Jinsiy sikl
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 167–168-b. — ziyouz.com
Jinsiy sikl - jinsiy voyaga yetgan urğoçi xdyvonlarda köpayiş b-n boğliq holda takrorlanib turadigan morfofiziologik jarayon. Yil davomida köpayadigan hayvonlarda bu jarayon köp marta va töxtovsiz takrorlanib turadi (politsiklik hayvonlar). Politsiklik J. s. mavsumiy köpayadigan va köpayiş davrida bir J. s. hosil qiladigan turlar uçun xos (maye, qon söruvçi paşşalarning gonadotrofik sikli). Mö'tadil va örta mintaqalarda tarqalgan hayvonlarning bitta gonotrofik sikli böladi (monotsiklik hayvonlar). Har xil hayvon turlari va hatto ayrim individlarning J. s. davri bir xil bölmaydi. Eng oddiy holda J. s. faqat follikulyar davrdan iborat. Bu davr mobaynida tuxum ösib rivojlanadi va taşqi muhitga çiqariladi (baliqlar va suvda hamda quruqlikda yaşovçilarning uvildiriq taşlaşi, sudralib yuruvçilarning tuxum qöyişi). Quşlar J. s. 3 davr: follikulyar (ösiş, yetiliş, tuxumdondagi ovulyatsiya), tuxum bosiş va jöja boqiş davrlaridan iborat.
Töliq J. s. yöldoşli sut emizuvçilar uçun xos bölib, 4 davrdan iborat. Follikulyar davrida tuxumdonlarda estrogen gormon ajratib çiqaradigan follikulalar yetiladi. Estrogen urğoçi hayvonlarda ma'lum şaroitda jinsiy qözğaliş paydo qiladi va jinsiy organlarga qon oqib kelişini keskin kuçaytiradi. Follikulalar yetilgan sayin yeriladi (ovulyatsiya sodir böladi), hosil bölgan tuxumlar tuxumdonga tuşadi. Tuxum yölida tuxum uruğlanişi mumkin. Tuxum yölidan tuxum baçadonga ötadi. Lyutein, ya'ni sariq tana davrida böşab qolgan tuxum follikulalari qonga progesteron ajratib çiqaradigan sariq tanaga aylanadi. Progesteron ta'sirida follikulalarning rivojlanişi töxtaydi, baçadon devori qalinlaşib, sut bezlari yiriklaşadi. Uruğlangan tuxumning baçadon devoriga implantatsiyasi (yopişişi)dan söng homilalik davri, undan söng laktatsiya davri boşlanadi. Sariq tana funksiyasi sönggi 2 davr mobaynida davom etadi. Tuxum hujayra uruğlanmay qolsa, u holda J. s. dastlabki 2 davr b-n çeklanadi. Tuxum içida keçadigan jarayonlarning ritmik almaşinuvi (ovarialsikl) baçadon va jinsiy qindagi siklik özgarişlarga, baçadondagi tinç davr tuxumdagi follikulyar fazaga mos keladi. Undan keyingi proliferativ davrida baçadonni va uning devorini qoplab turgan epiteliyning qalinlaşuvi kuzatiladi. Ovulyatsiyadan keyingi sekretorlik davrida progesteron ta'sirida baçadon zigotani implantatsiya qilişga tayyor böladi. Agar tuxum hujayra uruğlanmasa, involyutsiya davri boşlanadi; sariq, tana yöqoladi va tuxumdon tinç davrga qaytadi.
Jinsiy qindagi siklik davr (estral sikl) ham 4 davrdan, xususan kuyikişdan oldingi (proestrus), follikulyar faza va ovulyatsiyaga mos keladigan kuyikiş (estrus), lyutein fazaga mos bölgan metaestrus va tinç davr (diestrus)dan iborat. Köpçilik sut emizuvçilarning J. s. estral, primatlar va odamlarda esa menstrual böladi.
Muayyan fayelda köpayadigan hayvonlarning erkagida kuyikiş davri boşlanişi b-n jinsiy bezlarida uruğ hujayralari ösib yetila boşlaydi. Bu jarayon urğoçisining kuyikiş boşlanişi b-n bir vaqtda oxiriga yetadi. Politsiklik hayvonlarning erkagi doimiy potensiyaga ega. Ularda potensiya urğoçisining otalanişga tayyorligiga qarab realizatsiya qilinadi.
J. s. nerv va endokrin sistemasi orqali boşqariladi. Umurtqalilarda bu jarayon jinsiy gormonlar orqali amalga oşadi. Jinsiy gormonlar sekretsiyasi markaziy nerv sistemasining nazorati ostida gipotalamusdan keladigan signallar orqali gipofizning gonadotrop gormonlari yordamida boşqariladi.
Oçil Mavlonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖИНСИЙ ЦИКЛ - жинсий вояга етган урғочи хдйвонларда кўпайиш б-н боғлиқ ҳолда такрорланиб турадиган морфофизиологик жараён. Йил давомида кўпаядиган ҳайвонларда бу жараён кўп марта ва тўхтовсиз такрорланиб туради (полициклик ҳайвонлар). Полициклик Ж. ц. мавсумий кўпаядиган ва кўпайиш даврида бир Ж. ц. ҳосил қиладиган турлар учун хос (мае, қон сўрувчи пашшаларнинг гонадотрофик цикли). Мўътадил ва ўрта минтақаларда тарқалган ҳайвонларнинг битта гонотрофик цикли бўлади (моноциклик ҳайвонлар). Ҳар хил ҳайвон турлари ва ҳатто айрим индивидларнинг Ж. ц. даври бир хил бўлмайди. Энг оддий ҳолда Ж. ц. фақат фолликуляр даврдан иборат. Бу давр мобайнида тухум ўсиб ривожланади ва ташқи муҳитга чиқарилади (балиқлар ва сувда ҳамда қуруқликда яшовчиларнинг увилдириқ ташлаши, судралиб юрувчиларнинг тухум қўйиши). Қушлар Ж. ц. 3 давр: фолликуляр (ўсиш, етилиш, тухумдондаги овуляция), тухум босиш ва жўжа боқиш даврларидан иборат.
Тўлиқ Ж. ц. йўлдошли сут эмизувчилар учун хос бўлиб, 4 даврдан иборат. Фолликуляр даврида тухумдонларда эстроген гормон ажратиб чиқарадиган фолликулалар етилади. Эстроген урғочи ҳайвонларда маълум шароитда жинсий қўзғалиш пайдо қилади ва жинсий органларга қон оқиб келишини кескин кучайтиради. Фолликулалар етилган сайин ерилади (овуляция содир бўлади), ҳосил бўлган тухумлар тухумдонга тушади. Тухум йўлида тухум уруғланиши мумкин. Тухум йўлидан тухум бачадонга ўтади. Лютеин, яъни сариқ тана даврида бўшаб қолган тухум фолликулалари қонга прогестерон ажратиб чиқарадиган сариқ танага айланади. Прогестерон таъсирида фолликулаларнинг ривожланиши тўхтайди, бачадон девори қалинлашиб, сут безлари йириклашади. Уруғланган тухумнинг бачадон деворига имплантацияси (ёпишиши)дан сўнг ҳомилалик даври, ундан сўнг лактация даври бошланади. Сариқ тана функцияси сўнгги 2 давр мобайнида давом этади. Тухум ҳужайра уруғланмай қолса, у ҳолда Ж. ц. дастлабки 2 давр б-н чекланади. Тухум ичида кечадиган жараёнларнинг ритмик алмашинуви (овариалцикл) бачадон ва жинсий қиндаги циклик ўзгаришларга, бачадондаги тинч давр тухумдаги фолликуляр фазага моc келади. Ундан кейинги пролифератив даврида бачадонни ва унинг деворини қоплаб турган эпителийнинг қалинлашуви кузатилади. Овуляциядан кейинги секреторлик даврида прогестерон таъсирида бачадон зиготани имплантация қилишга тайёр бўлади. Агар тухум ҳужайра уруғланмаса, инволюция даври бошланади; сариқ, тана йўқолади ва тухумдон тинч даврга қайтади.
Жинсий қиндаги циклик давр (эстрал цикл) ҳам 4 даврдан, хусусан куйикишдан олдинги (проэструс), фолликуляр фаза ва овуляцияга моc келадиган куйикиш (эструс), лютеин фазага моc бўлган метаэструс ва тинч давр (диэструс)дан иборат. Кўпчилик сут эмизувчиларнинг Ж. ц. эстрал, приматлар ва одамларда эса менструал бўлади.
Муайян фаелда кўпаядиган ҳайвонларнинг эркагида куйикиш даври бошланиши б-н жинсий безларида уруғ ҳужайралари ўсиб етила бошлайди. Бу жараён урғочисининг куйикиш бошланиши б-н бир вақтда охирига етади. Полициклик ҳайвонларнинг эркаги доимий потенцияга эга. Уларда потенция урғочисининг оталанишга тайёрлигига қараб реализация қилинади.
Ж. ц. нерв ва эндокрин системаси орқали бошқарилади. Умуртқалиларда бу жараён жинсий гормонлар орқали амалга ошади. Жинсий гормонлар секрецияси марказий нерв системасининг назорати остида гипоталамусдан келадиган сигналлар орқали гипофизнинг гонадотроп гормонлари ёрдамида бошқарилади.
Очил Мавлонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.