Jon

Jon — insonning içki dunyosi töğrisidagi qaraşlarni ifodalovçi tuşunça. Bu tuşunça tarixan özgarib turgan. Kelib çiqişi inson va hayvon tanasida yaşaydigan, uyqu vaqtida yoki ölgan vaqtda tanadan çiqib ketadigan alohida kuç haqidagi ibtidoiy tasavvurlarga borib taqaladi. Ibtidoiy odamlarning tasavvurida J. qandaydir moddiy narsa (soya, qon, nafas va b.) deb qaralgan. Diniy tuşunçalarga köra, J. — qandaydir jismsiz, ölmaydigan, tanadan mustaqil holda yaşay oladigan nomoddiy kuçdir. Kişi tanida bölganda unga hayot baxş etadi, u heç qaçon ölmaydi, uni xudo ato qiladi va xudo qaytib oladi. Söng narigi dunyoda abadiy yaşaydi. Tuş köriş ham J.ning tanadan vaqtinça köçişi b-n izoxlanadi. J. haqidagi fikrlar Şarq falsafasida ham keng tarqalgan. Forobiy, Ibn Sino, Ibn Ruşd ta'limotlarida u inson tanasi b-n uzviy boğliq holda talqin etilgan. Forobiy J.ni tanadan mustaqil ajratib qöyişni, uni tanadan tanaga köçib yuradi, degan ta'limotni tanqid qildi.

Koinotning yoppasiga jonliligi ğoyasi (gilozoizm) olamiy J. haqidagi ta'limotning asosi böldi (Platon, neoplatonizm). Aristotel J.ni tirik tanadan ajralmaydigan, faol maqsadga muvofiq ibtido («şakl») deb bilgan. Panteistik qaraşlarda J. yagona ruhiy substansiyaning alohida körinişi sanaladi. Dekartning dualistik metafizikasi J. va tanni ikki mustaqil substansiyaga ajratadi. Hoz. zamon psixologiyasida J. ğayrişuuriylikni bildiradigan tuşunça sifatida işlatiladi.