Jins bilan birikib irsiylaniş
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 160-b. — ziyouz.com
Jins bilan birikib irsiylaniş — genlari jinsiy xromosomalari joylaşgan belgilarning irsiylaniş hodisasi. Bu hodisa amerikalik T. Morgan va uning şogirdlari tomonidan dastlab kapalaklarda kuzatilgan, keyinçalik drozofilada batafsil örganilgan. Drozofilada geterogametali jinsning Uxromosomasi özida boşqa belgilarning genlarini deyarli saqlamaydi, ya'ni irsiy jihatdan inert böladi. Şu sababdan X-xromosomada öz allel juftiga ega bölmaydi. Drozofilada közning qizil rangi dominant A geni, oq rangi esa uning retsessiv alleli orqali boşqarilişi hamda ularning X-xromosomada joylaşganligi aniqlangan. Qizil közli erkak drozofila paşşasi oq közli urğoçi paşşa b-n çatiştirilganida ularning avlodi (Ğ,)da faqat oq közli erkak paşşalar va faqat qizil közli urğoçi paşşalar paydo bölgan. Bunda gomogametali ona organizmning XA-xromosomasi ham erkak, ham urğoçi paşşalarga, geterogametali ota organizmning yagona XAxromosomasi esa urğoçi paşşalarga ötganligini köramiz.
Odamda daltonizm, gemofiliya kasalliklarining belgilari jins b-n birikib irsiylanadi. Ikkala kasallik ham retsessiv genlar tomonidan boşqariladi, bu genlar X — xromosomada joylaşgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖИНС БИЛАН БИРИКИБ ИРСИЙЛАНИШ — генлари жинсий хромосомалари жойлашган белгиларнинг ирсийланиш ҳодисаси. Бу ҳодиса америкалик Т. Морган ва унинг шогирдлари томонидан дастлаб капалакларда кузатилган, кейинчалик дрозофилада батафсил ўрганилган. Дрозофилада гетерогаметали жинснинг Ухромосомаси ўзида бошқа белгиларнинг генларини деярли сақламайди, яъни ирсий жиҳатдан инерт бўлади. Шу сабабдан X-хромосомада ўз аллел жуфтига эга бўлмайди. Дрозофилада кўзнинг қизил ранги доминант А гени, оқ ранги эса унинг рецессив аллели орқали бошқарилиши ҳамда уларнинг Х-хромосомада жойлашганлиги аниқланган. Қизил кўзли эркак дрозофила пашшаси оқ кўзли урғочи пашша б-н чатиштирилганида уларнинг авлоди (Ғ,)да фақат оқ кўзли эркак пашшалар ва фақат қизил кўзли урғочи пашшалар пайдо бўлган. Бунда гомогаметали она организмнинг ХA-хромосомаси ҳам эркак, ҳам урғочи пашшаларга, гетерогаметали ота организмнинг ягона ХАхромосомаси эса урғочи пашшаларга ўтганлигини кўрамиз.
Одамда дальтонизм, гемофилия касалликларининг белгилари жинс б-н бирикиб ирсийланади. Иккала касаллик ҳам рецессив генлар томонидан бошқарилади, бу генлар X — хромосомада жойлашган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.