Jizzax viloyati
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 136–140-b. — ziyouz.com
Jizzax viloyati - ÖzR tarkibidagi viloyat. Respublikaning markaziy qismida. 1973 y. 28 dek.da taşkil etilgan. Şim.-şarqda Qozoğiston Respublikasi va Sirdaryo viloyati, jan.- ğarbda Samarqand, Navoiy viloyatlari, jan.-şarqda Tojikiston Respublikasi b-n çegaradoş. Mayd. 21,1 ming km2. Aholisi 991 ming kişi (2001). J. v.da 12 qişloq tumani (Arnasoy, Baxmal, Döstlik, Jizzax, Zarbdor, Zafarobod, Zomin, Mirzaçöl, Paxtakor, Yangiobod, Foriş, Ğallaorol), 7 şahar (Gagarin, Daştobod, Döstlik, Jizzax, Marjonbuloq, Paxtakor, Ğallaorol), 8 şaharça (Böston, Zarbdor, Zafarobod, Zomin, Ösmat, Uçquloç, Yangiqişloq, Qöytoş), 95 qişloq fuqarolari yiğini bor (2001). Markazi — Jizzax ş. (J. v. tumanlari haqida tegişli maqolalarga q.)
Tabiati. Relyefi toğlik, qir va tekisliklardan iborat. Jan. qismini Turkiston tizmasining tarmoqlari (Molguzar tizmasi), ğarbini Nurota tizmasining şarqiy qismi egallagan. Şim., şim.-ğarbi va şarqiy qismi (Mirzaçöl va Qizilqum çölining jan.-şarqi) tekislikdan iborat. Iqlimi keskin kontinental. Yanv.ning örtaça t-rasi —G dan —4° gaça, iyulniki 28°. Toğ oldilarida iqlim çöl va daştlarga nisbatan yumşoq. Yillik yoğin viloyat jan.da 400—500 mm, şim. da 250— 300 mm. Vegetatsiya davri 210—240 kun. Yillik quyoşli kunlar 2800—3000 soat. Eng yirik daryolari — Sangzor, Zominsuv. Toğlardan oqib tuşuvçi soy köp. Ekinlarni suğoriş uçun Tuyatortar kanali, 1- va 2-Jan. Mirzaçöl kanallari, Jizzax, Zomin, Qorovultepa suv omborlari qurilgan. 2001 y.da Arnasoy suv ombori qurila boşlandi. Arnasoy, Aydarköl va Tuzkon köllaridan baliqçilikda foydalaniladi. Toğ yon bağirlarida yovvoyi jiyda, arça, bodom, yonğoq, na'matak, zira, rovoç, zirk kabilar ösadi. Yovvoyi hayvonlardan oq tirnoqli ayiq, çiyaböri, tulki, quyon, qobon, börsiq, jayra uçraydi; burgut, loçin, qora turna, bulduruq, tuvaloq, tustovuq, qirğovul, yovvoyi ördak, kaklik kabi quşlarning 150 dan ortiq turi mavjud. Viloyatda Zomin milliy boği, Zomin va Nurota davlat quriqxonalari taşkil qilingan.
Tarkibida temir, oltingugurt, vodorod, radiy, kremniy kislotasi, karbon gazi, işqor bölgan şifobaxş mineral suvlar bor. Ğallaorol, Foriş, Mirzaçöl tumanlarida balneologik sanatoriylar faoliyat körsatadi. Sulfat-xlorid natriyli Çimqörğon balçiğidan fizioterapiya va davolaş profilaktika muassasalarida foydalaniladi.
Foydali qazilmalardan oltin, kumuş, volfram, qörğoşin, rux, temir, molibden, marmar, vollastonit, bazalt, granit, korund, ohak bor.
Aholisi 1 km2 ga 46,9 kişi töğri keladi (2001). Aholining köpçiligi özbeklar, şuningdek, qozoq, qirğiz, tojik, rus, tatar, turk, ukrain, nemis, fors, arman va b. Jami 70 dan ortiq millat vakili yaşaydi. Şaharliklar 30%, qişloq aholisi 70% ni taşkil etadi.
Xöjaligi. J. v. respublika i. ç.da va madaniy taraqqiyotida salmoqli örin tutadi. Xususan, paxta, ğalla, sabzavot, meva, çorva mahsulotlari yetiştiriladi. Boğdorçilikni rivojlantirişga e'tibor berilmoqda. Quriliş materiallari, xalq iste'mol mollari işlab çiqaradigan korxonalar salmoği oşdi. Viloyatda tadbirkorlikni rivojlantiriş maqsadida 2,5 mlrd. sömdan ziyod kredit mablağlari ajratildi. Faoliyat körsatayotgan 9400 ga yaqin xöjalik subyektlarining qariyb 8300 tasi nodavlat xöjaliklaridir.
Sanoati . Hoz. J. v. qadimdan Buyuk ipak yölida joylaşganligi bu xududda savdo madaniyatining tez rivojlanişiga ta'sir etdi. Ilk örta asrlarda jahon bozorida Jizzaxda jun va teridan tayyorlangan mahsulotlarga talab katta bölgan. 8—9-a.larda kulollik, zargarlik, aravasozlik kabi mahallalarining mavjudligi milliy hunarmandçilikning öşa davrlarda rivojlanganligidan darak beradi.
Viloyatdagi i. ç. sanoat tarmoqlarini hududiy jihatdan Jizzax, Ğalla-orol, Daştobod, Döstlik ş.laridagi sanoat tarmoqlariga ajratiş mumkin. Bular foydali qazilmalarni qazib çiqariş, paxtaçilik va irrigatsiya b-n boğliq bölgan tarmoqlar, paxtani qayta işlaş, elektrotexnika sanoati, quriliş materiallari i. ç., kimyo, yengil sanoat (ip yigiruv, paypoq töqiş, ustki trikotaj f-kalari), oziq-ovqat sanoatidir. Viloyatda quriliş materiallari, oziq-ovqat mahsulotlari, xalq iste'moli mollari işlab çiqaruvçi korxonalarning salmoği sezilarli. Şulardan Daştobod quriliş materiallari, Zomin oniks, Baxmal marmar, ğişt z-dlari, Daştobod, Döstlik un k-tlari, Jizzax mebel f-kasi işlab turibdi. J. v.da konçilik tarmoği ham rivojlangan. Marjon buloq oltin koni, Qöytoşdagi ohak, vollastonit, volfram, Kötarmada ohak, Uçquloçda qörğoşin konlari faoliyat körsatmoqda. 1991 — 2001 y.lar davomida J. v.da jahon andozasi darajasidagi mahsulotlar işlab çiqaruvçi zamonaviy qöşma korxonalar taşkil qilindi. Viloyatda qöşma, kiçik va xususiy korxonalar mavjud. Qöşma korxonalarda işlab çiqarilayotgan sanoat mahsulotining salmoği tobora ortib bormoqda. «Jibri» (Özbekiston — Buyuk Britaniya) qöşma korxonasi yiliga 50 ming t çigitni qayta işlab ösimlik yoği işlab çiqaradi, «Kumuş tola» (Özbekiston— Tojikiston) qöşma korxonasi yiliga 80 t dan ziyod ipak tolasini tayyorlaydi, «Paxta interneyşnl» (Özbekiston—Suriya) qöşma korxonasi yiliga 10 ming t lintdan sellyuloza i. ç. quvvatiga ega, «Baxmalşarob» (Özbekiston—Polşa) qöşma korxonasida mineral suvi qadoqlanadi. Şuningdek, paxta tolasidan eşilgan ip tayyorlovçi «Irjartekstil» (Özbekiston—Pokiston), yoğ-moy va sovun işlab çiqaruvçi «Madina» (Özbekiston—Xitoy), «Jizzax— Telekom» (Özbekiston —Indoneziya), Qöytoş şaharçasida «Vollastonit» i. ç. sexi (Özbekiston—Rossiya), sanoat mahsulotlari işlab çiqaruvçi «Vostok LTD», «Belogorsk» qöşma korxonalarining hissasi sezilarlidir. Yiliga 1 mln. dona akkumulyator tayyorlovçi «Özeksayd» qöşma korxonasi faoliyat körsatadi (2002). «Zilolateks» aksiyadorlik jamiyatida 250 t nitron matosi i. ç. quvvati işga tuşirildi.
Qişloq xöjaligi. Viloyat q. x.ning asosiy tarmoği — paxtaçilik. Paxta ekini maydoni viloyatdagi suğoriladigan yer maydonining asosiy qismi (110 ming ga) ni taşkil etadi. Viloyatning 12 tumanidan 10 tasida paxta ekiladi. 1994 y.dan J. v.da ğalla ekiladigan maydon keskin oşirildi. 2000 y.da 317,7 ming t ğalla tayyorlandi. Ğallaçilikni rivojlantiriş uçun tabiiy şaroitlar va b. imkoniyatlar mavjud, Viloyat q. x.da pillaçilik xam salmoqli örin tutadi. Joylarda yiliga 440—480 t pilla yetiştiriş imkonini beradigan tabiiy resurslar yaratildi.
Q. x.da kartoşka, poliz, sabzavot, uzum, höl meva yetiştiriş b-n ham şuğullaniladi. Bir yilda 25—30 ming t kartoşka yetiştiriladi. Poliz va sabzavotdan yiliga örtaça 70 ming t dan hosil olinadi.
J. v.da 9,4 ming ga dan ortiq, maydon mevali boğ (olma, behi, şaftoli, örik, olça, gilos, anor), 7,9 ming ga tokzor, 2,4 ming ga tutzor, 410 ga köçatzor. 78,7 ming ga yer qöriqxonaga aylantirilgan.
Q. x.da foydalaniladigan yerlar 1241,4 ming ga, şu jumladan haydaladigan yerlar 478,5 ming ga, şundan suğoriladigan yerlar 266 ming ga, lalmi yerlar 212,5 ming ga, yaylovlar 850 ming ga, piçanzorlar 12,5 ming ga, köp yillik daraxtzorlar 21,5 ming ga.
Don ekinlari 212 ming ga, paxta ekiladigan maydon 110,8 ming ga, sabzavot-poliz ekinlari 10 ming ga, ozuqa ekinlari 12,5 ming ga, 165 ming ga örmonzor bor. (2001).
J. v.da jamoa, davlat, şirkat va fermer xöjaliklari mavjud. Fermer xöjaliklarining salmoği ortib bormoqda. Viloyat q. x.da çorvaçilik aloxida örin tutadi. Barça xöjaliklarda 280 mingdan ziyod qoramol, 800 mingdan köproq qöy va eçki, qariyb 15 ming ot, 410 mingga yaqin parranda boqiladi (2000).
Transporti. T. y. viloyatda asosiy transport turlaridan. Umumiy uz. 217 km (2001). Avtomobil yöllari ham salmoqli örin tutadi. Havo yöllari Jizzax ş.ni Toşkent va b. viloyat markazlari, şuningdek, Kavkaz, Qrim b-n boğlaydi. Jizzax ş. köçalarida trolleybus qatnovi yölga qöyilgan.
Madaniy-maorif, soğliqni saqlaş va sporgi. 2000/01 öquv yilida viloyatda 530 umumiy ta'lim maktabida 253 ming öquvçi öqidi. Gimnaziyalar, 2 akademik litseyda 647 öquvçi ta'lim oladi (2002). Musiqa va sport maktablari, gimnaziyalar faoliyat körsatmoqda. Viloyatda 2 oliy öquv yurti bor: Jizzax pedagogika instituti va Jizzax politexnika instituti.
Özbekiston ğallaçilik ilmiy tadqiqot in-ti, onalik va bolalikni muxofaza qiliş ilmiy markazi faoliyat körsatmoqda. Viloyat şahar va tumanlarida 1998—2001 y.larda 7 kollej va 2 akademik litsey binolari qurilib işga tuşirildi. Ular zamonaviy öquv qurollari va texnika b-n jihozlandi. 32 kasb-hunar kollejida 17293 öquvçi ta'lim oladi. Akademik litseylarda tayyorlov, asosan, 4 yönalişda olib borilayotgan bölsa, kasb-hunar kollejlarida 33 mutaxassislik böyiça öqitiladi (2002).
Viloyatda 5 muzey (Jizzax viloyat ölkaşunoslik muzeyi, Şarof Raşidov muzeyi, Zomin tarixi muzeyi, Hamid Olimjon muzeyi, Mehnat Qahramoni X. Nosirov muzeyi), 289 jamoat kutubxonasi (8 mln. nusxadan ortiq asar), 126 klub, 12 tuman markaziy, 73 qişloq va şahar madaniyat uylari, 77 badiiy havaskorlik, 54 folklor-etnografik jamoalar, 12 maqomçilar guruhi, 60 xoreografik rake dastalari, vokal va estrada guruhlari faoliyat körsatadi.
J. v.da 3 teatr: Yunus Rajabiy nomidagi viloyat musiqali drama teatri, viloyat qöğirçoq teatri, Gagarin ş.da qozoq milliy teatri bor.
Viloyatda 1996 y.da taşkil etilgan «Özbeknavo» gastrol konsert birlaşmasi bölimining yoş iqtidorli san'atkorlaridan L. Moskalyova, F. Ibragimova, G. Sultonova, O. Malikovlar «Özbekiston —Vatanim manim», «Yangi taronalar», «Sado—99» körik tanlovlarining ğolibi bölişdi.
J. v.da 5 madaniyat va istirohat boği, 2 bolalar boği, «Sangzor köli» istirohat boği, H. Olimjon nomidagi şoirlar boği, «Örda» oromgohi, Jizzax, Zomin, Ğallaorol, Paxtakor ş.larida Xotira boğlari, «Ma'naviyat va ma'rifat», «Salomatlik va gözallik», mahalla va yoşlar markazlari, «Istiqlol» yoşlar forumi, Baxt uylari bor. Viloyatda Parpiota, Navkatota, Avliyoota Malikajdarota, Sa'd ibn Vaqqos, Sayfinota, Savrikota, Qavsota ziyoratgohlari, Temur darvoza, Xuttot, Quyoş taqvimi obidalari, qad. Jizzax, Hoşim qörğon, Abdullaxon qörğoni, Kökrabot, Sabat kabi arxeologik yodgorliklar mavjud.
J. v.da 67 kasalxona, 47 ta hududiy va 13 markaziy kasalxona, 1 davolaş markazi, 16 maxsus dispanser, 2,3 ming vraç, şu jumladan stomatologlar, 9,9 ming örta ma'lumotli tibbiy xodim bor. Viloyat tez yordam markazi, onalar va bolalarni muhofaza qiliş ilmiy markazi, markaziy bolalar şifoxonasi, viloyat tuğruqxonasi, reabilitatsiya markazi, ösmirlar dispanseri kabi muassasalar taşkil etildi, 34 ta xususiy şifoxona, 170 dorixona, 7 ta fitobar işlab turibdi. Sanatoriy bor (2002).
J. v.da sportning kuraş, boks, moto poyga, yengil atletika, karate kabi turlarida respublika va xalqaro musobaqalar ötkaziş odatga aylandi. 2001 y.da Jizzaxda örta maxsus, kasb-hunar ta'limi tizimidagi öquv yurtlari talabalarining «Barkamol avlod» sport öyinlari ötkazildi. Sportning 8 turi böyiça 2000 ga yaqin sportçi yoşlar Jizzax ş., Paxtakor, Ğallaorol, Baxmal tumanlaridagi stadion va sport zallarida bellaşdilar.
Viloyatda jami 28 stadion, 2 ta suv sporti saroyi, 18 tennis korti, 136 sport zali mavjud. Jizzax ş.da Olimpiya zaxiralari kolleji işga tuşirildi. Kollejda umumiy mayd. 9 ga (72x102 m yopiq sport maneji) sport majmuida bir vaqtda 11 turdagi sport maşğulotlari olib boriladi. Kollej 4 tennis korti, 1 suziş havzasi, 200 örinli yotoqxonaga ega. Şuningdek, 2 futbol maktabi faoliyat körsatadi. Viloyat yoş sportçilari orasida boks böyiça Osiyo çempioni Lazizbek Zo-kirov, bir neça yillardan buyon şaxmat böyiça xalqaro musobaqalar sovrindori, respublika çempioni, öquvçi Yulduz Hamroqulovalar bor.
Adabiyoti. J. v. qadimdan ilm-fan va ijodkorlar ösib ulğaygan yurt. Bu zaminda örta asrlarda şayx Abulhasan Xarakoniy (950—1034), şayx Aba Ali Fayumardiy (1084), Abu Tala ibn Nasr ibn Jundabek al-Usruşoniy, Poyanda Zaminiy, Soki Zaminiy kabi islom ma'rifati va fiqh ilmiga ulkan hissa qöşgan allomalar yaşab ötgan. Keyinroq 19—20-a.larda Maxmur Koriziy, Ubaydulloh Alamkaş, Narzullo Narziy, Inomxon Maxjur singari ijodkorlar boy adabiy meros qoldirgan. 20- a. özbek adabiyoti rivojida Jizzaxda tuğilib ösgan Hamid Olimjon, Şarof Raşidov, Nazir Safarov, Şukur Sa'dulla, Sarvar Azimov kabi adiblarning munosib hissasi bor. 20-a.ning oxirlarida Jizzaxdan Keldi Qodir, Jonibek Quvnoq, Ergaş Muhammad, Sa'dulla Hakim, Rustam Ğaniyev, Asror Möminov, Oqiljon Husanov, Şarofat Botirova, Ibrohim Doniş, Sayyora Töyçiyeva, Venera Ibrohimova, Sattor Qoraboyev, Meli Normatov, Faroğat Kamolova kabi ijodkorlar öz mahoratlari b-n adabiy jamoatçilikka tanildi. Gulçehra Şahobiddin qizi, Şahlo Ahrorovalar şe'riyati, qöşiqçilik mahorati b-n ajralib turdi.
Matbuoti, radio va televideniyesi. J.v.da 2 viloyat gaz. («Jizzax haqiqati», «Djizakskaya pravda»), tuman va şahar gaz.lari çiqadi. Viloyatda, şuningdek, tarmoq gaz.lari, jurnallar ham naşr etiladi.
Viloyat radiosi öz eşittirişlari b-n viloyat ijtimoiy-siyosiy hayotida öz örni va mavqeiga ega. 1990 y.da J. v. televideniyesi taşkil etilib, uning birinçi körsatuvlari efirga uzatildi. Jizzax ş.da «Baxtiyor — Şahboz» firmasining telestudiyasi körsatuvlar olib boradi. Viloyat teleradiokompaniyasi haftasiga 4 soat, Jizzax ş. televideniyesi 7 soat hajmdagi eşittiriş va körsatuvlar olib boradi. Jizzax ş.da kabelli televideniye ham işlayapti. Teletomoşabinlar respublika televideniyesi va Rossiyaning ORT, RTR kanallarini tomoşa qilişlari uçun imkoniyatlar mavjud.
Me'moriy va tarixiy yodgorliklari. Qad. va örta asrlarda bunyod etilgan me'moriy yodgorliklar bizgaça yetib kelmagan. Örta asrlarga oid köpgina qal'aqörğon va karvonsaroylar tepa va qörğon (Költepa, Oqtepa, Rabot, Qörğontepa, Xonimqörğon, Kaliyatepa) kabi nomlar b-n ataladi. Bularning soni 100 dan ortiq. Jizzax va Ğallaorol tumanlari hududidagi Takalisoydagi qoyatoşlarda ibtidoiy çorvaçilik, ovçilik davriga oid mingdan ortiq rasm, Baxmal, Ğallaorol, Jizzax tumanlarida juda köp yer osti yöllari saqlangan. 1956 y.da Baxmal tumani hududidan Budda ibodatxonasi qoldiği topilgan. Parpiota, Malik Girkuşoq, Avliyoi Serob, Nuriddin masjidlarining qoldiqlari saqlangan. Foriş tumanida qad. «Band» töğoni qoldiği hozir ham mavjud. Jizzax tumanida Uzunota qabri bor. Bu yerda sohibqiron Amir Temur 1404 y.dekabrning sönggi kunida bir keça tunagan. Jizzax ruslar tomonidan bosib olingandan söng rus harbiy iş boşçilari nazoratida mahalliy aholi kuçi b-n barpo etilgan bir qança imoratlar (uyezd hokimi binosi, rus askarlari qarorgohi, qamoqxona, çerkov) saqlanib qolgan.
Örol Nosirov, Raya Nurqulova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖИЗЗАХ ВИЛОЯТИ - ЎзР таркибидаги вилоят. Республиканинг марказий қисмида. 1973 й. 28 дек.да ташкил этилган. Шим.-шарқда Қозоғистон Республикаси ва Сирдарё вилояти, жан.- ғарбда Самарқанд, Навоий вилоятлари, жан.-шарқда Тожикистон Республикаси б-н чегарадош. Майд. 21,1 минг км2. Аҳолиси 991 минг киши (2001). Ж. в.да 12 қишлоқ тумани (Арнасой, Бахмал, Дўстлик, Жиззах, Зарбдор, Зафаробод, Зомин, Мирзачўл, Пахтакор, Янгиобод, Фориш, Ғаллаорол), 7 шаҳар (Гагарин, Даштобод, Дўстлик, Жиззах, Маржонбулоқ, Пахтакор, Ғаллаорол), 8 шаҳарча (Бўстон, Зарбдор, Зафаробод, Зомин, Ўсмат, Учқулоч, Янгиқишлоқ, Қўйтош), 95 қишлоқ фуқаролари йиғини бор (2001). Маркази — Жиззах ш. (Ж. в. туманлари ҳақида тегишли мақолаларга қ.)
Табиати. Рельефи тоғлик, қир ва текисликлардан иборат. Жан. қисмини Туркистон тизмасининг тармоқлари (Молгузар тизмаси), ғарбини Нурота тизмасининг шарқий қисми эгаллаган. Шим., шим.-ғарби ва шарқий қисми (Мирзачўл ва Қизилқум чўлининг жан.-шарқи) текисликдан иборат. Иқлими кескин континентал. Янв.нинг ўртача т-раси —Г дан —4° гача, июлники 28°. Тоғ олдиларида иқлим чўл ва даштларга нисбатан юмшоқ. Йиллик ёғин вилоят жан.да 400—500 мм, шим. да 250— 300 мм. Вегетация даври 210—240 кун. Йиллик қуёшли кунлар 2800—3000 соат. Энг йирик дарёлари — Сангзор, Зоминсув. Тоғлардан оқиб тушувчи сой кўп. Экинларни суғориш учун Туятортар канали, 1- ва 2-Жан. Мирзачўл каналлари, Жиззах, Зомин, Қoровултепа сув омборлари қурилган. 2001 й.да Арнасой сув омбори қурила бошланди. Арнасой, Айдаркўл ва Тузкон кўлларидан балиқчиликда фойдаланилади. Тоғ ён бағирларида ёввойи жийда, арча, бодом, ёнғоқ, наъматак, зира, ровоч, зирк кабилар ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан оқ тирноқли айиқ, чиябўри, тулки, қуён, қобон, бўрсиқ, жайра учрайди; бургут, лочин, қора турна, булдуруқ, тувалоқ, тустовуқ, қирғовул, ёввойи ўрдак, каклик каби қушларнинг 150 дан ортиқ тури мавжуд. Вилоятда Зомин миллий боғи, Зомин ва Нурота давлат қуриқхоналари ташкил қилинган.
Таркибида темир, олтингугурт, водород, радий, кремний кислотаси, карбон гази, ишқор бўлган шифобахш минерал сувлар бор. Ғаллаорол, Фориш, Мирзачўл туманларида бальнеологик санаторийлар фаолият кўрсатади. Сульфат-хлорид натрийли Чимқўрғон балчиғидан физиотерапия ва даволаш профилактика муассасаларида фойдаланилади.
Фойдали қазилмалардан олтин, кумуш, вольфрам, қўрғошин, рух, темир, молибден, мармар, волластонит, базальт, гранит, корунд, оҳак бор.
Аҳолиси 1 км2 га 46,9 киши тўғри келади (2001). Аҳолининг кўпчилиги ўзбеклар, шунингдек, қозоқ, қирғиз, тожик, рус, татар, турк, украин, немис, форс, арман ва б. Жами 70 дан ортиқ миллат вакили яшайди. Шаҳарликлар 30%, қишлоқ аҳолиси 70% ни ташкил этади.
Хўжалиги. Ж. в. республика и. ч.да ва маданий тараққиётида салмоқли ўрин тутади. Хусусан, пахта, ғалла, сабзавот, мева, чорва маҳсулотлари етиштирилади. Боғдорчиликни ривожлантиришга эътибор берилмоқда. Қурилиш материаллари, халқ истеъмол моллари ишлаб чиқарадиган корхоналар салмоғи ошди. Вилоятда тадбиркорликни ривожлантириш мақсадида 2,5 млрд. сўмдан зиёд кредит маблағлари ажратилди. Фаолият кўрсатаётган 9400 га яқин хўжалик субъектларининг қарийб 8300 таси нодавлат хўжаликларидир.
Саноати . Ҳоз. Ж. в. қадимдан Буюк ипак йўлида жойлашганлиги бу худудда савдо маданиятининг тез ривожланишига таъсир этди. Илк ўрта асрларда жаҳон бозорида Жиззахда жун ва теридан тайёрланган маҳсулотларга талаб катта бўлган. 8—9-а.ларда кулоллик, заргарлик, аравасозлик каби маҳаллаларининг мавжудлиги миллий ҳунармандчиликнинг ўша даврларда ривожланганлигидан дарак беради.
Вилоятдаги и. ч. саноат тармоқларини ҳудудий жиҳатдан Жиззах, Ғалла-орол, Даштобод, Дўстлик ш.ларидаги саноат тармоқларига ажратиш мумкин. Булар фойдали қазилмаларни қазиб чиқариш, пахтачилик ва ирригация б-н боғлиқ бўлган тармоқлар, пахтани қайта ишлаш, электротехника саноати, қурилиш материаллари и. ч., кимё, енгил саноат (ип йигирув, пайпоқ тўқиш, устки трикотаж ф-калари), озиқ-овқат саноатидир. Вилоятда қурилиш материаллари, озиқ-овқат маҳсулотлари, халқ истеъмоли моллари ишлаб чиқарувчи корхоналарнинг салмоғи сезиларли. Шулардан Даштобод қурилиш материаллари, Зомин оникс, Бахмал мармар, ғишт з-длари, Даштобод, Дўстлик ун к-тлари, Жиззах мебель ф-каси ишлаб турибди. Ж. в.да кончилик тармоғи ҳам ривожланган. Маржон булоқ олтин кони, Қўйтошдаги оҳак, волластонит, вольфрам, Кўтармада оҳак, Учқулочда қўрғошин конлари фаолият кўрсатмоқда. 1991 — 2001 й.лар давомида Ж. в.да жаҳон андозаси даражасидаги маҳсулотлар ишлаб чиқарувчи замонавий қўшма корхоналар ташкил қилинди. Вилоятда қўшма, кичик ва хусусий корхоналар мавжуд. Қўшма корхоналарда ишлаб чиқарилаётган саноат маҳсулотининг салмоғи тобора ортиб бормоқда. «Жибри» (Ўзбекистон — Буюк Британия) қўшма корхонаси йилига 50 минг т чигитни қайта ишлаб ўсимлик ёғи ишлаб чиқаради, «Кумуш тола» (Ўзбекистон— Тожикистон) қўшма корхонаси йилига 80 т дан зиёд ипак толасини тайёрлайди, «Пахта интернейшнл» (Ўзбекистон—Сурия) қўшма корхонаси йилига 10 минг т линтдан целлюлоза и. ч. қувватига эга, «Бахмалшароб» (Ўзбекистoн—Польша) қўшма корхонасида минерал суви қадоқланади. Шунингдек, пахта толасидан эшилган ип тайёрловчи «Иржартекстиль» (Ўзбекистон—Покистон), ёғ-мой ва совун ишлаб чиқарувчи «Мадина» (Ўзбекистон—Хитой), «Жиззах— Телеком» (Ўзбекистон —Индонезия), Қўйтош шаҳарчасида «Волластонит» и. ч. цехи (Ўзбекистoн—Россия), саноат маҳсулотлари ишлаб чиқарувчи «Восток ЛТД», «Белогорск» қўшма корхоналарининг ҳиссаси сезиларлидир. Йилига 1 млн. дона аккумулятор тайёрловчи «Ўзэксайд» қўшма корхонаси фаолият кўрсатади (2002). «Зилолатекс» акциядорлик жамиятида 250 т нитрон матоси и. ч. қуввати ишга туширилди.
Қишлоқ хўжалиги. Вилоят қ. х.нинг асосий тармоғи — пахтачилик. Пахта экини майдони вилоятдаги суғориладиган ер майдонининг асосий қисми (110 минг га) ни ташкил этади. Вилоятнинг 12 туманидан 10 тасида пахта экилади. 1994 й.дан Ж. в.да ғалла экиладиган майдон кескин оширилди. 2000 й.да 317,7 минг т ғалла тайёрланди. Ғаллачиликни ривожлантириш учун табиий шароитлар ва б. имкониятлар мавжуд, Вилоят қ. х.да пиллачилик хам салмоқли ўрин тутади. Жойларда йилига 440—480 т пилла етиштириш имконини берадиган табиий ресурслар яратилди.
Қ. х.да картошка, полиз, сабзавот, узум, ҳўл мева етиштириш б-н ҳам шуғулланилади. Бир йилда 25—30 минг т картошка етиштирилади. Полиз ва сабзавотдан йилига ўртача 70 минг т дан ҳосил олинади.
Ж. в.да 9,4 минг га дан ортиқ, майдон мевали боғ (олма, беҳи, шафтоли, ўрик, олча, гилос, анор), 7,9 минг га токзор, 2,4 минг га тутзор, 410 га кўчатзор. 78,7 минг га ер қўриқхонага айлантирилган.
Қ. х.да фойдаланиладиган ерлар 1241,4 минг га, шу жумладан ҳайдаладиган ерлар 478,5 минг га, шундан суғориладиган ерлар 266 минг га, лалми ерлар 212,5 минг га, яйловлар 850 минг га, пичанзорлар 12,5 минг га, кўп йиллик дарахтзорлар 21,5 минг га.
Дон экинлари 212 минг га, пахта экиладиган майдон 110,8 минг га, сабзавот-полиз экинлари 10 минг га, озуқа экинлари 12,5 минг га, 165 минг га ўрмонзор бор. (2001).
Ж. в.да жамоа, давлат, ширкат ва фермер хўжаликлари мавжуд. Фермер хўжаликларининг салмоғи ортиб бормоқда. Вилоят қ. х.да чорвачилик алоxида ўрин тутади. Барча хўжаликларда 280 мингдан зиёд қорамол, 800 мингдан кўпроқ қўй ва эчки, қарийб 15 минг от, 410 мингга яқин парранда боқилади (2000).
Транспорти. Т. й. вилоятда асосий транспорт турларидан. Умумий уз. 217 км (2001). Автомобиль йўллари ҳам салмоқли ўрин тутади. Ҳаво йўллари Жиззах ш.ни Тошкент ва б. вилоят марказлари, шунингдек, Кавказ, Қрим б-н боғлайди. Жиззах ш. кўчаларида троллейбус қатнови йўлга қўйилган.
Маданий-маориф, соғлиқни сақлаш ва спорги. 2000/01 ўқув йилида вилоятда 530 умумий таълим мактабида 253 минг ўқувчи ўқиди. Гимназиялар, 2 академик лицейда 647 ўқувчи таълим олади (2002). Мусиқа ва спорт мактаблари, гимназиялар фаолият кўрсатмоқда. Вилоятда 2 олий ўқув юрти бор: Жиззах педагогика институти ва Жиззах политехника институти.
Ўзбекистoн ғаллачилик илмий тадқиқот ин-ти, оналик ва болаликни муxофаза қилиш илмий маркази фаолият кўрсатмоқда. Вилоят шаҳар ва туманларида 1998—2001 й.ларда 7 коллеж ва 2 академик лицей бинолари қурилиб ишга туширилди. Улар замонавий ўқув қуроллари ва техника б-н жиҳозланди. 32 касб-ҳунар коллежида 17293 ўқувчи таълим олади. Академик лицейларда тайёрлов, асосан, 4 йўналишда олиб борилаётган бўлса, касб-ҳунар коллежларида 33 мутахассислик бўйича ўқитилади (2002).
Вилоятда 5 музей (Жиззах вилоят ўлкашунослик музейи, Шароф Рашидов музейи, Зомин тарихи музейи, Ҳамид Олимжон музейи, Меҳнат Қаҳрамони X. Носиров музейи), 289 жамоат кутубхонаси (8 млн. нусхадан ортиқ асар), 126 клуб, 12 туман марказий, 73 қишлоқ ва шаҳар маданият уйлари, 77 бадиий ҳаваскорлик, 54 фольклор-этнографик жамоалар, 12 мақомчилар гуруҳи, 60 хореографик раке дасталари, вокал ва эстрада гуруҳлари фаолият кўрсатади.
Ж. в.да 3 театр: Юнус Ражабий номидаги вилоят мусиқали драма театри, вилоят қўғирчоқ театри, Гагарин ш.да қозоқ миллий театри бор.
Вилоятда 1996 й.да ташкил этилган «Ўзбекнаво» гастроль концерт бирлашмаси бўлимининг ёш иқтидорли санъаткорларидан Л. Москалёва, Ф. Ибрагимова, Г. Султонова, О. Маликовлар «Ўзбекистoн —Ватаним маним», «Янги тароналар», «Садо—99» кўрик танловларининг ғолиби бўлишди.
Ж. в.да 5 маданият ва истироҳат боғи, 2 болалар боғи, «Сангзор кўли» истироҳат боғи, Ҳ. Олимжон номидаги шоирлар боғи, «Ўрда» оромгоҳи, Жиззах, Зомин, Ғаллаорол, Пахтакор ш.ларида Хотира боғлари, «Маънавият ва маърифат», «Саломатлик ва гўзаллик», маҳалла ва ёшлар марказлари, «Истиқлол» ёшлар форуми, Бахт уйлари бор. Вилоятда Парпиота, Навкатота, Авлиёота Маликаждарота, Саъд ибн Ваққос, Сайфинота, Саврикота, Қавсота зиёратгоҳлари, Темур дарвоза, Хуттот, Қуёш тақвими обидалари, қад. Жиззах, Ҳошим қўрғон, Абдуллахон қўрғони, Кўкработ, Сабат каби археологик ёдгорликлар мавжуд.
Ж. в.да 67 касалхона, 47 та ҳудудий ва 13 марказий касалхона, 1 даволаш маркази, 16 махсус диспансер, 2,3 минг врач, шу жумладан стоматологлар, 9,9 минг ўрта маълумотли тиббий ходим бор. Вилоят тез ёрдам маркази, оналар ва болаларни муҳофаза қилиш илмий маркази, марказий болалар шифохонаси, вилоят туғруқхонаси, реабилитация маркази, ўсмирлар диспансери каби муассасалар ташкил этилди, 34 та хусусий шифохона, 170 дорихона, 7 та фитобар ишлаб турибди. Санаторий бор (2002).
Ж. в.да спортнинг кураш, бокс, мото пойга, енгил атлетика, каратэ каби турларида республика ва халқаро мусобақалар ўтказиш одатга айланди. 2001 й.да Жиззахда ўрта махсус, касб-ҳунар таълими тизимидаги ўқув юртлари талабаларининг «Баркамол авлод» спорт ўйинлари ўтказилди. Спортнинг 8 тури бўйича 2000 га яқин спортчи ёшлар Жиззах ш., Пахтакор, Ғаллаорол, Бахмал туманларидаги стадион ва спорт залларида беллашдилар.
Вилоятда жами 28 стадион, 2 та сув спорти саройи, 18 теннис корти, 136 спорт зали мавжуд. Жиззах ш.да Олимпия захиралари коллежи ишга туширилди. Коллежда умумий майд. 9 га (72x102 м ёпиқ спорт манежи) спорт мажмуида бир вақтда 11 турдаги спорт машғулотлари олиб борилади. Коллеж 4 теннис корти, 1 сузиш ҳавзаси, 200 ўринли ётоқхонага эга. Шунингдек, 2 футбол мактаби фаолият кўрсатади. Вилоят ёш спортчилари орасида бокс бўйича Осиё чемпиони Лазизбек Зо-киров, бир неча йиллардан буён шахмат бўйича халқаро мусобақалар совриндори, республика чемпиони, ўқувчи Юлдуз Ҳамроқуловалар бор.
Адабиёти. Ж. в. қадимдан илм-фан ва ижодкорлар ўсиб улғайган юрт. Бу заминда ўрта аcрларда шайх Абулҳасан Хараконий (950—1034), шайх Аба Али Фаюмардий (1084), Абу Тала ибн Наср ибн Жундабек ал-Усрушоний, Поянда Заминий, Соки Заминий каби ислом маърифати ва фиқҳ илмига улкан ҳисса қўшган алломалар яшаб ўтган. Кейинроқ 19—20-а.ларда Махмур Коризий, Убайдуллоҳ Аламкаш, Нарзулло Нарзий, Иномхон Махжур сингари ижодкорлар бой адабий мерос қолдирган. 20- а. ўзбек адабиёти ривожида Жиззахда туғилиб ўсган Ҳамид Олимжон, Шароф Рашидов, Назир Сафаров, Шукур Саъдулла, Сарвар Азимов каби адибларнинг муносиб ҳиссаси бор. 20-а.нинг охирларида Жиззахдан Келди Қодир, Жонибек Қувноқ, Эргаш Муҳаммад, Саъдулла Ҳаким, Рустам Ғаниев, Асрор Мўминов, Оқилжон Ҳусанов, Шарофат Ботирова, Иброҳим Дониш, Сайёра Тўйчиева, Венера Иброҳимова, Саттор Қорабоев, Мели Норматов, Фароғат Камолова каби ижодкорлар ўз маҳоратлари б-н адабий жамоатчиликка танилди. Гулчеҳра Шаҳобиддин қизи, Шаҳло Аҳроровалар шеърияти, қўшиқчилик маҳорати б-н ажралиб турди.
Матбуоти, радио ва телевидениеси. Ж.в.да 2 вилоят газ. («Жиззах ҳақиқати», «Джизакская правда»), туман ва шаҳар газ.лари чиқади. Вилоятда, шунингдек, тармоқ газ.лари, журналлар ҳам нашр этилади.
Вилоят радиоси ўз эшиттиришлари б-н вилоят ижтимоий-сиёсий ҳаётида ўз ўрни ва мавқеига эга. 1990 й.да Ж. в. телевидениеси ташкил этилиб, унинг биринчи кўрсатувлари эфирга узатилди. Жиззах ш.да «Бахтиёр — Шаҳбоз» фирмасининг телестудияси кўрсатувлар олиб боради. Вилоят телерадиокомпанияси ҳафтасига 4 соат, Жиззах ш. телевидениеси 7 соат ҳажмдаги эшиттириш ва кўрсатувлар олиб боради. Жиззах ш.да кабелли телевидение ҳам ишлаяпти. Телетомошабинлар республика телевидениеси ва Россиянинг ОРТ, РТР каналларини томоша қилишлари учун имкониятлар мавжуд.
Меъморий ва тарихий ёдгорликлари. Қад. ва ўрта асрларда бунёд этилган меъморий ёдгорликлар бизгача етиб келмаган. Ўрта асрларга оид кўпгина қалъақўрғон ва карвонсаройлар тепа ва қўрғон (Кўлтепа, Оқтепа, Работ, Қўрғонтепа, Хонимқўрғон, Калиятепа) каби номлар б-н аталади. Буларнинг сони 100 дан ортиқ. Жиззах ва Ғаллаорол туманлари ҳудудидаги Такалисойдаги қоятошларда ибтидоий чорвачилик, овчилик даврига оид мингдан ортиқ расм, Бахмал, Ғаллаорол, Жиззах туманларида жуда кўп ер ости йўллари сақланган. 1956 й.да Бахмал тумани ҳудудидан Будда ибодатхонаси қолдиғи топилган. Парпиота, Малик Гиркушоқ, Авлиёи Сероб, Нуриддин масжидларининг қолдиқлари сақланган. Фориш туманида қад. «Банд» тўғони қолдиғи ҳозир ҳам мавжуд. Жиззах туманида Узунота қабри бор. Бу ерда соҳибқирон Амир Темур 1404 й.декабрнинг сўнгги кунида бир кеча тунаган. Жиззах руслар томонидан босиб олингандан сўнг рус ҳарбий иш бошчилари назоратида маҳаллий аҳоли кучи б-н барпо этилган бир қанча иморатлар (уезд ҳокими биноси, рус аскарлари қароргоҳи, қамоқхона, черков) сақланиб қолган.
Ўрол Носиров, Рая Нурқулова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.