Jinoyat

Jinoyat — jinoyat qonunida nazarda tutilgan ijtimoiy xavfli qilmiş. Muayyan qilmişni J. deb hisoblaş masalasi har bir davlatda özining ijtimoiy tuzumi, aholining turmuş tarzi, milliy xususiyatlari, urf-odatlari, an'analari va h. k. ga muvofiq xalqaro huquq meyorlari e'tiborga olingan holda hal etiladi. Qilmiş J. ekanligini aniqlaş uçun quyidagi umumiy belgilar nazarga olinadi: 1) qilmişning ijtimoiy xavfliligi; 2) aybning mavjudligi; 3) jazoga sazovorligi. Har qanday jinoiy qilmişda mazkur belgilarning barçasi birdaniga mavjud bölişi şart, ulardan biri mavjud bölmasa, qilmişni J. emas, deb hisoblaşga asos topiladi. J.lar öz xususiyati va ijtimoiy xavflilik darajasiga köra: ijtimoiy xavfi katta bölmagan; unça oğir bölmagan; oğir; öta oğir J.larga bölinadi. J.lar tajovuz obyektiga köra, şaxsga qarşi J., iqtisodiyot sohasidagi J., jamoat xavfsizligi va jamoat tartibiga qarşi J., davlat hokimiyatiga qarşi J., ekologiya sohasidagi J., harbiy xizmatni ötaş tartibiga qarşi J., tinçlik va insoniyat xavfsizligiga qarşi J.ga bölinadi. Aybning şakliga köra esa qasddan sodir etilgan J. va ehtiyotsizlik orqasida sodir etilgan J.ga bölinadi. Şaxs öz harakati yoki harakatsizligini va bundan kelib çiqadigan jinoiy oqibatni anglagan, öz harakatlarini boşqara oladigan bölsagina qilmişi J. hisoblanadi. Subyekt yoşiga yetmagan va aqli noraso şaxslar tomonidan sodir etilgan ijtimoiy xavfli qilmiş J. sanalmaydi va ularga nisbatan J. qonunida nazarda tutilgan majburlov çoralarini qöllaş mumkin emas. ÖzR Jinoyat kodeksida qilmişning jinoiyligini istisno etadigan holatlarning quyidagi 6 turi belgilangan: 1) kam ahamiyatli qilmişlar; 2) zaruriy mudofaa; 3) oxirgi zarurat; 4) ijtimoiy xavfli qilmiş sodir etgan şaxsni uşlaş vaqtida zarar yetkaziş; 5) buyruq yoki boşqa vazifalarni ijro etiş; 6) kasb yoki xöjalik faoliyati b-n boğliq asosli tavakkalçilik (36—41-moddalar). Mazkur harakatlar tufayli kelib çiqqan oqibatlar jinoiy oqibat xisoblanmaydi, qilmiş ham J. sanalmaydi. Alohida olingan muayyan bir J. va umuman jinoyatçilik sodir etilişiga ta'sir körsatuvçi ijtimoiy omillar, xrdisalar, jarayonlar böladi. J. sabablari örganilayotganda ana şular hisobga olinadi. Jumladan, birinçidan şaxsning özi, uning dunyo qaraşi, qiziqişlari, jamiyat va davlatga, yon atrofidagi kişilar va oilaga munosabati, unda salbiy sifatlarning şakllanişi va kuçayişi; ikkinçidan — şaxs tarbiyalangan, voyaga yetgan oilaviy va ijtimoiy muhit; uçinçidan — J. sodir etilgan vaqtdagi şaroit, vaziyatga e'tibor beriladi.

Mamajon Usmonaliyev.