Jujan xonligi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 202–203-b. — ziyouz.com
Jujan xonligi JUJAN (AVAR) XONLIGI (taxm. 402—555-y.lar) — ilk örta asrdagi jujanlar xonligi. Şarqda Koreya, şim. da Baykal köli, jan.da Möğuliston çöllari, ğarbda Qoraşahargaça bölgan hududni egallagan. Mil. 5-a. boşlarida jujanlar xoni Şelun (Tölunxon (402—410) tele yoxud goçi (baland qonçqiliklar, hoz. uyğurlar ajdodi) qabilalarini öz atrofiga töplab xonlikka asos solgan. Xulyuy (Xöliu 410— 414) davrida esa şim.-dagi, Yenisey böylaridagi negu va xe-vey qabilalari buysundirilgan. J. (A).x hududi Tolan qoğon davrida (414—431) ança kengaygan. Ötiya qoğon (431—444) qöşni Töbo xonligi b-n kuda tutinib, 438 y. Oltoy turklarini böysundirgan va ular yordamida temirdan işlangan qurollar b-n öz qöşinini qurollantirgan.
J.(A)x. Çulun (Töğoçin 444—464) va Yöçing (Uçin 464—485) qoğonlar davrida Şarqiy Turkistondagi Qutqu hun davlatini ağdarib (460), Turfan xonligini tiklagan va Xötan viloyatiga qadar bosib kelgan (470), Tölunxon II (Bökxudu 485—492) davrida J(A).x. içki nizolar tufayli zaiflaşgan, qöşni Baland qonçqi xonligini barpo etilişi kuçli raqib paydo bölganidan darak berardi. Keyinçalik eftaliylar (oq hunlar) qonçqiliklar b-n birgalikda J(A).x. b-n uruş olib borgan. Oynoğoy (Anaxuan 522—552) qoğon turkiy qavmlar b-n bölgan jangda mağlub bölib, özini özi öldirgan. 555 y. J(A).x. turkiylar tomonidan batamom tugatilgan. Jujanlarning bir qismi Ğarbga yöl olib, Dunay daryosining örta oqimi böylarida Avar xonligi barpo etganlar.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖУЖАН (АВАР) ХОНЛИГИ (тахм. 402—555-й.лар) — илк ўрта асрдаги жужанлар хонлиги. Шарқда Корея, шим. да Байкал кўли, жан.да Мўғулистон чўллари, ғарбда Қорашаҳаргача бўлган ҳудудни эгаллаган. Мил. 5-а. бошларида жужанлар хони Шелун (Тўлунхон (402—410) теле ёхуд гочи (баланд қончқиликлар, ҳоз. уйғурлар аждоди) қабилаларини ўз атрофига тўплаб хонликка асос солган. Хулюй (Хўлиу 410— 414) даврида эса шим.-даги, Енисей бўйларидаги негу ва хэ-вэй қабилалари буйсундирилган. Ж. (А).х ҳудуди Толан қоғон даврида (414—431) анча кенгайган. Ўтия қоғон (431—444) қўшни Тўбо хонлиги б-н куда тутиниб, 438 й. Олтой туркларини бўйсундирган ва улар ёрдамида темирдан ишланган қуроллар б-н ўз қўшинини қуроллантирган.
Ж.(А)х. Чулун (Тўғочин 444—464) ва Йўчинг (Учин 464—485) қоғонлар даврида Шарқий Туркистондаги Қутқу ҳун давлатини ағдариб (460), Турфан хонлигини тиклаган ва Хўтан вилоятига қадар босиб келган (470), Тўлунхон II (Бўкхуду 485—492) даврида Ж(А).х. ички низолар туфайли заифлашган, қўшни Баланд қончқи хонлигини барпо этилиши кучли рақиб пайдо бўлганидан дарак берарди. Кейинчалик эфталийлар (оқ ҳунлар) қончқиликлар б-н биргаликда Ж(А).х. б-н уруш олиб борган. Ойноғой (Анахуань 522—552) қоғон туркий қавмлар б-н бўлган жангда мағлуб бўлиб, ўзини ўзи ўлдирган. 555 й. Ж(А).х. туркийлар томонидан батамом тугатилган. Жужанларнинг бир қисми Ғарбга йўл олиб, Дунай дарёсининг ўрта оқими бўйларида Авар хонлиги барпо этганлар.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.