Johiliya
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 198–199-b. — ziyouz.com
Johiliya (arab.— bilimsizlik holati, jaholat) — arablar tarixining islomdan ilgarigi davriga berilgan nom. Asosan, odamlar hayotida Iso (as) b-n Muhammad (as) oraliğidagi payğambarsiz ötgan davr tuşuniladi. J. tuşunçasi Qur'onning bir neça suralarida uçraydi. «J-h-l» özakli «johiluna», «yajhaluna» şaklidagi sözlar ham yana bir qança suralarda keladi. Ularning barçasi Malina suralaridan ekanligi, J. sözi 622 y. (hijra)dan oldingi zamon uçun işlatilganiga dalildir. J. atamasining paydo bölişiga obyektiv sabablar bor edi. Zero islomdan oldingi arablarning köpçiligiga «jahl» tuyğusi xos edi. Bu boşqalarga nisbatan beşafqat va vahşiyona munosabatda bölişda öz ifodasini topardi (qasos oliş zarurati, gödak qizlarni tiriklayin kömiş, özga qabila vakiliga duşman sifatida qaraş va b.). Islomdan ilgari Arabistonda qonunsizlik, axloqsizlik, zöravonlik hukm surgani uçun ham keyingi avlod öşa davrni haqli ravişda J. deb atagan. Bundan taşqari J. davri arablarining diniy tasavvurlari ham kam taraqqiy qilgan, sodda holda bölgani ma'lum. Ular asosan «vasaniya»da, ya'ni köpxudolikda bölganlar. Qadim zamonlardan beri barça arablar uçun Makka ş.dagi Ka'ba ibodatxonasi muqaddas hisoblangan. xudolar panteoniga aylangan bu maskanda 300 dan ortiq sanam qöyilgan edi. Xubal hamda «Alloh qizlari» nomini olgan al-Lot, Manot va al-Uzza şu sanamlarning eng maşhurlari edi. Ba'zilar «Alloh» sanamiga siğinardilar. Ammo u islomdagi Allohdan farq qilar, maqomi jihatidan Yaxve, Zevs, Yupiter kabi boş xudolarga teng qöyilgan bölsada, mavhum va köz ilğamas balandlikda deb tasavvur qilingani uçun uning ismi b-n boğliq ibodat muntazam ado etilmas edi. J. arablarining köpçiligi narigi dunyoga işonmasdilar: faqat bu dunyo bor, yaşaymizu — ölamiz. Bizning takdirimizni dahr (vaqt) hal qiladi, deb fikr yuritardilar (Josiya surasi, 24). Islom ğalabasidan söng «daxriy» sözining «mömin»ga nisbatan antonim sifatida işlatilganini şu b-n izohlaş mumkin. Alloh töğrisida muayyan tuşunçaga ega bölgan holda unga boşqa xudolarni şerik qilganlari sababli J. arablari «muşrik»lar degan nomni oldilar.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖОҲИЛИЯ (араб.— билимсизлик ҳолати, жаҳолат) — араблар тарихининг исломдан илгариги даврига берилган ном. Асосан, одамлар ҳаётида Исо (ас) б-н Муҳаммад (ас) оралиғидаги пайғамбарсиз ўтган давр тушунилади. Ж. тушунчаси Қуръоннинг бир неча сураларида учрайди. «Ж-ҳ-л» ўзакли «жоҳилуна», «йажҳалуна» шаклидаги сўзлар ҳам яна бир қанча сураларда келади. Уларнинг барчаси Малина сураларидан эканлиги, Ж. сўзи 622 й. (ҳижра)дан олдинги замон учун ишлатилганига далилдир. Ж. атамасининг пайдо бўлишига объектив сабаблар бор эди. Зеро исломдан олдинги арабларнинг кўпчилигига «жаҳл» туйғуси хос эди. Бу бошқаларга нисбатан бешафқат ва ваҳшиёна муносабатда бўлишда ўз ифодасини топарди (қасос олиш зарурати, гўдак қизларни тириклайин кўмиш, ўзга қабила вакилига душман сифатида қараш ва б.). Исломдан илгари Арабистонда қонунсизлик, ахлоқсизлик, зўравонлик ҳукм сургани учун ҳам кейинги авлод ўша даврни ҳақли равишда Ж. деб атаган. Бундан ташқари Ж. даври арабларининг диний тасаввурлари ҳам кам тараққий қилган, содда ҳолда бўлгани маълум. Улар асосан «васания»да, яъни кўпхудоликда бўлганлар. Қадим замонлардан бери барча араблар учун Макка ш.даги Каъба ибодатхонаси муқаддас ҳисобланган. худолар пантеонига айланган бу масканда 300 дан ортиқ санам қўйилган эди. Хубал ҳамда «Аллоҳ қизлари» номини олган ал-Лот, Манот ва ал-Узза шу санамларнинг энг машҳурлари эди. Баъзилар «Аллоҳ» санамига сиғинардилар. Аммо у исломдаги Аллоҳдан фарқ қилар, мақоми жиҳатидан Яхве, Зевс, Юпитер каби бош худоларга тенг қўйилган бўлсада, мавҳум ва кўз илғамас баландликда деб тасаввур қилингани учун унинг исми б-н боғлиқ ибодат мунтазам адо этилмас эди. Ж. арабларининг кўпчилиги нариги дунёга ишонмасдилар: фақат бу дунё бор, яшаймизу — ўламиз. Бизнинг такдиримизни даҳр (вақт) ҳал қилади, деб фикр юритардилар (Жосия сураси, 24). Ислом ғалабасидан сўнг «дахрий» сўзининг «мўмин»га нисбатан антоним сифатида ишлатилганини шу б-н изоҳлаш мумкин. Аллоҳ тўғрисида муайян тушунчага эга бўлган ҳолда унга бошқа худоларни шерик қилганлари сабабли Ж. араблари «мушрик»лар деган номни олдилар.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.