Jondor tumani

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 190–191-b. — ziyouz.com

Jondor tumani - Buxoro viloyatidat tuman (1935 y. 17 yanv.da taşkil etilgan. 1962 y. 24 dek.dan Buxoro va Romitan tumanlari tarkibida bölgan, 1967 y. 9 yanvda qayta tuzilgan). J. t. jan.-ğarbdan Olot, Qoraköl tumanlari, şarq va şim.-şarqdan Buxoro, Romitan, Peşku tumanlari b-n çegaradoş. Mayd. 5,17 ming km2. Aholisi 123,7 ming kişi (2001). J. t.da 1 şaharça (Jondor), 13 qişloq fuqarolari yiğini (Aleli, Dalmun, Lolo, Mirzayon, Navrabot, Oqşix, Romiş, Pöloti, Samonçuq, Sepatta, Xumdanak, Xumin, Qorali) bor. Markazi — Jondor şaharçasi.

Tabiati.J. t. Buxoro vohasida Zarafşon daryosi quyi oqimining şim.- ğarbida, çöl zonasida joylaşgan. Relyefi, asosan, tekislik, qisman botqoq va şörxoklar ham bor. Hududining qolgan qismi çöl (Urganççöl va Örtaçöl) yaylovlaridan iborat. Tekisliklar bağrida aloxida döngliklar (Uçboş, Şörquduq) uçraydi. Iqlimi keskin kontinental, çöl iqlimi. Ba'zan, Urganççöldan garmsel esib turadi. Vegetatsiya davri 218 kun. Bahor sernam, yoz uzoq davom etadi, serquyoş, QURUQ, jazirama issiq, kuz qisqa va qişi iliq, ba'zan ayozli. Yanv. ning örtaça t-rasi 0—0, G, iyulniki 28—30”. Yillik örtaça t-ra 15—16'. Minimal t-ra —27', maksimal t-ra 45'. Yillik yoğin qariyb 125—130 mm, aksariyat qismi fev.—mart oylariga töğri keladi. Tuman hududidagi obikor yerlar dastlab Zarafşon daryosidan suğorilgan. Amu-Buxoro maşina kanalining, ayniqsa Jondor tarmoğining işga tuşirilişi tufayli hoz. kunda Amudaryo suvi b-n ta'minlanadi. Vohadagi obikor yerlarning tuproği madaniy ötloqi, böz tuproqlar (ba'zi joylarda bu tuproqlar şörlangan). Çöl qismini qumli, gipsli, gilli, qumli çöl, qönğir tusli sur, taqir, taqirli na şörxok tuproqlar egallagan. Yovvoyi ösimliklardan daryo terrasa va qayirlarida qamiş, rövak, buğdoyiq, şörajriq, kampirsoç, itgunafşa, yulğun, şörxok yerlarda paşmakşöra, oqşöra, qumli çöllarda oq saksovul, boyaliç, quyonsuyak, selin, astragal va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan qumli çölda sudraluvçi va kemiruvçilar, quşlardan qirğovul, loyxörak, söfitörğay, zarğaldoq çumçuq va b. yaşaydi.

Aholisi, asosan, özbeklar (95,6%); şuningdek, rus, tojik, qozoq, turkman va b. millat vakillari ham yaşaydi. 1 kmg ğa 24 kişi töğri keladi, vohada esa 250— 300 kişiga yetadi. Aholining 93% qişloqlarda yaşaydi.

Xöjaligida yetakçi tarmoq q. x. dir. Asosan, paxta ekiladi. Çorvaçilik, polizçilik, pillaçilik ham rivojlangan. Tokzor va mevazorlar bor. Oziq-ovqat va yengil sanoat tarmoqlari mavjud bölib, ularning aksariyati tuman markazida joylaşgan. Plastmassa, vino, konserva z-dlari, non, SuT k-tlari, Navoiy jamoa xöjaligi hududida Buxoro paxta tozalaş z-dining filiali, «Xadan» (Özbekiston— Xitoy) qöşma korxonasi mavjud. Tumanda jamoa, şirkat, ijara, dehqon, fermer xöjaliklari faoliyat körsatmokda. Suğoriladigan yer maydoni 28,2 ming ga. Şu jumladan donli ekinlar 7,5 ming ga, texnika ekinlari 17,5 ming ga, kartoşka, poliz, sabzavot 1,3 ming ga, yem-xaşak 1,9 ming ga yer maydonini egallaydi (1999). Çorvaçilik göşt-sut va jun-teri yetiştirişga ixtisoslaşgan. J. t. xöjaliklarida 45,4 ming qoramol, 105,3 ming qöy va eçki, 35,8 ming parranda boqiladi. Örmon xöjaligi 66,4 ming ga maydonda joylaşgan. Bu yerda köçat yetiştiriş yölga qöyilgan. Qumli joylarida, asosan, saksovul, qandim, çerkez ösadi.

J.t.da 52 umumiy ta'lim maktabi (30 ming öquvçi), litsey, sanatoriy-internat, musiqa maktabi, iqtidorli bolalar internati, 42 kutubxona, madaniyat uylari, 2 muzey bor.

Tumanda 365 örinli kasalxona, 20 qişloq vraçlik punkti, 12 qişloq vraçlik ambulatoriyasi, 1 poliklinika va 23 feldşer-akuşerlik punkti bölib, ularda 194 vraç xizmat qilmoqda. Tuman hududidan Buxoro—Turkmanobod xalqaro avtomagistrali ötadi.

J. t.da törtta yirik tarixiy obida mavjud: Mahmud Torobiy daxmasi (13- a.), Varaxşa yodgorligi (7-a.), Şaxri Islom qal'asi, Qizbibi me'moriy majmuasi (16-a.). 1935 y.dan «Jondor ovozi» gaz. çiqadi.

Ad.: Tursunov M., Jondor va jondorliklar, Buxoro, 1995.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЖОНДОР ТУМАНИ - Бухоро вилоятидат туман (1935 й. 17 янв.да ташкил этилган. 1962 й. 24 дек.дан Бухоро ва Ромитан туманлари таркибида бўлган, 1967 й. 9 янвда қайта тузилган). Ж. т. жан.-ғарбдан Олот, Қоракўл туманлари, шарқ ва шим.-шарқдан Бухоро, Ромитан, Пешку туманлари б-н чегарадош. Майд. 5,17 минг км2. Аҳолиси 123,7 минг киши (2001). Ж. т.да 1 шаҳарча (Жондор), 13 қишлоқ фуқаролари йиғини (Алели, Далмун, Лоло, Мирзаён, Навработ, Оқших, Ромиш, Пўлоти, Самончуқ, Сепатта, Хумданак, Хумин, Қорали) бор. Маркази — Жондор шаҳарчаси.

Табиати.Ж. т. Бухоро воҳасида Зарафшон дарёси қуйи оқимининг шим.- ғарбида, чўл зонасида жойлашган. Рельефи, асосан, текислик, қисман ботқоқ ва шўрхоклар ҳам бор. Ҳудудининг қолган қисми чўл (Урганччўл ва Ўртачўл) яйловларидан иборат. Текисликлар бағрида алоxида дўнгликлар (Учбош, Шўрқудуқ) учрайди. Иқлими кескин континентал, чўл иқлими. Баъзан, Урганччўлдан гармсел эсиб туради. Вегетация даври 218 кун. Баҳор сернам, ёз узоқ давом этади, серқуёш, ҚУРУҚ, жазирама иссиқ, куз қисқа ва қиши илиқ, баъзан аёзли. Янв. нинг ўртача т-раси 0—0, Г, июлники 28—30”. Йиллик ўртача т-ра 15—16’. Минимал т-ра —27’, максимал т-ра 45’. Йиллик ёғин қарийб 125—130 мм, аксарият қисми фев.—март ойларига тўғри келади. Туман ҳудудидаги обикор ерлар дастлаб Зарафшон дарёсидан суғорилган. Аму-Бухоро машина каналининг, айниқса Жондор тармоғининг ишга туширилиши туфайли ҳоз. кунда Амударё суви б-н таъминланади. Воҳадаги обикор ерларнинг тупроғи маданий ўтлоқи, бўз тупроқлар (баъзи жойларда бу тупроқлар шўрланган). Чўл қисмини қумли, гипсли, гилли, қумли чўл, қўнғир тусли сур, тақир, тақирли на шўрхок тупроқлар эгаллаган. Ёввойи ўсимликлардан дарё терраса ва қайирларида қамиш, рўвак, буғдойиқ, шўражриқ, кампирсоч, итгунафша, юлғун, шўрхок ерларда пашмакшўра, оқшўра, қумли чўлларда оқ саксовул, боялич, қуёнсуяк, селин, астрагал ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан қумли чўлда судралувчи ва кемирувчилар, қушлардан қирғовул, лойхўрак, сўфитўрғай, зарғалдоқ чумчуқ ва б. яшайди.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар (95,6%); шунингдек, рус, тожик, қозоқ, туркман ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. 1 кмг ға 24 киши тўғри келади, воҳада эса 250— 300 кишига етади. Аҳолининг 93% қишлоқларда яшайди.

Хўжалигида етакчи тармоқ қ. х. дир. Асосан, пахта экилади. Чорвачилик, полизчилик, пиллачилик ҳам ривожланган. Токзор ва мевазорлар бор. Озиқ-овқат ва енгил саноат тармоқлари мавжуд бўлиб, уларнинг аксарияти туман марказида жойлашган. Пластмасса, вино, консерва з-длари, нон, СуТ к-тлари, Навоий жамоа хўжалиги ҳудудида Бухоро пахта тозалаш з-дининг филиали, «Хадан» (Ўзбекистон— Хитой) қўшма корхонаси мавжуд. Туманда жамоа, ширкат, ижара, деҳқон, фермер хўжаликлари фаолият кўрсатмокда. Суғориладиган ер майдони 28,2 минг га. Шу жумладан донли экинлар 7,5 минг га, техника экинлари 17,5 минг га, картошка, полиз, сабзавот 1,3 минг га, ем-хашак 1,9 минг га ер майдонини эгаллайди (1999). Чорвачилик гўшт-сут ва жун-тери етиштиришга ихтисослашган. Ж. т. хўжаликларида 45,4 минг қорамол, 105,3 минг қўй ва эчки, 35,8 минг парранда боқилади. Ўрмон хўжалиги 66,4 минг га майдонда жойлашган. Бу ерда кўчат етиштириш йўлга қўйилган. Қумли жойларида, асосан, саксовул, қандим, черкез ўсади.

Ж.т.да 52 умумий таълим мактаби (30 минг ўқувчи), лицей, санаторий-интернат, мусиқа мактаби, иқтидорли болалар интернати, 42 кутубхона, маданият уйлари, 2 музей бор.

Туманда 365 ўринли касалхона, 20 қишлоқ врачлик пункти, 12 қишлоқ врачлик амбулаторияси, 1 поликлиника ва 23 фельдшер-акушерлик пункти бўлиб, уларда 194 врач хизмат қилмоқда. Туман ҳудудидан Бухоро—Туркманобод халқаро автомагистрали ўтади.

Ж. т.да тўртта йирик тарихий обида мавжуд: Маҳмуд Торобий дахмаси (13- а.), Варахша ёдгорлиги (7-а.), Шахри Ислом қалъаси, Қизбиби меъморий мажмуаси (16-а.). 1935 й.дан «Жондор овози» газ. чиқади.

Ад.: Турсунов М., Жондор ва жондорликлар, Бухоро, 1995.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.