Jörabek
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 230–231-b. — ziyouz.com
Jörabek JÖRABEK, Jörabek dodxoh Qalandar öğli (taxm. 1840—1906.25.1, Toşkent) — Buxoro amirligi tarkibidagi Kitob begi (1862—70), harbiy arbob, ma'rifatparvar, rus armiyasi generali (1901). 1852—53 y.lardan amir Nasrullo xizmatida. 1856 y. J. töqsobo amir tomonidan Kitob begi Olloyorbek xizmatiga yuborilgan. 1861 y.da amir Muzaffar tomonidan Kitobga hokim qilib tayinlangan Zokirbek yuritgan siyosat xalqning norozilik çiqişlariga sabab böladi va uning örniga xalq xohiş-istagiga köra J. hokimlikka kötariladi. J.ning hokimlik qilgan davrida beklikning Buxoro amirligidan siyosiy va iqtisodiy mustakilligi kuçaya boradi. Beklikning iktisodiy tizimi: savdo-sotiq, soliklar, ekin-tikin masalalari tartibga solinadi. Yöllar, mudofaa inşootlari tartibga keltiriladi. Buxoro va Qöqon xonliklarida quvğinga uçragan siyosat va madaniyat arboblari şu beklikdan panoh topişadi.
Örta Osiyoga çorizm bosqini boşlangan davrda J. bosqinçilarga qarşi qat'iy kuraş pozitsiyasida turgan. Buxoro amiri rus armiyasi tajovuzla-riga qarşi mudofaaga tayyorgarlik körayotgan bir davrda J. Şahrisabz hokimi Bobobek b-n birgalikda amir Muzaffardan özaro nizolarni unu-tişni sörab va yoğiyga qarşi jihodsa barça musulmonlar b-n bir safda turib kuraşiş istagini bildirib maktub yöllaşadi. Ammo ularning bu istagi amirning ularga işonçi bölmaganligi tufayli ijobatsiz qoladi. J. amirning bosqinçilarga nisbatan yuritgan taslimçilik, keyinçalik esa kelişuvçanlik siyosatidan norozi bölgan kuçlarga boşçi sifatida siyosiy maydonga kelgan Abdumalik töra harakatining faol iştirokçilaridan biriga aylanadi.
1868 y. 1—8 iyun kunlari Samarqandni rus qöşinlaridan qaytarib oliş maqsadida amalga oşirilgan şahar qamali rahbarlaridan biri. Ba'zi zamondoşlari fikriga köra, muvaffaqiyatsiz tugagan Samarqand qamali J. tomonidan işlab çiqilgan Vatanni ozod qiliş rejasining tarkibiy qismi bölgan. 1870 y. 14 avg.da Şahrisabz va Kitob bekliklari çor armiyasi tomonidan bosib olinganidan ke-yin J. Bobobek b-n birga Qöqon xonligi orqali Qaşqarga qoçişga urinadi, lekin Xudoyorxon tomonidan tutib Turkiston general-gubernatori K. P. fon Kaufmanga topşiriladi. 1870—1906 y.lar mobaynida J. Toşkentda yaşab, ölka ijtimoiy-siyosiy xayotida iştirok etadi. 1871—82 y.larda Turkiston general-gubernatorligi ma'muriyatida tarjimonlik qiladi. Çor armiyasining Qöqon xonligini tugatiş maqsadida amalga oşirgan yurişlarida iştirok etadi. K. P. fon Kaufmandan keyingi davrda ölkani boşqargan general-gubernatorlar davrida özining ölka ustidan rus hukmronligi töğrisidagi, mahalliy aholining ayançli ahvoli borasidagi keskin fikrlari uçun faol siyosiy faoliyatdan bir qadar çetlaştiriladi. 1895 y.da Toşkent ş. Dumasining a'zosi sifatida Bobobek b-n birga Nikolay II ning taxtga ötirişi munosabati b-n unga tabriknoma va sovğa-salom yuborilişiga qarşi çiqqan.
Ilm-ma'rifatga katta ahamiyat bergan. Şarq qölyozmalarining, xususan, nodir asarlarning boy kutubxonasiga ega bölgan. Şarq tillari hamda rus tilini yaxşi bilgan. 1876 y. Peterburgda bölib ötgan şarqşunoslarning 3-xalqaro kongressida qatnaşib ma'ru-za qilgan. 1902 y.da Turkistonga taşrif buyurgan jadidlar yetakçisi I. Gasprinskiy b-n uçraşadi. Jadidlar b-n hamfikr bölgan J. «Tarjimon» gazetasining Turkistondagi faollaridan biriga aylanadi. Özbek mutafakkir şoiri Furqat b-n döstona munosabatda bölgan. Rossiyada 1905 y. yanv.da boşlangan voqealar tufayli Turkiston xalqlari orasida sodir bölgan kötarilişlar davrida Toşkentda J. boşçiligida bir neça marta xalq yiğinlari ötkaziladi va ularda mamlakatda vujudga kelgan vaziyatdan foydalangan holda ölkani çidab bölmas oğir ahvoldan qutqariş çoralarini köriş masalasi kun tartibiga qöyiladi. J. sirli tarzda öldirilgan.
Ad.: Yusupov Ş., Xudoyorxon va Furqat, T., 1995.
Baxtiyor Yoqubov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖЎРАБЕК, Жўрабек додхоҳ Қаландар ўғли (тахм. 1840—1906.25.1, Тошкент) — Бухоро амирлиги таркибидаги Китоб беги (1862—70), ҳарбий арбоб, маърифатпарвар, рус армияси генерали (1901). 1852—53 й.лардан амир Насрулло хизматида. 1856 й. Ж. тўқсобо амир томонидан Китоб беги Оллоёрбек хизматига юборилган. 1861 й.да амир Музаффар томонидан Китобга ҳоким қилиб тайинланган Зокирбек юритган сиёсат халқнинг норозилик чиқишларига сабаб бўлади ва унинг ўрнига халқ хоҳиш-истагига кўра Ж. ҳокимликка кўтарилади. Ж.нинг ҳокимлик қилган даврида бекликнинг Бухоро амирлигидан сиёсий ва иқтисодий мустакиллиги кучая боради. Бекликнинг иктисодий тизими: савдо-сотиқ, соликлар, экин-тикин масалалари тартибга солинади. Йўллар, мудофаа иншоотлари тартибга келтирилади. Бухоро ва Қўқон хонликларида қувғинга учраган сиёсат ва маданият арбоблари шу бекликдан паноҳ топишади.
Ўрта Осиёга чоризм босқини бошланган даврда Ж. босқинчиларга қарши қатъий кураш позициясида турган. Бухоро амири рус армияси тажовузла-рига қарши мудофаага тайёргарлик кўраётган бир даврда Ж. Шаҳрисабз ҳокими Бобобек б-н биргаликда амир Музаффардан ўзаро низоларни уну-тишни сўраб ва ёғийга қарши жиҳодца барча мусулмонлар б-н бир сафда туриб курашиш истагини билдириб мактуб йўллашади. Аммо уларнинг бу истаги амирнинг уларга ишончи бўлмаганлиги туфайли ижобатсиз қолади. Ж. амирнинг босқинчиларга нисбатан юритган таслимчилик, кейинчалик эса келишувчанлик сиёсатидан норози бўлган кучларга бошчи сифатида сиёсий майдонга келган Абдумалик тўра ҳаракатининг фаол иштирокчиларидан бирига айланади.
1868 й. 1—8 июнь кунлари Самарқандни рус қўшинларидан қайтариб олиш мақсадида амалга оширилган шаҳар қамали раҳбарларидан бири. Баъзи замондошлари фикрига кўра, муваффақиятсиз тугаган Самарқанд қамали Ж. томонидан ишлаб чиқилган Ватанни озод қилиш режасининг таркибий қисми бўлган. 1870 й. 14 авг.да Шаҳрисабз ва Китоб бекликлари чор армияси томонидан босиб олинганидан ке-йин Ж. Бобобек б-н бирга Қўқон хонлиги орқали Қашқарга қочишга уринади, лекин Худоёрхон томонидан тутиб Туркистон генерал-губернатори К. П. фон Кауфманга топширилади. 1870—1906 й.лар мобайнида Ж. Тошкентда яшаб, ўлка ижтимоий-сиёсий хаётида иштирок этади. 1871—82 й.ларда Туркистон генерал-губернаторлиги маъмуриятида таржимонлик қилади. Чор армиясининг Қўқон хонлигини тугатиш мақсадида амалга оширган юришларида иштирок этади. К. П. фон Кауфмандан кейинги даврда ўлкани бошқарган генерал-губернаторлар даврида ўзининг ўлка устидан рус ҳукмронлиги тўғрисидаги, маҳаллий аҳолининг аянчли аҳволи борасидаги кескин фикрлари учун фаол сиёсий фаолиятдан бир қадар четлаштирилади. 1895 й.да Тошкент ш. Думасининг аъзоси сифатида Бобобек б-н бирга Николай II нинг тахтга ўтириши муносабати б-н унга табрикнома ва совға-салом юборилишига қарши чиққан.
Илм-маърифатга катта аҳамият берган. Шарқ қўлёзмаларининг, хусусан, нодир асарларнинг бой кутубхонасига эга бўлган. Шарқ тиллари ҳамда рус тилини яхши билган. 1876 й. Петербургда бўлиб ўтган шарқшуносларнинг 3-халқаро конгрессида қатнашиб маъру-за қилган. 1902 й.да Туркистонга ташриф буюрган жадидлар етакчиси И. Гаспринский б-н учрашади. Жадидлар б-н ҳамфикр бўлган Ж. «Таржимон» газетасининг Туркистондаги фаолларидан бирига айланади. Ўзбек мутафаккир шоири Фурқат б-н дўстона муносабатда бўлган. Россияда 1905 й. янв.да бошланган воқеалар туфайли Туркистон халқлари орасида содир бўлган кўтарилишлар даврида Тошкентда Ж. бошчилигида бир неча марта халқ йиғинлари ўтказилади ва уларда мамлакатда вужудга келган вазиятдан фойдаланган ҳолда ўлкани чидаб бўлмас оғир аҳволдан қутқариш чораларини кўриш масаласи кун тартибига қўйилади. Ж. сирли тарзда ўлдирилган.
Ад.: Юсупов Ш., Худоёрхон ва Фурқат, Т., 1995.
Бахтиёр Ёқубов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.