Umar Gellex). Qonun çiqaruvçi hokimiyati — bir palatali parlament — Millat majlisi. Ijroiya hokimiyati — prezident va hukumat (Vazirlar kengaşi).
Tabiati. J. hududi şim.-ğarbda Adan qöltiğiga tutaş, qirğoqlari unçalik parçalanmagan. Birdan bir yirik qöltiği — Tajura mamlakat hududiga 58 km kirib boradi. Yer yuzasida keng toğli joylar va lavaizlari qolgan past platolar uçrab turadi, öçgan vulqonlarning konuslari közga taşlanadi. Şim.- şarqda Danakil toğ tizmasining etaklari (Muso Ali çöqqisi, 2022 m — mamlakatning eng baland nuqtasi) joylaşgan; J. hududining Tajura qöltiğidan ğarb va jan.dagi qismi Afar botiği doirasida. Mamlakatning markaziy qismini toşloq, qumloq yoki tuproqli vodiylar egallaydi, ularning pastkam joylarida şör köl köp. Bu köllarning eng kattasi dengiz sathidan 153 m pastdagi As-sal kölidir. Iqlimi tropik, quruq, iqlim. Yanv.ning örtaça t-rasi 27°, iyulniki 35°. Yoğin juda kam yoğadi: yiliga Assal köli sohilida 45 mm dan Jibuti ş. atrofida 130 mm gaça. Doimiy oqadigan daryolari yöq. Ösimlik qoplami çöl va yarim çölga xos öt-ölan va butalardan iborat. Danakil tizmasi çöqqilarida va şamolga röpara yon bağirlarida qora arça, zaytun daraxtlari, mimoza va akas ösadigan siyrak örmonlar, vohalarda palmalar uçraydi. Hayvonot dunyosi noçor: voxalar atrofida yirik sut emizuvçilardan oriks kiyiklari, sirtlon, çiyaböri, örmonlarda maymunlar yaşaydi. Qirğoqqa yaqin suvlarida baliq köp. Milliy boğlari: Day, Maskali-Musşa.
Aholisining 90% ga yaqini kuşit tillarida sözlaşuvçi xalqlardan: şim. va şim.-ğarbda afarlardan, jan.da va jan.-şarqda issa, isxak va gadaburslardan iborat. Poytaxtda asosan issalar, yevropalik (fransuz, italyan, grek)lar va arablar yaşaydi. Rasmiy tili — arab va fransuz tillari. Tub joy aholining aksariyati islomning sunniy mazhabiga, yevropaliklar xristian diniga, afarlarning bir qismi mahalliy an'-anaviy dinga e'tiqod qiladi. Şahar aholisi — 81%. Yirik şaharlari: Jibuti, Dikkil, Ali-Sabiye, Tajura, Obok.
Tarixi. J. hududida saqlanib qolgan irrigatsiya inşootlarining qoldiqlariga qaraganda, aholi qadim zamonlarda dehqonçilik b-n şuğullangan. Mil. av. 3-a.da bu yerga hind, yunon, fors savdogarlari va Jan. Arabiston arablari kela boşlagan. 7-a. islom dini tarqalişi munosabati b-n J. arab musulmon sultonlariga qaram bölib qolgan. 16-a.da Somali ya.o. portugal, turk va mahalliy aholi örtasidagi şiddatli uruşlar maydoniga aylangan paytda J. portugallar hokimiyati izmiga ötdi. 17-a.da yana arablar xukmronligi örnatildi. Tub joy aholi köçmançi hayot keçirgan. Boşqaruvçilar va savdo-sotiq tabaqasi arablar bölgan.
19-a. örtalarida Suvayş kanali qurilişi munosabati b-n Yevropa davlatlari J.ni qölga kiritişga intildilar. 1832 y.da Fransiya J. hududining bir qismini egallab oldi. Kanal oçilgaç (1869), J.ning ahamiyati yanada oşdi. 1881—85 y.larda Fransiya asta-sekin butun J.ni öz izmiga ötkazdi va hoz. Jibuti ş.ni qura boşladi. 1887 y.da Fransiya mahalliy sultonlar b-n bir qança şartnomalar tuziş orqali bu yerni öz mustamlakasiga aylantirdi va uning boyliklarini özlaştirişga kirişdi, Jibuti ş.ni Qizil dengiz böyidagi muhim savdo portiga aylantirdi. Bu yerda yirik harbiy-dengiz bazasi barpo etildi. 1896—1946 y.larda mamlakat Fransiya Somalisi nomi b-n atalib keldi. 1946 y.da u Fransiyaning «dengiz orti hududi» deb e'lon qilindi. 1967 y.da Fransiyaning Afar va issalar hududi nomini oldi. J. aholisi mustaqillik uçun zör berib kuraşdi. Bu kuraşda aholining barça tabaqalari birlaşdi. J. ozodligi harakati deb atalgan yaşirin taşkilot tuzildi. 1975 y.da issa va afar xalqlarining siyosiy taşkilotlari özaro ittifoq tuzib, haqiqiy mustaqillik uçun kuraşni kuçaytirdilar. Nihoyat, Fransiya 1977 y.da J.ga mustaqillik berişga majbur böldi va u J. Respublikasi deb ataldi. J. — 1977 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 27 iyun — Mustaqillik kuni (1977).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Taraqqiyot uçun xalq birligi, hukmron partiya, 1979 y.da tuzilgan; Demokratax yangilaniş partiyasi, 1992 y.dan oşkora faoliyat olib boradi; Birlik va demokratiyani tiklaş fronti, 1991 y. asos solingan. Kasaba uyuşmalari markazi — Mehnat umumiy birlaşmasi 1992 y. J. mehnatkaşlari umumiy birlaşmasi örnida taşkil etilgan.
Xöjaligi. BMT tasnifiga binoan J. — iqtisodiy jihatdan nisbatan kam rivojlangan mamlakatlar qatoriga kiradi. Yalpi milliy maxsulotda xizmat körsatiş tarmoği örtaça 77%, sanoat va quriliş 17%, q.x. 3%ni taşkil etadi.
Yalpi içki mahsulotning 2,4% ni beruvçi sanoat oziq-ovqat mahsulotlari, könçilik buyumlari, quriliş aşyolari işlab çiqaruvçi mayda korxonalardan, mexanika va tikuvçilik ustaxonalaridan iborat. Elektr st-yalar, neft kompaniyalari, transport (qisman) va aloqa, ma'danli suv z-di, sut z-di va omixta yem z-di davlatga qaraşlidir. 1 yilda örtaça 176 mln. kVt-soat elektr energiyasi işlab çiqaradi.
Q.x.ning asosiy yönalişi — köçmançi va yarim köçmançi çorvaçilikdir. K-x. ekinlari yetiştirişga yaroqli yerlar 6 mingdan köproq. J. har yili oziq-ovqat mahsulotlarining 90% dan köpini çetdan keltiradi. Baliqçilik, marvarid, korall, bulut (suv jonivori) ovlaş, dengiz suvini buğlatib tuz oliş rivojlangan. Asosiy q.x. ekinlari — kofe, xurmo, meva va sabzavot.
Transport — mamlakat iqtisodiyotining eng rivoj topgan tarmoği. Yaxşi jihozlangan kema tuzatiş korxonalari bölgan Jibuti porti Hind okeani havzasining ğarbiy qismidagi eng muhim portlardan biridir. Yiliga 2,5 mln. tonna yuk qabul qilib olinadi va jönatiladi. T.y. uzunligi — 106 km, avtomobil yöllari uz. — 3,1 ming km, şundan 281 km qattiq qoplamali.
J. çetdan oziq-ovqat, sanoat mollari, asbob-uskuna va b. oladi. Çetga göşt, tirik qoramol, çarm va xom teri çiqaradi. Savdo-sotiqdagi asosiy mijozlari: Fransiya, Efiopiya, Italiya, Yaponiya, Keniya. Pul birligi — J. franki.
Madaniyati. J.da yagona pulli maorif tizimi joriy etilgan. Bu tizim boşlanğiç va töliqsiz örta maktablarni, 3 litseyni öz içiga oladi. Oliy öquv yurtlari yöq. Oliy ilmiy-texnika in-tida (1979 y.da taşkil etilgan) J. tabiati, tabiiy zaxiralari, arxeologiyasi va an'-anaviy madaniyatini örganiş işlari olib boriladi. Haftalik xukumat gaz. — «Revey de Jibuti» («Jibutining uyğonişi»), «Nason de Jibuti» («Jibuti xalqi») haftanomasi, «Jibuti ojurdyui» («Bugungi Jibuti») oynomasi va «Karfur afriken» («Afrika çorrahasi») katolik jur. naşr etiladi. J. axborot agentligi 1979 y. taşkil etilgan. J. radio eşittiriş va televideniyesi hukumat nazoratida; 1956 y. asos solingan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖИБУТИ, Жибути Республикаси (Republigue de Djibouti) — Африканинг шим.-шарқидаги давлат. Майд. 23,4 минг км2. Аҳолиси 650 минг киши (1999). Пойтахти — Жибути ш. Маъмурий жиҳатдан Жибути тумани ва 4 округга бўлинади.
Давлат тузуми. Ж. — республика. Амалдаги конституцияси 1992 й. 15 сент. да кучга кирган. Давлат бошлиғи — президент (1999 й.дан Исмоил Умар Геллех). Қонун чиқарувчи ҳокимияти — бир палатали парламент — Миллат мажлиси. Ижроия ҳокимияти — президент ва ҳукумат (Вазирлар кенгаши).
Табиати. Ж. ҳудуди шим.-ғарбда Адан қўлтиғига туташ, қирғоқлари унчалик парчаланмаган. Бирдан бир йирик қўлтиғи — Тажура мамлакат ҳудудига 58 км кириб боради. Ер юзасида кенг тоғли жойлар ва лаваизлари қолган паст платолар учраб туради, ўчган вулқoнларнинг конуслари кўзга ташланади. Шим.- шарқда Данакил тоғ тизмасининг этаклари (Мусо Али чўққиси, 2022 м — мамлакатнинг энг баланд нуқтаси) жойлашган; Ж. ҳудудининг Тажура қўлтиғидан ғарб ва жан.даги қисми Афар ботиғи доирасида. Мамлакатнинг марказий қисмини тошлоқ, қумлоқ ёки тупроқли водийлар эгаллайди, уларнинг пасткам жойларида шўр кўл кўп. Бу кўлларнинг энг каттаси денгиз сатҳидан 153 м пастдаги Ас-саль кўлидир. Иқлими тропик, қуруқ, иқлим. Янв.нинг ўртача т-раси 27°, июлники 35°. Ёғин жуда кам ёғади: йилига Ассал кўли соҳилида 45 мм дан Жибути ш. атрофида 130 мм гача. Доимий оқадиган дарёлари йўқ. Ўсимлик қоплами чўл ва ярим чўлга хос ўт-ўлан ва буталардан иборат. Данакил тизмаси чўққиларида ва шамолга рўпара ён бағирларида қора арча, зайтун дарахтлари, мимоза ва акас ўсадиган сийрак ўрмонлар, воҳаларда пальмалар учрайди. Ҳайвонот дунёси ночор: вохалар атрофида йирик сут эмизувчилардан орикс кийиклари, сиртлон, чиябўри, ўрмонларда маймунлар яшайди. Қирғоққа яқин сувларида балиқ кўп. Миллий боғлари: Дай, Маскали-Мусша.
Аҳолисининг 90% га яқини кушит тилларида сўзлашувчи халқлардан: шим. ва шим.-ғарбда афарлардан, жан.да ва жан.-шарқда исса, исхак ва гадабурслардан иборат. Пойтахтда асосан иссалар, европалик (француз, итальян, грек)лар ва араблар яшайди. Расмий тили — араб ва француз тиллари. Туб жой аҳолининг аксарияти исломнинг сунний мазҳабига, европаликлар христиан динига, афарларнинг бир қисми маҳаллий анъ-анавий динга эътиқод қилади. Шаҳар аҳолиси — 81%. Йирик шаҳарлари: Жибути, Диккиль, Али-Сабие, Тажура, Обок.
Тарихи. Ж. ҳудудида сақланиб қолган ирригация иншоотларининг қолдиқларига қараганда, аҳоли қадим замонларда деҳқончилик б-н шуғулланган. Мил. ав. 3-а.да бу ерга ҳинд, юнон, форс савдогарлари ва Жан. Арабистон араблари кела бошлаган. 7-а. ислом дини тарқалиши муносабати б-н Ж. араб мусулмон султонларига қарам бўлиб қолган. 16-а.да Сомали я.о. португал, турк ва маҳаллий аҳоли ўртасидаги шиддатли урушлар майдонига айланган пайтда Ж. португаллар ҳокимияти измига ўтди. 17-а.да яна араблар хукмронлиги ўрнатилди. Туб жой аҳоли кўчманчи ҳаёт кечирган. Бошқарувчилар ва савдо-сотиқ табақаси араблар бўлган.
19-а. ўрталарида Сувайш канали қурилиши муносабати б-н Европа давлатлари Ж.ни қўлга киритишга интилдилар. 1832 й.да Франция Ж. ҳудудининг бир қисмини эгаллаб олди. Канал очилгач (1869), Ж.нинг аҳамияти янада ошди. 1881—85 й.ларда Франция аста-секин бутун Ж.ни ўз измига ўтказди ва ҳоз. Жибути ш.ни қура бошлади. 1887 й.да Франция маҳаллий султонлар б-н бир қанча шартномалар тузиш орқали бу ерни ўз мустамлакасига айлантирди ва унинг бойликларини ўзлаштиришга киришди, Жибути ш.ни Қизил денгиз бўйидаги муҳим савдо портига айлантирди. Бу ерда йирик ҳарбий-денгиз базаси барпо этилди. 1896—1946 й.ларда мамлакат Франция Сомалиси номи б-н аталиб келди. 1946 й.да у Франциянинг «денгиз орти ҳудуди» деб эълон қилинди. 1967 й.да Франциянинг Афар ва иссалар ҳудуди номини олди. Ж. аҳолиси мустақиллик учун зўр бериб курашди. Бу курашда аҳолининг барча табақалари бирлашди. Ж. озодлиги ҳаракати деб аталган яширин ташкилот тузилди. 1975 й.да исса ва афар халқларининг сиёсий ташкилотлари ўзаро иттифоқ тузиб, ҳақиқий мустақиллик учун курашни кучайтирдилар. Ниҳоят, Франция 1977 й.да Ж.га мустақиллик беришга мажбур бўлди ва у Ж. Республикаси деб аталди. Ж. — 1977 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 27 июнь — Мустақиллик куни (1977).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Тараққиёт учун халқ бирлиги, ҳукмрон партия, 1979 й.да тузилган; Демократах янгиланиш партияси, 1992 й.дан ошкора фаолият олиб боради; Бирлик ва демократияни тиклаш фронти, 1991 й. асос солинган. Касаба уюшмалари маркази — Меҳнат умумий бирлашмаси 1992 й. Ж. меҳнаткашлари умумий бирлашмаси ўрнида ташкил этилган.
Хўжалиги. БМТ таснифига биноан Ж. — иқтисодий жиҳатдан нисбатан кам ривожланган мамлакатлар қаторига киради. Ялпи миллий махсулотда хизмат кўрсатиш тармоғи ўртача 77%, саноат ва қурилиш 17%, қ.х. 3%ни ташкил этади.
Ялпи ички маҳсулотнинг 2,4% ни берувчи саноат озиқ-овқат маҳсулотлари, кўнчилик буюмлари, қурилиш ашёлари ишлаб чиқарувчи майда корхоналардан, механика ва тикувчилик устахоналаридан иборат. Электр ст-ялар, нефть компаниялари, транспорт (қисман) ва алоқа, маъданли сув з-ди, сут з-ди ва омихта ем з-ди давлатга қарашлидир. 1 йилда ўртача 176 млн. кВт-соат электр энергияси ишлаб чиқаради.
Қ.х.нинг асосий йўналиши — кўчманчи ва ярим кўчманчи чорвачиликдир. К-х. экинлари етиштиришга яроқли ерлар 6 мингдан кўпроқ. Ж. ҳар йили озиқ-овқат маҳсулотларининг 90% дан кўпини четдан келтиради. Балиқчилик, марварид, коралл, булут (сув жонивори) овлаш, денгиз сувини буғлатиб туз олиш ривожланган. Асосий қ.х. экинлари — кофе, хурмо, мева ва сабзавот.
Транспорт — мамлакат иқтисодиётининг энг ривож топган тармоғи. Яхши жиҳозланган кема тузатиш корхоналари бўлган Жибути порти Ҳинд океани ҳавзасининг ғарбий қисмидаги энг муҳим портлардан биридир. Йилига 2,5 млн. тонна юк қабул қилиб олинади ва жўнатилади. Т.й. узунлиги — 106 км, автомобиль йўллари уз. — 3,1 минг км, шундан 281 км қаттиқ қопламали.
Ж. четдан озиқ-овқат, саноат моллари, асбоб-ускуна ва б. олади. Четга гўшт, тирик қорамол, чарм ва хом тери чиқаради. Савдо-сотиқдаги асосий мижозлари: Франция, Эфиопия, Италия, Япония, Кения. Пул бирлиги — Ж. франки.
Маданияти. Ж.да ягона пулли маориф тизими жорий этилган. Бу тизим бошланғич ва тўлиқсиз ўрта мактабларни, 3 лицейни ўз ичига олади. Олий ўқув юртлари йўқ. Олий илмий-техника ин-тида (1979 й.да ташкил этилган) Ж. табиати, табиий захиралари, археологияси ва анъ-анавий маданиятини ўрганиш ишлари олиб борилади. Ҳафталик хукумат газ. — «Ревей де Жибути» («Жибутининг уйғониши»), «Насьон де Жибути» («Жибути халқи») ҳафтаномаси, «Жибути ожурдюи» («Бугунги Жибути») ойномаси ва «Карфур африкэн» («Африка чорраҳаси») католик жур. нашр этилади. Ж. ахборот агентлиги 1979 й. ташкил этилган. Ж. радио эшиттириш ва телевидениеси ҳукумат назоратида; 1956 й. асос солинган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.