Juma masjid

Juma masjid JUMA MASJID, Xiva juma masjidi — Xiva (Xorazm)dagi me'moriy yodgorlik (10—18-a.lar). Içan qal'anmnt markaziy qismida Oma darvoza va Polvon darvozalarnn birlaştiruvçi köçada joylaşgan. J. m. hakidagi ilk ma'lumot 10-a.da Xorazmga kelgan arab sayyohlari al-Muqaddasiy (Maqdisiy) va al-Istaxriy yozmalarida uçraydi. Manbalarga köra, J. m.ning dastlabki binosi buzilib ketgan va örniga Abdurahmon Mehtar buyruğiga binoan xuddi şu usulda kattaroq yangi masjid qurilgan (1788). Masjid öziga xos tarhi va hajmi b-n ajralib turgan. Bir qavatli bölib, atrofi ğiştin devor b-n öralgan. Uning boşqa masjidlardan farqi qad. arab me'morligiga xos uslubda (yopiq, köp ustunli hamda hovlisiz qilib) qurilganligidadir. Unda ayvonlar b-n öralgan hovli ham, ulkan peştoq ham, gumbazli xonalar ham yöq. Xonaqoh içi şipdagi ikki tuynuk orqali yoritiladi. Tomi yassi, tösinli, şipini 212 ustun kötarib turadi. Ustunlar 17 qatorli, oraliği 3,15x3,15 m. Mehrobi jan. devor markazida joylaşgan. Taşqi devorlari oddiy bezaksiz. Boş tarzidagi eşik yoğoç öymakorligida işlangan noyob namuna hisoblanadi. Içki bezaklari sodda ganç suvoq qilingan. Mehrob ravoğida iroqi muqarnas va kök rangli böyama naqş (18-a.ga oid) saqlangan. Ustunlar masjid tuzilişining asosini taşkil etiş b-n birga uning badiiy bezagi hamdir. Ular öziga xos mutanosiblik va körinişga ega. 212 ustundan 10—14-a. larga oid 25 ustun eng qad.si bölib, tuzilişida bir qança uslub namunalari bor. 10—11-asrlarga oid 4 ustun çuqur börtma naqşli, kufiy xati islimiy naqş b-n uyğunlaşgan. Unda faqih Abul Fadal Muhammad Laysi farmoni b-n qurilgani yozilgan. 11 — 12-a.larga oid 17 ustun nisbatan sayoz öyilgan, undagi handasiy naqşlar oraliği uslublaştirilgan, nabotiy şakllar b-n töldirilgan, yozuvlari kufiy xatida bitilgan (yaxşi saqlanmagan) 15-a.ga oid 3 ustun islimiy, girih naqşlar va nasx xatida hoşiya qilib terilgan. Bu uslubdagi öymakorlik bezaklari mehrob yaqinidagi yoğoç taxtaçalarda va eşik tabaqalarida uçraydi. Ustunlarning birida mil. 1510 y. saqlangan. Ular mehrob yaqinidagi marmar taxtalar b-n bir vaqtda örnatilgan bölişi mumkin. Kiçik marmar taxtada 1666 y., ikkinçi marmar taxta yozuvidagi vaqfnomada vazir Abdurahmon amri b-n Quyuqtom va Bekobod qişloqlarida masjidga vaqf yerlari ajratilganligi va daromadni xayr-ehsonga hamda masjid zaruriyatiga sarf qiliş lozimligi yozilgan (1788—89). Qolgan ustunlar Xorazmdagi turli binolardan yiğib keltirilgan. Uzunlari masjid qurilişiga moslab qirqilgan, kaltaroqlari murabba şakldagi toş poyustun ustiga közagi va kallaklar işlanib örnatilgan. Hamma ustunlar muayyan mujassamot asosida joylaştirilgan. Masjid yonidagi minora 17-a.da qulab tuşgan, 18-a.da mayda pişiq ğiştdan qayta tiklangan. Minora yuqoriga tomon ingiçkalaşib boradi. Tepasiga şarafa va ğiştdan dandana xoşiya belboğlar işlangan. J. m. bir neça bor ta'mirlangan. Oxirgi ta'miri 1990 y.da Xivaning 2500 yilligi arafasida bajarilgan.

Umumiy ölçamlari: masjid — 55x46 m, minora bal. 42 m.

Ad.: Mankovskaya L., Bulatova V., Pamyatniki zodçestva Xorezma, T., 1978.