Jöyak
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 236-b. — ziyouz.com
Jöyak — tuproqning mexanik tarkibi, ekin turi va ekiş usuliga köra kuzda yoki baxrrda yer yetilganda olinadigan ekiş ariği; ikki puşta örtasidagi ariq. Köproq kartoşka va poliz ekinlari J. olib ekiladi. J.ning «ilon izi»,«dandana», töğri (egat) xillari bor. J.ning egat xili keng tarqalgan. «Ilon izi» («aylanma») şaklida olingan J. ning kengligi 80— 90 sm, çuq. 40—50 sm, puştasi (ikki ariği örtasi) poliz ekinlari uçun 1,5—2,5 m, boşqa ekinlar uçun 60— 80 sm kenglikda olinadi. Uning bir burilişi b-n ikkinçi burilişi örtasidagi oraliq yer nişabiga qarab 4^7 m. J.ga quyilgan suv oyoklagaç, etagidan boşlab, J. suv b-n (2/3 qismgaça) tölişiga qarab, quloq boğlab çiqiladi (har 1—2 ariqning suv b-n tölgan joyi tuproq tortib bekitiladi). J.ning nam çiqqan yeriga uruğ ekiladi. Ekin butun ösuv davrida J.dan suğorib turiladi. J.ning burilgan joyiga çim bosib, suvni oqova qilib quyiş ham mumkin. J.ning «dandana» usulida J. barmoq şaklida olinadi, uzunasiga tortilgan öq ariqdagi suv boşi berk (barmoq) ariklarga töldirib qöyiladi. J.ning «ilon izi» va «dandana» turlari asosan ketmon b-n oçiladi (mexanizatsiyadan foydalanib bölmaydi). Egat — 100—150 m va undan ortiq uzunlikda bir-biriga parallel olingan J.lardir. Paxtaçilikda markyor taşlab 120 yoki 180 sm kenglikda va 25—30 sm çuqurlikda olinadi. Ekin J.ning ikki tomoniga yoki ikki qirğoğiga ekiladi. Gullaş faza-sida ekilgan qatorlar örtasidan egat oçilganda 90 yoki 60 sm li qator oraliği hosil böladi, ekin puşta örtasida qoladi. Tekis dalaga nisbatan J.dagi tuproqning havo-issiklik va suv rejimi qulay böladi. J.da uruğ tuşgan atrof va undan pastroqda tuproq harorati boşqa joylarga Karaganda 0,9—3,0° köproq isiydi.
Abdurahim Ermatov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖЎЯК — тупроқнинг механик таркиби, экин тури ва экиш усулига кўра кузда ёки бахррда ер етилганда олинадиган экиш ариғи; икки пушта ўртасидаги ариқ. Кўпроқ картошка ва полиз экинлари Ж. олиб экилади. Ж.нинг «илон изи»,«дандана», тўғри (эгат) хиллари бор. Ж.нинг эгат хили кенг тарқалган. «Илон изи» («айланма») шаклида олинган Ж. нинг кенглиги 80— 90 см, чуқ. 40—50 см, пуштаси (икки ариғи ўртаси) полиз экинлари учун 1,5—2,5 м, бошқа экинлар учун 60— 80 см кенгликда олинади. Унинг бир бурилиши б-н иккинчи бурилиши ўртасидаги оралиқ ер нишабига қараб 4^7 м. Ж.га қуйилган сув оёклагач, этагидан бошлаб, Ж. сув б-н (2/3 қисмгача) тўлишига қараб, қулоқ боғлаб чиқилади (ҳар 1—2 ариқнинг сув б-н тўлган жойи тупроқ тортиб бекитилади). Ж.нинг нам чиққан ерига уруғ экилади. Экин бутун ўсув даврида Ж.дан суғориб турилади. Ж.нинг бурилган жойига чим босиб, сувни оқова қилиб қуйиш ҳам мумкин. Ж.нинг «дандана» усулида Ж. бармоқ шаклида олинади, узунасига тортилган ўқ ариқдаги сув боши берк (бармоқ) арикларга тўлдириб қўйилади. Ж.нинг «илон изи» ва «дандана» турлари асосан кетмон б-н очилади (механизациядан фойдаланиб бўлмайди). Эгат — 100—150 м ва ундан ортиқ узунликда бир-бирига параллел олинган Ж.лардир. Пахтачиликда маркёр ташлаб 120 ёки 180 см кенгликда ва 25—30 см чуқурликда олинади. Экин Ж.нинг икки томонига ёки икки қирғоғига экилади. Гуллаш фаза-сида экилган қаторлар ўртасидан эгат очилганда 90 ёки 60 см ли қатор оралиғи ҳосил бўлади, экин пушта ўртасида қолади. Текис далага нисбатан Ж.даги тупроқнинг ҳаво-иссиклик ва сув режими қулай бўлади. Ж.да уруғ тушган атроф ва ундан пастроқда тупроқ ҳарорати бошқа жойларга Караганда 0,9—3,0° кўпроқ исийди.
Абдураҳим Эрматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.