Jihod
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 177–178-b. — ziyouz.com
Jihod JIHOD, ğazovot (arab. — ğayrat qiliş, kuçni işga soliş) — islomda din yölida kuraş. Dastlab J. deyilganda islomni himoya qiliş va yoyiş uçun kuraş tuşunilgan. Bu kuraşga nisbatan Qur'onda Muhammad (sav)ning Makka va Madinada keçgan hayot faoliyatining muayyan şart-şaroitlaridan kelib çiqqan holda turliça körsatmalar bor: 1) köpxudoliklar b-n mojaroga bormaslik va ularni oqillik va odob b-n haqiqiy dinga oğdiriş; 2) islom duşmanlariga qarşi mudofaa uruşi olib boriş; 3) ğayridinlarga hujum qiliş, lekin muqaddas oylarda harbiy harakatlar olib bormaslik.
J.ning kelib çiqiş tarixi 624 y. boşlarida yuz bergan voqea — musulmon askarining qurayş qabilasining kiçik karvoniga rajab oyida (4 muqaddas oyning birida) xujum qilgani b-n boğliq. Muşrik — qurayşiylar şu omilga urğu berib, Muhammad (sav) va musulmonlarni butun Arabiston böylab yomon otliqqa çiqarişga, ularga qarşi katta ittifoq tuzişga harakat qildilar. Ayni şu kezlarda Qur'onning bir neça oyatlari (Haj, 39; Baqara, 190; Niso, 75) nozil böldiki, islomda birinçi bor J.ga, ya'ni muayyan hollarda duşmanga qarşi kuraş olib borişga izn (ruxsat) berildi. Yoş musulmon davlati (Madina) öz çegaralari daxlsizligini mudofaa qiliş uçun kuç işlatişga majbur edi. Şu tarzda ilk islomda J. Alloh yöliga, islom dinini yoyiş maqsadiga butun kuç va imkoniyatlarni sarf qiliş ma'nosini anglatib kelgan va faqat ba'zi hollarda harbiy kuç işlatişni ham taqozo etgan. Şu ma'noda J.ni «muqaddas uruş» deb talqin qiliş odat tusiga kirib qolgan.
9—10-a.lardan J. yangi mazmun b-n töldirildi: Alloh yölida özni takomillaştiriş tuşunçasi (ya'ni ma'naviy J.)ga 4 J. — qiliç J.i, qalb J.i, qöl J.i va til J.i haqidagi tasavvurlar qöşildi. Milliy ozodlik harakatlari davrida J. ğoyasidan mustamlakaçilikka qarşi kuraşda foydalanildi. Umuman, hoz. zamon musulmon nazariyotçilari J.ni islomni tinç yöl b-n yoyiş, uni taşqi tazyiqdan himoya qiliş uçun musulmonlarning kuç va ğayratlarini safarbar etiş vositasi deb ta'riflaydi. Mö'tadil islom (axl as-sunna val jamoa) tarafdorlarining e'tiqodiga köra, kuç işlatiş — «kiçik J.», har bir mömin musulmonning öz nafsi b-n kuraşi va ma'naviy barkamollik yölidagi sa'y-harakati esa «buyuk J.» hisoblanadi. Oyat va hadislarga köra, J. heç qaçon biror musulmonga yoki musulmonlar yaşaydigan yurtga qarşi e'lon qilinmaydi.
Turkiya, Kavkaz va Markaziy Osiyoda J. köproq «ğazovot» nomi b-n ma'lum bölgan.
Ahadjon Hasanov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖИҲОД, ғазовот (араб. — ғайрат қилиш, кучни ишга солиш) — исломда дин йўлида кураш. Дастлаб Ж. дейилганда исломни ҳимоя қилиш ва ёйиш учун кураш тушунилган. Бу курашга нисбатан Қуръонда Муҳаммад (сав)нинг Макка ва Мадинада кечган ҳаёт фаолиятининг муайян шарт-шароитларидан келиб чиққан ҳолда турлича кўрсатмалар бор: 1) кўпхудоликлар б-н можарога бормаслик ва уларни оқиллик ва одоб б-н ҳақиқий динга оғдириш; 2) ислом душманларига қарши мудофаа уруши олиб бориш; 3) ғайридинларга ҳужум қилиш, лекин муқаддас ойларда ҳарбий ҳаракатлар олиб бормаслик.
Ж.нинг келиб чиқиш тарихи 624 й. бошларида юз берган воқеа — мусулмон аскарининг қурайш қабиласининг кичик карвонига ражаб ойида (4 муқаддас ойнинг бирида) хужум қилгани б-н боғлиқ. Мушрик — қурайшийлар шу омилга урғу бериб, Муҳаммад (сав) ва мусулмонларни бутун Арабистон бўйлаб ёмон отлиққа чиқаришга, уларга қарши катта иттифоқ тузишга ҳаракат қилдилар. Айни шу кезларда Қуръоннинг бир неча оятлари (Ҳаж, 39; Бақара, 190; Нисо, 75) нозил бўлдики, исломда биринчи бор Ж.га, яъни муайян ҳолларда душманга қарши кураш олиб боришга изн (рухсат) берилди. Ёш мусулмон давлати (Мадина) ўз чегаралари дахлсизлигини мудофаа қилиш учун куч ишлатишга мажбур эди. Шу тарзда илк исломда Ж. Аллоҳ йўлига, ислом динини ёйиш мақсадига бутун куч ва имкониятларни сарф қилиш маъносини англатиб келган ва фақат баъзи ҳолларда ҳарбий куч ишлатишни ҳам тақозо этган. Шу маънода Ж.ни «муқаддас уруш» деб талқин қилиш одат тусига кириб қoлган.
9—10-а.лардан Ж. янги мазмун б-н тўлдирилди: Аллоҳ йўлида ўзни такомиллаштириш тушунчаси (яъни маънавий Ж.)га 4 Ж. — қилич Ж.и, қалб Ж.и, қўл Ж.и ва тил Ж.и ҳақидаги тасаввурлар қўшилди. Миллий озодлик ҳаракатлари даврида Ж. ғоясидан мустамлакачиликка қарши курашда фойдаланилди. Умуман, ҳоз. замон мусулмон назариётчилари Ж.ни исломни тинч йўл б-н ёйиш, уни ташқи тазйиқдан ҳимоя қилиш учун мусулмонларнинг куч ва ғайратларини сафарбар этиш воситаси деб таърифлайди. Мўътадил ислом (ахл ас-сунна вал жамоа) тарафдорларининг эътиқодига кўра, куч ишлатиш — «кичик Ж.», ҳар бир мўмин мусулмоннинг ўз нафси б-н кураши ва маънавий баркамоллик йўлидаги саъй-ҳаракати эса «буюк Ж.» ҳисобланади. Оят ва ҳадисларга кўра, Ж. ҳеч қачон бирор мусулмонга ёки мусулмонлар яшайдиган юртга қарши эълон қилинмайди.
Туркия, Кавказ ва Марказий Осиёда Ж. кўпроқ «ғазовот» номи б-н маълум бўлган.
Аҳаджон Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.