Jinssiz köpayiş
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 169–170-b. — ziyouz.com
Jinssiz köpayiş - organizmlarning jinsiy jarayon sodir bölmaydigan, jinsiy hujayralar iştirok etmaydigan köpayiş usuli. J. k. ayniqsa bir hujayrali organizmlar orasida köp uçraydi, ammo köpçilik köp hujayralilar: zamburuğlar, ösimliklar va hayvonlar ham jinsiy köpayiş xususiyatiga ega. J. k. faqat tögarak çuvalçanglar va mollyuskalarda uçramaydi, böğimoyoqlilar va umurtqalilarda istisno tariqasida (poliembrioniya şaklida) uçraydi. J. k. ona organizmdan uning bir qismini ajralib çiqqan, yangi qiz organizmga aylanişi, şuningdek, köpayiş vazifasini bajaradigan maxsus tuzilmalar (bir hujayralilarda — sporalar, ğovaktanlilarda — gemmulalar, mşankalarda — statoblastlar) hosil qilib, keyinçalik yangi qizlik organizmini hosil qiliş orqali sodir bölişi mumkin. Nemis biologi M. Gartman (1924) va ayrim biologlar J. k. agam sitogoniya, ya'ni jinssiz hujayralarning teng ikkiga va köp marta (şizogoniya) bölinişi (bir hujayralilarda) va ayrim qujayralar (sporalar)ning bölinişi (köp hujayrali ösimliklarda) tarzida sodir bölişini körsatişadi. Ona organizmdan uning bir kiyem hujayralari ajralişi orqali köpayiş vegetativ köpayiş deyiladi. Odatda, birturning özida J. k. b-n birga jinsiy köpayiş ham böladi. Şuning b-n birga bitta tur bir neça xil usulda J. k. mumkin. Mac, ösimliklar spora hosil qiliş, novdasi, ildizmevasi, tuganagi orqali; ğovaktanlilar taşqi va içki kurtaklar (gemmulalar, statoblastlar) orqali köpayadi. J. k. jinsiy köpayiş b-n gallanib turişi mumkin (q. Nasl gallanişi).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖИНССИЗ КЎПАЙИШ - организмларнинг жинсий жараён содир бўлмайдиган, жинсий ҳужайралар иштирок этмайдиган кўпайиш усули. Ж. к. айниқса бир ҳужайрали организмлар орасида кўп учрайди, аммо кўпчилик кўп ҳужайралилар: замбуруғлар, ўсимликлар ва ҳайвонлар ҳам жинсий кўпайиш хусусиятига эга. Ж. к. фақат тўгарак чувалчанглар ва моллюскаларда учрамайди, бўғимоёқлилар ва умуртқалиларда истисно тариқасида (полиэмбриония шаклида) учрайди. Ж. к. она организмдан унинг бир қисмини ажралиб чиққан, янги қиз организмга айланиши, шунингдек, кўпайиш вазифасини бажарадиган махсус тузилмалар (бир ҳужайралиларда — споралар, ғовактанлиларда — геммулалар, мшанкаларда — статобластлар) ҳосил қилиб, кейинчалик янги қизлик организмини ҳосил қилиш орқали содир бўлиши мумкин. Немис биологи М. Гартман (1924) ва айрим биологлар Ж. к. агам цитогония, яъни жинссиз ҳужайраларнинг тенг иккига ва кўп марта (шизогония) бўлиниши (бир ҳужайралиларда) ва айрим қужайралар (споралар)нинг бўлиниши (кўп ҳужайрали ўсимликларда) тарзида содир бўлишини кўрсатишади. Она организмдан унинг бир кием ҳужайралари ажралиши орқали кўпайиш вегетатив кўпайиш дейилади. Одатда, биртурнинг ўзида Ж. к. б-н бирга жинсий кўпайиш ҳам бўлади. Шунинг б-н бирга битта тур бир неча хил усулда Ж. к. мумкин. Mac, ўсимликлар спора ҳосил қилиш, новдаси, илдизмеваси, туганаги орқали; ғовактанлилар ташқи ва ички куртаклар (геммулалар, статобластлар) орқали кўпаяди. Ж. к. жинсий кўпайиш б-н галланиб туриши мумкин (қ. Насл галланиши).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.