Jöybor xojalari
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 228–229-b. — ziyouz.com
Jöybor xojalari JÖYBOR XOJALARI, jöybor şayxlari — naqşbandiylik tariqatining vakillari. Ularning J. x.nomini olişi Xoja Muhammad Islomning bobosi Xoja Muqammad Yahyo Buxorodagi Jöybor degan yerga köçib kelişi b-n boğliqdir. J. x. özlarini islom dinini tarğib qiliş uçun Makkadan Nişopurga, undan Buxoroga kelgan Imom Ali Murtazo avlodi deb hisoblaganlar. J. x.dan Abu Bakr Sa'dga va uning avlodlariga somoniylar davrida Buxoroning şayx ul-islomi degan mansab beriladi. Abu Bakr Sa'dning nevarasi Muhammad Islom J. x.ning iqtisodiy va siyosiy jihatdan katta nufuzga ega bölişida asosiy rol öynaydi. U 16-a. ning 50-y.larida Şayboniylar davlatidagi toj-taxt uçun bölgan kuraşlarga aralaşib, öz muridi Abdullaxon II ning taxtga çiqişiga yordam beradi. Bu davrga kelib J. x.ga Buxorodagi Sumiton qişloği in'om etiladi. J. x.ning ota-bobolari Buxorodagi Çor Bakr mozoriga qöyilganligi uçun 16-a.dan boşlab J. x. bu joydagi qabrlar ustiga haşamatli maqbara qurib, ziyoratgohga aylantirişgan (q. Çorbakr ansambli). Bu ziyoratgohlar katta vaqf yerlariga ega bölib, ularga J. x. merosxörlar tariqasida egalik qilişgan va bu yerlar J. x. xöjaligining rivojlanişiga asos bölib xizmat qilgan. Katta lavozim, vaqf daromadlari va b. tufayli J. x. tez orada boyib ketadilar. J. x. katta yer-mulkka, yuzlab qullarga, köplab çorva mollariga, suğoriş inşootlariga, savdo korxonalariga ega bölganlar. Ularning savdo karvonlari 16-a.ning 2-yarmidayoq xorij b-n savdo aloqalari olib borgan. Mustahkam iqtisodiy poydevorga ega bölgan J. x. şayboniylar davlatining siyosiy hayotida juda katta rol öynagan. Ingliz sayyohi A. Jenkinson 1559 y.da Buxoroda bölib, bu yerdagi ruhoniylarning rahbarlari bölgan J. x. haqida şunday degan edi: «Buxoroda diniy rahbar bor. Unga qirolga nisbatan köproq quloq soladilar, u öz xohişi b-n qirolni örnidan olib, boşqasini qöya oladi». J. x., 17-a.ning 1-yarmida mamlakatda paydo bölgan qiyin siyosiy vaziyatdan söng özlarining oldingi mavqeini yöqotganlar.
Ad.: Hofiz Taniş al-Buxoriy, Abdullanoma, 1-j. T., 1999; Vyatkin V. V., Şeyxi Djuybari, «V. V. Bartoldu turkestanskiye druzya, uçeniki i poçitateli» kitobida, T., 1927.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖЎЙБОР ХОЖАЛАРИ, жўйбор шайхлари — нақшбандийлик тариқатининг вакиллари. Уларнинг Ж. х.номини олиши Хожа Муҳаммад Исломнинг бобоси Хожа Муқаммад Яҳё Бухородаги Жўйбор деган ерга кўчиб келиши б-н боғлиқдир. Ж. х. ўзларини ислом динини тарғиб қилиш учун Маккадан Нишопурга, ундан Бухорога келган Имом Али Муртазо авлоди деб ҳисоблаганлар. Ж. х.дан Абу Бакр Саъдга ва унинг авлодларига сомонийлар даврида Бухоронинг шайх ул-исломи деган мансаб берилади. Абу Бакр Саъднинг невараси Муҳаммад Ислом Ж. х.нинг иқтисодий ва сиёсий жиҳатдан катта нуфузга эга бўлишида асосий роль ўйнайди. У 16-а. нинг 50-й.ларида Шайбонийлар давлатидаги тож-тахт учун бўлган курашларга аралашиб, ўз муриди Абдуллахон II нинг тахтга чиқишига ёрдам беради. Бу даврга келиб Ж. х.га Бухородаги Сумитон қишлоғи инъом этилади. Ж. х.нинг ота-боболари Бухородаги Чор Бакр мозорига қўйилганлиги учун 16-а.дан бошлаб Ж. х. бу жойдаги қабрлар устига ҳашаматли мақбара қуриб, зиёратгоҳга айлантиришган (қ. Чорбакр ансамбли). Бу зиёратгоҳлар катта вақф ерларига эга бўлиб, уларга Ж. х. меросхўрлар тариқасида эгалик қилишган ва бу ерлар Ж. х. хўжалигининг ривожланишига асос бўлиб хизмат қилган. Катта лавозим, вақф даромадлари ва б. туфайли Ж. х. тез орада бойиб кетадилар. Ж. х. катта ер-мулкка, юзлаб қулларга, кўплаб чорва молларига, суғориш иншоотларига, савдо корхоналарига эга бўлганлар. Уларнинг савдо карвонлари 16-а.нинг 2-ярмидаёқ хориж б-н савдо алоқалари олиб борган. Мустаҳкам иқтисодий пойдеворга эга бўлган Ж. х. шайбонийлар давлатининг сиёсий ҳаётида жуда катта роль ўйнаган. Инглиз сайёҳи А. Женкинсон 1559 й.да Бухорода бўлиб, бу ердаги руҳонийларнинг раҳбарлари бўлган Ж. х. ҳақида шундай деган эди: «Бухорода диний раҳбар бор. Унга қиролга нисбатан кўпроқ қулоқ соладилар, у ўз хоҳиши б-н қиролни ўрнидан олиб, бошқасини қўя олади». Ж. х., 17-а.нинг 1-ярмида мамлакатда пайдо бўлган қийин сиёсий вазиятдан сўнг ўзларининг олдинги мавқеини йўқотганлар.
Ад.: Ҳофиз Таниш ал-Бухорий, Абдулланома, 1-ж. Т., 1999; Вяткин В. В., Шейхи Джуйбари, «В. В. Бартольду туркестанские друзья, ученики и почитатели» китобида, Т., 1927.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.