Jismoniy tarbiya
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 173–174-b. — ziyouz.com
Jismoniy tarbiya JISMONIY TARBIYA, badan tarbiya — soğliqni mustahkamlaşga, odam organizmini uyğun ravişda rivojlantirişga qaratilgan umumiy tarbiyaning uzviy qismi. Jamiyatdagi jismoniy madaniyat ahvolini bildiruvçi körsatkiçlardan biri. J. t.ning asosiy vositalari: jismoniy maşğulotlar, organizmni çiniqtiriş, mehnat va turmuş gigiyenasi. J. t. aqliy, axloqiy, mehnat va estetik tarbiya b-n qöşib olib boriladi.
Ibtidoiy davrdan boşlab J. t.ga alohida e'tibor qaratilgan. Dastlab u jismoniy maşqlar, turli öyinlar, mehnat jarayonlari, ovçilik, harbiy harakatlarga öxşatilgan musobaqalar va sinovlar şaklida mavjud bölgan, turli marosimlarni aks ettirgan. Keyinçalik yoşlarni qiliçbozlik, çavandozlik, kamondan otiş, yakkama-yakka kuraş mahoratiga örgatiş jamiyatning asosiy vazifalaridan biriga aylana borgan. Uyğoniş davrida J. t.ga e'tibor yanada kuçaydi. Gumanistlar J. t.ni öquv dasturiga kiritişga uringanlar. J. t.ga örta asrlarda Yevropada oilaviy tarbiya va maktabdagi pedagogik jarayonning muhim qismi sifatida karala boşlandi. J. J. Russo «Emil, yoki Tarbiya töğrisida» deb atalgan pedagogik risolasida J. t.ning bolalarning aqliy kamoloti va mehnat tarbiyasidagi ahamiyatini ta'kidlagan. 18-a.da asosan Russo ğoyalari ta'sirida Germaniyada paydo bölgan «insonparvarlik va yaxşi xulq maktablari» — filantropinlar J. t.ning şakl va uslublarining takomillaşuviga olib keladi. Gimnastika maşqlari maktab dasturlaridan mustahkam örin oladi. 19-a. oxiri va 20-a. boşida Fransiya, Buyuk Britaniya va b. mamlakatlarda J. t.ning milliy tizimlari tarkib topdi.
Özbekistonda J. t.ga juda qadimdan salomatlikni mustahkamlaşning asosiy vositasi deb qaralgan. Mahmud Koşgariyning «Devonu luğotit turk» asarida 100 dan ziyod xalq öyinlari töğrisida ma'lumot berilgan. «Alpomiş» özbek xalq qahramonlik dostoni, Alişer Navoiyning «Farxod va Şirin», Zayniddin Vosifiyning «Badoye ul-vaqoye» («Nodir voqealar»), Boburning «Boburnoma» asari va b.da jismoniy, jangovar maşqlar, kuçlilik bahsmunozaralarining xilma-xil namunalaridan xikoya qilinadi.
Özbekistonda mustaqillik yillariga kelib J. t. va sport davlat siyosati darajasiga kötarildi. 1992 y.da (2000 y.da esa yangi tahrirda) «Jismoniy tarbiya va sport töğrisida»gi qonunning qabul qilinişi, 1993 y.da Soğlom avlod davlat dasturining işlab çiqilişi, Vazirlar Mahkamasining sportning alohida turlarini rivojlantirişga oid va nihoyat 1999 y.da «Özbekistonda jismoniy tarbiya va sportni yanada rivojlantiriş çora-tadbirlari töğrisida»gi qarori J. t.ning huquqiy asoslarini yaratdi.
J. t.ning keng tarmoqli tizimi: oilaviy-maktabgaça davr (çaqaloqlikdan boşlab boğça yoşidagi), maktab yoşi, örta maxsus va oliy ta'lim davri hamda katta yoşdagi (erkak va ayol)lar J. t.sini öz içiga oladi. Özbekistonda umumta'lim maktablaridagi J. t. pedagogik jarayon hisoblanib, J. t. darslari, sport seksiyalaridagi maşğulotlar orqali amalga oşiriladi. «Umumiy örta ta'lim maktablari uçun jismoniy tarbiyadan davlat ta'limi standarta» böyiça 1 — 9-sinflarda haftasiga 2 soatdan J. t. darslari joriy etilgan. Öquvçi-yoşlar örtasida J. t.ni yanada ommalaştiriş va ularning salomatligini mustahkamlaş maqsadida 1999 y.da maxsus test sinovlari işlab çiqildi. Mazkur testlarni muvaffaqiyatli topşirganlar uçun 3 darajali «Alpomiş» va «Barçinoy» nişonlari ta'sis etildi. 1.588.298 nafar öquvçi mazkur testlarni muvaffaqiyatli topşirdi (2002). Şuningdek, maktab öquvçilari uçun «Umid nihollari», litsey-kollej öquvçilari uçun «Barkamol avlod», oliy öquv yurti talabalari uçun «Universiada» ommaviy musobaqalarini har 2 y.da ötkaziş yölga qöyildi. Xalq öyinlari va ommaviy sport turlari böyiça qar 2 y.da «Alpomiş öyinlari» festivali hamda «Tömaris öyinlari» ötkazib kelinadi.
J. t.ning ilmiy-amaliy asoslari va şu soha mutaxassislari Özbekiston davlat jismoniy tarbiya instituti, oliy öquv yurtlarining f-tlari hamda bölimlarida tayyorlanadi. Respublikada 6 ta olimpiya örinbosarlari bilim yurti, 8 ta oliy sport mahorati maktabi va 369 ta bolalar-ösmirlar maktabida ham öquvçilarga J. t.dan saboq beriladi. «Yoşlik» köngilli sport taşkiloti, «Vatanparvar» mudofaaga kömaklaşuvçi taşkiloti, «Dinamo» sport klubi kabi sport jamiyatlari aholining turli qatlamlarini J. t. maşğulotlariga jalb etişga xizmat qiladi.
Asror Möminov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖИСМОНИЙ ТАРБИЯ, бадан тарбия — соғлиқни мустаҳкамлашга, одам организмини уйғун равишда ривожлантиришга қаратилган умумий тарбиянинг узвий қисми. Жамиятдаги жисмоний маданият аҳволини билдирувчи кўрсаткичлардан бири. Ж. т.нинг асосий воситалари: жисмоний машғулотлар, организмни чиниқтириш, меҳнат ва турмуш гигиенаси. Ж. т. ақлий, ахлоқий, меҳнат ва эстетик тарбия б-н қўшиб олиб борилади.
Ибтидоий даврдан бошлаб Ж. т.га алоҳида эътибор қаратилган. Дастлаб у жисмоний машқлар, турли ўйинлар, меҳнат жараёнлари, овчилик, ҳарбий ҳаракатларга ўхшатилган мусобақалар ва синовлар шаклида мавжуд бўлган, турли маросимларни акс эттирган. Кейинчалик ёшларни қиличбозлик, чавандозлик, камондан отиш, яккама-якка кураш маҳоратига ўргатиш жамиятнинг асосий вазифаларидан бирига айлана борган. Уйғониш даврида Ж. т.га эътибор янада кучайди. Гуманистлар Ж. т.ни ўқув дастурига киритишга уринганлар. Ж. т.га ўрта асрларда Европада оилавий тарбия ва мактабдаги педагогик жараённинг муҳим қисми сифатида карала бошланди. Ж. Ж. Руссо «Эмиль, ёки Тарбия тўғрисида» деб аталган педагогик рисоласида Ж. т.нинг болаларнинг ақлий камолоти ва меҳнат тарбиясидаги аҳамиятини таъкидлаган. 18-а.да асосан Руссо ғоялари таъсирида Германияда пайдо бўлган «инсонпарварлик ва яхши хулқ мактаблари» — филантропинлар Ж. т.нинг шакл ва услубларининг такомиллашувига олиб келади. Гимнастика машқлари мактаб дастурларидан мустаҳкам ўрин олади. 19-а. охири ва 20-а. бошида Франция, Буюк Британия ва б. мамлакатларда Ж. т.нинг миллий тизимлари таркиб топди.
Ўзбекистонда Ж. т.га жуда қадимдан саломатликни мустаҳкамлашнинг асосий воситаси деб қаралган. Маҳмуд Кошгарийнинг «Девону луғотит турк» асарида 100 дан зиёд халқ ўйинлари тўғрисида маълумот берилган. «Алпомиш» ўзбек халқ қаҳрамонлик достони, Алишер Навоийнинг «Фархoд ва Ширин», Зайниддин Восифийнинг «Бадое ул-вақое» («Нодир воқеалар»), Бобурнинг «Бобурнома» асари ва б.да жисмоний, жанговар машқлар, кучлилик баҳсмунозараларининг хилма-хил намуналаридан xикоя қилинади.
Ўзбекистонда мустақиллик йилларига келиб Ж. т. ва спорт давлат сиёсати даражасига кўтарилди. 1992 й.да (2000 й.да эса янги таҳрирда) «Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисида»ги қонуннинг қабул қилиниши, 1993 й.да Соғлом авлод давлат дастурининг ишлаб чиқилиши, Вазирлар Маҳкамасининг спортнинг алоҳида турларини ривожлантиришга оид ва ниҳоят 1999 й.да «Ўзбекистонда жисмоний тарбия ва спортни янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори Ж. т.нинг ҳуқуқий асосларини яратди.
Ж. т.нинг кенг тармоқли тизими: оилавий-мактабгача давр (чақалоқликдан бошлаб боғча ёшидаги), мактаб ёши, ўрта махсус ва олий таълим даври ҳамда катта ёшдаги (эркак ва аёл)лар Ж. т.сини ўз ичига олади. Ўзбекистонда умумтаълим мактабларидаги Ж. т. педагогик жараён ҳисобланиб, Ж. т. дарслари, спорт секцияларидаги машғулотлар орқали амалга оширилади. «Умумий ўрта таълим мактаблари учун жисмоний тарбиядан давлат таълими стандарта» бўйича 1 — 9-синфларда ҳафтасига 2 соатдан Ж. т. дарслари жорий этилган. Ўқувчи-ёшлар ўртасида Ж. т.ни янада оммалаштириш ва уларнинг саломатлигини мустаҳкамлаш мақсадида 1999 й.да махсус тест синовлари ишлаб чиқилди. Мазкур тестларни муваффақиятли топширганлар учун 3 даражали «Алпомиш» ва «Барчиной» нишонлари таъсис этилди. 1.588.298 нафар ўқувчи мазкур тестларни муваффақиятли топширди (2002). Шунингдек, мактаб ўқувчилари учун «Умид ниҳоллари», лицей-коллеж ўқувчилари учун «Баркамол авлод», олий ўқув юрти талабалари учун «Универсиада» оммавий мусобақаларини ҳар 2 й.да ўтказиш йўлга қўйилди. Халқ ўйинлари ва оммавий спорт турлари бўйича қар 2 й.да «Алпомиш ўйинлари» фестивали ҳамда «Тўмарис ўйинлари» ўтказиб келинади.
Ж. т.нинг илмий-амалий асослари ва шу соҳа мутахассислари Ўзбекистон давлат жисмоний тарбия институти, олий ўқув юртларининг ф-тлари ҳамда бўлимларида тайёрланади. Республикада 6 та олимпия ўринбосарлари билим юрти, 8 та олий спорт маҳорати мактаби ва 369 та болалар-ўсмирлар мактабида ҳам ўқувчиларга Ж. т.дан сабоқ берилади. «Ёшлик» кўнгилли спорт ташкилоти, «Ватанпарвар» мудофаага кўмаклашувчи ташкилоти, «Динамо» спорт клуби каби спорт жамиятлари аҳолининг турли қатламларини Ж. т. машғулотларига жалб этишга хизмат қилади.
Асрор Мўминов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.