Jom çöli
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 182-b. — ziyouz.com
Jom çöli — Samarqand viloyatidagi çöl. Zarafşon tizma toğlarining ğarbiy va Zirabuloqtoğlarining şarqiy etaklarida joylaşgan. J. ç.da böylama çözilgan qirlar, tölqinsimon lyossli tekisliklar bor. Örtaça bal. 500—600 m, asosiy balandliklar Zarafşon toğlari etaklaridan jan.-ğarb tomon pasayib boradi. Relyefi öydim-çuqur (1 — 10 m va undan ziyod). J. ç.ning jan.-ğarbida soyliklar (Sobirsoy, Toşbaqasoy, Kattasoy, Qöşilişsoy va b,), şarqida Zarafşon toğlari etaklaridan boşlanuvçi soylar (Jomsoy, Sayidjilğasoy, Kattasoy, Sariqulsoy) ğarbga tomon yönalgan. Zarafşondan boşlanuvçi Eski Anhor va Jom kanallari çölni kesib ötadi, ulardan Qaşqadaryo vohasida suğorişda foydalaniladi.
J.ç.ning örni Zarafşon va Zirabuloq tizmalari örtasidagi tektonik botikdan iborat. Törtlamçi davrning lyoss va lyossimon jinslari toğ etaklarida 10—15 m, markaziy qismida 70 m gaça qalinlikda töplangan. Grunt suvlari satqining çuqurligi şim.da (Ulus kengligida) 10—20 m, şörligi kamroq (1— 3 g/l). Artezian suvlari bör, paleogen va neogen yotqiziqlarida mavjud, ularning aksariyati şörroq. Efemer, efemeroidlar, qöziquloq, oqquray, karrak va b. öt ösimliklar keng tarqalgan. Tuproği, asosan, tipik böz tuproq. Yer osti suvlari suğorişda va çorva mollarini suv b-n ta'minlaşda işlatiladi. Toğ etaklariga yaqin va b. ayrim joylar lalmi dehqonçilikda, soyliklar suğoriladigan dehqonçilikda foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖОМ ЧЎЛИ — Самарқанд вилоятидаги чўл. Зарафшон тизма тоғларининг ғарбий ва Зирабулоқтоғларининг шарқий этакларида жойлашган. Ж. ч.да бўйлама чўзилган қирлар, тўлқинсимон лёссли текисликлар бор. Ўртача бал. 500—600 м, асосий баландликлар Зарафшон тоғлари этакларидан жан.-ғарб томон пасайиб боради. Рельефи ўйдим-чуқур (1 — 10 м ва ундан зиёд). Ж. ч.нинг жан.-ғарбида сойликлар (Собирсой, Тошбақасой, Каттасой, Қўшилишсой ва б,), шарқида Зарафшон тоғлари этакларидан бошланувчи сойлар (Жомсой, Сайиджилғасой, Каттасой, Сариқулсой) ғарбга томон йўналган. Зарафшондан бошланувчи Эски Анҳор ва Жом каналлари чўлни кесиб ўтади, улардан Қашқадарё воҳасида суғоришда фойдаланилади.
Ж.ч.нинг ўрни Зарафшон ва Зирабулоқ тизмалари ўртасидаги тектоник ботикдан иборат. Тўртламчи даврнинг лёсс ва лёссимон жинслари тоғ этакларида 10—15 м, марказий қисмида 70 м гача қалинликда тўпланган. Грунт сувлари сатқининг чуқурлиги шим.да (Улус кенглигида) 10—20 м, шўрлиги камроқ (1— 3 г/л). Артезиан сувлари бўр, палеоген ва неоген ётқизиқларида мавжуд, уларнинг аксарияти шўрроқ. Эфемер, эфемероидлар, қўзиқулоқ, оққурай, каррак ва б. ўт ўсимликлар кенг тарқалган. Тупроғи, асосан, типик бўз тупроқ. Ер ости сувлари суғоришда ва чорва молларини сув б-н таъминлашда ишлатилади. Тоғ этакларига яқин ва б. айрим жойлар лалми деҳқончиликда, сойликлар суғориладиган деҳқончиликда фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.