Jiyda
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 148-b. — ziyouz.com
Jiyda (Elaeagnus L.) — jiydadoşlar oilasiga mansub daraxt yoki buta. Jan. Yevropa, Markaziy va Şarqiy Osiyo, Şim. Amerikada ösadigan 40 ga yaqin turi bor. Örta Osiyo, xususan Özbekistonda J.ning qarğajiyda. (Ye. angystifola; yovvoyi holda ösadi), şarq jiydasi (Ye. orientalis), tikanakli J. (Ye. pungens), kumuşsimon J. (Ye. argentea), non J. (Ye. cdulls) turlari ösadi. Ş a r q J.sining bargi oddiy, ensiz, kumuşrang. Daraxti 8—10 m, şoxlari siyrak, tikanli yoki tikansiz. Guli ikki jinsli, sariq, serasal, xuşböy, efir moyli. Mevasi sarğiş, mağizsiz danakli, eti 31,2—88,7%, unsimon, xuşxör. Tarkibida 46—65% qand, 10% oqsil, 1,3% kislota, 200 mg% S vitamini mavjud. J.ning mevasi yangiligida yoki quritib iste'mol etiladi. Mevasidan spirt va kuçsiz alkogolli içimliklar tayyorlanadi. Tabobatda oşqozon-içak kasalliklarini davolaşda işlatiladi. Yoğoçidan turli xil buyumlar yasaladi, parfyumeriya sanoatida, gulidan efir moy olinadi.
J. qurğoqçilikka çidamli, yer osti suvlari yuza va şör tuproqlarda ham ösaveradi. Danagidan, ildiz baçkisidan va qalamçasidan köpayadi. Köçati ötkazilgaç, 3—5- yili hosilga kiradi. May—iyun oyida gullaydi, mevasi sent.—okt.da pişadi. Bir tupi 50 kg gaça hosil beradi. J. 60—80 y. yaşaydi. Non J. mevali daraxt sifatida ekiladi, örta böyli daraxt. Sernam yerlarda yaxşi ösadi. Serhosil. Mevasi yirik, mazali, qizğiş-qönğir rangli. Özbekiston örmonçilik i.t. in-tida uning 20 ga yaqin navi ta'riflangan (Qizil J., Ra'no, Urganç, Xurmoy, Toşkent deserti, Çöli qandak, Kizil qandak va b.). Hoz. davrga kelib sanoat ahamiyatini yöqotdi. Özbekiston, Tojikiston va köpgina mamlakatlarda ayrim tomorqa boğlarida havaskorlar ekadi. Köproq yöl yoqalari, kanal böylari, dala-ihota örmon mintaqalari, taşlandiq yerlarga ekiladi. Tuproqni azot b-n boyitadi.
Azimov E., Non jiyda, T., 1967.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖИЙДА (Elaeagnus L.) — жийдадошлар оиласига мансуб дарахт ёки бута. Жан. Европа, Марказий ва Шарқий Осиё, Шим. Америкада ўсадиган 40 га яқин тури бор. Ўрта Осиё, хусусан Ўзбекистонда Ж.нинг қарғажийда. (Е. angystifola; ёввойи ҳолда ўсади), шарқ жийдаси (Е. orientalis), тиканакли Ж. (Е. pungens), кумушсимон Ж. (Е. argentea), нон Ж. (Е. cdulls) турлари ўсади. Ш а р қ Ж.сининг барги оддий, энсиз, кумушранг. Дарахти 8—10 м, шохлари сийрак, тиканли ёки тикансиз. Гули икки жинсли, сариқ, серасал, хушбўй, эфир мойли. Меваси сарғиш, мағизсиз данакли, эти 31,2—88,7%, унсимон, хушхўр. Таркибида 46—65% қанд, 10% оқсил, 1,3% кислота, 200 мг% С витамини мавжуд. Ж.нинг меваси янгилигида ёки қуритиб истеъмол этилади. Мевасидан спирт ва кучсиз алкоголли ичимликлар тайёрланади. Табобатда ошқозон-ичак касалликларини даволашда ишлатилади. Ёғочидан турли хил буюмлар ясалади, парфюмерия саноатида, гулидан эфир мой олинади.
Ж. қурғоқчиликка чидамли, ер ости сувлари юза ва шўр тупроқларда ҳам ўсаверади. Данагидан, илдиз бачкисидан ва қаламчасидан кўпаяди. Кўчати ўтказилгач, 3—5- йили ҳосилга киради. Май—июнь ойида гуллайди, меваси сент.—окт.да пишади. Бир тупи 50 кг гача ҳосил беради. Ж. 60—80 й. яшайди. Нон Ж. мевали дарахт сифатида экилади, ўрта бўйли дарахт. Сернам ерларда яхши ўсади. Серҳосил. Меваси йирик, мазали, қизғиш-қўнғир рангли. Ўзбекистон ўрмончилик и.т. ин-тида унинг 20 га яқин нави таърифланган (Қизил Ж., Раъно, Урганч, Хурмой, Тошкент десерти, Чўли қандак, Кизил қандак ва б.). Ҳоз. даврга келиб саноат аҳамиятини йўқотди. Ўзбекистон, Тожикистон ва кўпгина мамлакатларда айрим томорқа боғларида ҳаваскорлар экади. Кўпроқ йўл ёқалари, канал бўйлари, дала-иҳота ўрмон минтақалари, ташландиқ ерларга экилади. Тупроқни азот б-н бойитади.
Азимов Э., Нон жийда, Т., 1967.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.