Jöxori
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 235–236-b. — ziyouz.com
Jöxori (Sorghum Pers.) — ğalladoşlar (ğallagullilar) oilasiga mansub bir va köp yillik ösimliklar turkumi, don va yem-xaşak ekini. J.ning 50 ga yaqin yovvoyi va madaniy turi bor. Donli J. (S. cernuum; oq jöxori, qöqon jöxori, gaolyan va b.), şirin J. (S. saccharatum), durra (S. durra), supurgi J. (S. technicum), ötsimon J. (sudan öti — S. Sudanense, ötsimon J. — S. almum) kabi bir yillik turlari köproq ekiladi. Vatani — Mar-kaziy Afrika. Mil. av. 4—3-ming yillikdan beri ekib kelinadi. Eron, Hindiston, Xitoy, AQŞda va Afrika, Okeaniya, Avstraliya, Örta Osiyo, Ukraina jan.da ekiladi. Jahon böyiça J. ekin maydonlari 43,6 mln. ga dan ortiq, yalpi hosili 68,2 mln. t, hosildorligi 14,4 s/ga. Özbekistonda ekin maydoni 9 ming ga (1999). J.ning ildiz tarmoği popuk ildiz bölib, asosiy qismi yerning haydalma qatlamida rivojlanadi, ayrim ildizlar esa 2,5 m çuqörlikka kirib boradi. Poyasi somon poya, böyi 0,5—7 m gaça, örtaça 2—3 m, poyaning içi ğovak parenxima töqimalari b-n tölgan. Poyasi tuplanadi (1—8). Bargi keng, 10—25 ta böladi. Töpguli rövak, uz. 15—60 sm, yon şoxlari uçlarida 2 ta boşoqça çiqa-radi, bittasida meva hosil böladi. J. çetdan çanglanadi. Doni krbikli va qobiqsiz, dumaloq, tuxumsimon; rangi oq yoki sariq. 1000 ta doni vazni 20—70 g. Donining tinim davri yöq, hosil yiğilgandan söng ekiş mumkin. J. muhim don ekini, doni oziqovqatga işlatiladi. Donidan yorma, un, spirt, kraxmal tayyorlanadi, unidan non yopiladi, mol va parrandalarga töyimli yem sifatida beriladi. Kök massasi siloslanadi. Doni töyimli, tarkibida 65—75% kraxmal, 10—15% oqsil (lizin), 3,5% gaça yoğ bor. 100 kg J. doni 119 ozuka birligiga teng. 100 kg kök massasida — 23,5, silosida — 22, piçanida — 49,2 ozuka birligi bor. Poya şirasida 10—15% qand bölib, şinni işlab çiqariladi. Supurgibop J.dan supurgilar va çötkalar tayyorlanadi. J. takroriy ekin sifatida xam ekiladi. J. bir yillik ösimlik. Qur-ğoqçilikka va issiqlikka çidamli. Tuproq va havo qurğoqçiligiga bardoş beradi. Maysasi —G da nobud böladi. 30—40° haroratga çidaydi. Yoruğsevar, qisqa kun ösimligi. Tuproqqa talab-çan emas, ammo ğovak tuproklarda yaxşi ösadi. Şörga çidamli, ösuv davrining boşlanişida sekin ösadi. Ekilgan uruğlar 10—15 kunda maysalaydi, 25—30 kundan keyin tuplanadi, 40 — 50 kunda nay öraş davriga kiradi, rövak çiqariş davri 55—65 kunga boradi, rövak çiqarişdan 5—6 kundan keyin gullaş boşlanadi. Ösuv davri 75—100 kun. J. ğöza, nöxat, boşqa dukkakli ekinlardan böşagan yerlarga ekiladi. Çimqirqar plug b-n 28— 30 sm çuqurlikda şudgor qilinadi. Yer qurigan bölsa şudgordan oldin suğori-ladi. Şudgorlaşdan oldin gektariga 10—15 t göng, 50—60 kg fosfor, 40—50 kg kaliy solinadi. Bahorda (apr.—may) harorat 13—15° bölganda keng qatorlab ekiladi (qator orasi 60, 70 sm). Uruğlik ekiş normasi 5—10 kg/ga, ekiş çuq. 3—5 sm, köçat qalinligi har gektarda 70—100 ming tupga boradi. Qator oralariga 2—3 işlov beriladi. Suğori-ladigan maydonlarda 25—30 s/ga don, 300—400 s/ga kök massa beradi (intensiv texnologiya usullari qöllanilganda 100—115 s/ga don, 1000—1200 s/ga kökpoya).
Navlari. Özbekistonda J.ning 3 turi (donli J., şirin J. va supurgi J. guruxlari) köproq Qoraqalpoğiston Respublikasi, Xorazm, Buxoro viloyatlari, Farğona va Mirzaçölning suğoriladigan şör yerlarida östiriladi. Suğoriladigan maydonlarda Kattaboş, Çillaki, Özbekiston 5, Sangzor, Özbekiston 18, Karlik (Pastak) va b. navlari ekiladi.
J. zararkunandalari: bitlar, simqurtlar, tunlamlar, poya parvona-si, karadrina; kasalliklari : çang qorakuya, poya va ildiz çirişi, bakteriozlar.
Halima Otaboyeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖЎХОРИ (Sorghum Pers.) — ғалладошлар (ғаллагуллилар) оиласига мансуб бир ва кўп йиллик ўсимликлар туркуми, дон ва ем-хашак экини. Ж.нинг 50 га яқин ёввойи ва маданий тури бор. Донли Ж. (S. cernuum; оқ жўхори, қўқон жўхори, гаолян ва б.), ширин Ж. (S. saccharatum), дурра (S. durra), супурги Ж. (S. technicum), ўтсимон Ж. (судан ўти — S. Sudanense, ўтсимон Ж. — S. almum) каби бир йиллик турлари кўпроқ экилади. Ватани — Мар-казий Африка. Мил. ав. 4—3-минг йилликдан бери экиб келинади. Эрон, Ҳиндистон, Хитой, АҚШда ва Африка, Океания, Австралия, Ўрта Осиё, Украина жан.да экилади. Жаҳон бўйича Ж. экин майдонлари 43,6 млн. га дан ортиқ, ялпи ҳосили 68,2 млн. т, ҳосилдорлиги 14,4 ц/га. Ўзбекистонда экин майдони 9 минг га (1999). Ж.нинг илдиз тармоғи попук илдиз бўлиб, асосий қисми ернинг ҳайдалма қатламида ривожланади, айрим илдизлар эса 2,5 м чуқўрликка кириб боради. Пояси сомон поя, бўйи 0,5—7 м гача, ўртача 2—3 м, поянинг ичи ғовак паренхима тўқималари б-н тўлган. Пояси тупланади (1—8). Барги кенг, 10—25 та бўлади. Тўпгули рўвак, уз. 15—60 см, ён шохлари учларида 2 та бошоқча чиқа-ради, биттасида мева ҳосил бўлади. Ж. четдан чангланади. Дони крбикли ва қобиқсиз, думалоқ, тухумсимон; ранги оқ ёки сариқ. 1000 та дони вазни 20—70 г. Донининг тиним даври йўқ, ҳосил йиғилгандан сўнг экиш мумкин. Ж. муҳим дон экини, дони озиқовқатга ишлатилади. Донидан ёрма, ун, спирт, крахмал тайёрланади, унидан нон ёпилади, мол ва паррандаларга тўйимли ем сифатида берилади. Кўк массаси силосланади. Дони тўйимли, таркибида 65—75% крахмал, 10—15% оқсил (лизин), 3,5% гача ёғ бор. 100 кг Ж. дони 119 озука бирлигига тенг. 100 кг кўк массасида — 23,5, силосида — 22, пичанида — 49,2 озука бирлиги бор. Поя ширасида 10—15% қанд бўлиб, шинни ишлаб чиқарилади. Супургибоп Ж.дан супургилар ва чўткалар тайёрланади. Ж. такрорий экин сифатида хам экилади. Ж. бир йиллик ўсимлик. Қур-ғоқчиликка ва иссиқликка чидамли. Тупроқ ва ҳаво қурғоқчилигига бардош беради. Майсаси —Г да нобуд бўлади. 30—40° ҳароратга чидайди. Ёруғсевар, қисқа кун ўсимлиги. Тупроққа талаб-чан эмас, аммо ғовак тупрокларда яхши ўсади. Шўрга чидамли, ўсув даврининг бошланишида секин ўсади. Экилган уруғлар 10—15 кунда майсалайди, 25—30 кундан кейин тупланади, 40 — 50 кунда най ўраш даврига киради, рўвак чиқариш даври 55—65 кунга боради, рўвак чиқаришдан 5—6 кундан кейин гуллаш бошланади. Ўсув даври 75—100 кун. Ж. ғўза, нўхат, бошқа дуккакли экинлардан бўшаган ерларга экилади. Чимқирқар плуг б-н 28— 30 см чуқурликда шудгор қилинади. Ер қуриган бўлса шудгордан олдин суғори-лади. Шудгорлашдан олдин гектарига 10—15 т гўнг, 50—60 кг фосфор, 40—50 кг калий солинади. Баҳорда (апр.—май) ҳарорат 13—15° бўлганда кенг қаторлаб экилади (қатор ораси 60, 70 см). Уруғлик экиш нормаси 5—10 кг/га, экиш чуқ. 3—5 см, кўчат қалинлиги ҳар гектарда 70—100 минг тупга боради. Қатор ораларига 2—3 ишлов берилади. Суғори-ладиган майдонларда 25—30 ц/га дон, 300—400 ц/га кўк масса беради (интенсив технология усуллари қўлланилганда 100—115 ц/га дон, 1000—1200 ц/га кўкпоя).
Навлари. Ўзбекистонда Ж.нинг 3 тури (донли Ж., ширин Ж. ва супурги Ж. гурухлари) кўпроқ Қорақалпоғистон Республикаси, Хоразм, Бухоро вилоятлари, Фарғона ва Мирзачўлнинг суғориладиган шўр ерларида ўстирилади. Суғориладиган майдонларда Каттабош, Чиллаки, Ўзбекистон 5, Сангзор, Ўзбекистон 18, Карлик (Пастак) ва б. навлари экилади.
Ж. зараркунандалари: битлар, симқуртлар, тунламлар, поя парвона-си, карадрина; касалликлари : чанг қоракуя, поя ва илдиз чириши, бактериозлар.
Ҳалима Отабоева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.