Jun
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 212–213-b. — ziyouz.com
Jun — 1) sut emizuvçilarning yigiriluvçanlik yoki namatlaniş sifatlariga ega bölgan qil (tuk) qoplami; 2) J.ni qayta işlaş sanoatida işlatiladigan xom aşyo, asosiy töqimaçilik tolalaridan biri. Sanoatda işlatiladigan J. asosiy qismini qöy juni taşkil etadi; şuningdek, eçki, tuya, quyon, qötos, ot, sigir, buğu, it va b. hayvonlardan olinadigan J. ham işlatiladi. J. tolasining sifati uning yigiriliş xususiyati, ingiçkaligi, uzunligi, puxtaligi, rangi, çöziluvçanligi, namlik yutişi va b. xossalari b-n belgilanadi. Kimyoviy tuzilişi jihatidan oqsilli birikmalarga kiradi. J.dan gazlamalar, trikotaj, gilam, texnik movut, adyol, poyabzal, namat, fetr va b. mahsulotlar tayyorlanadi.
Jonivorlardan qirqib olinadigan (qöy, eçki va b.), tarab olinadigan (tuya, it, eçki va quyon momiği) yoki tullaş paytida yigib olinadigan (sigir, ot) J. tabiiy J., söyilgan hayvonlar terisini qayta işlaş korxonalarida olinadigan jun zavod J. deyiladi.
J. tolasi tangaçasimon, qobiq va quvur qatlamlaridan iborat. Tangaçasimon qatlam tolani taşqaridan qoplab turgan şoxsimon, yarim halqasimon va doirasimon bölişi mumkin. Bu qatlam tola tanasini yemirilişdan saqlaydi, tolani tovlantirib turadi va tolalarning namatlaniş xossasini yaxşilaydi. Qobiq qatlam J. tolasini hosil qiladigan urçuqsimon hujayralardan iborat bölib, pişiqligi, qayişqoqligi va b. sifatlarini belgilaydigan asosiy qatlam hisoblanadi. J. tolasi terining mahsuli hisoblanadi. J. tolasi uzunligi va ingiçkaligi muhim örinda turadi. J. qatlami qildan va qil osti (tuk, tivit) qismdan iborat.
Qöy J. tolalar tipiga qarab bir tipli tolalardan iborat bir turli va har xil tolalardan iborat bir turli bölmagan J.ga bölinadi. Bir turli junda tivit tolalar guruxlarga birlaşib, ştapel hosil qiladi (uzun junli qöy zotlaridagi oralik, tolalar — bir turli örama). Bir turli bölmagan J.da tivit, oraliq va özak tolalar öramaçalarga birlaşadi. J.ning fizik xususiyatlari uning texnologik va buyumlarda körimlilik sifatlarini belgilaydi (ingiçkalik, uzunlik, buramdorlik, mustahkamlik, qayişqoklik va b.). Örtaça ingiçkaligi (mkm): tivit tola 10—25; oraliq tola —30—50; özak (qil) —50 va un-dan ortiq; uzunligi 50 dan 300 mm gaça bölişi mumkin. J. rangi uning qobiq qatlamida tolaning butun uzunligi yoki ma'lum bir qismida melanin pigmenti mavjudligi va uning yorqinligi (jigarrang-qora yoki sariqqizil) b-n belgilanadi.
Texnologik jihatdan har qanday rangga böyaş imkoni mavjud oq jun qadrlanadi. Köy J.ni tarkibidagi tolalar tipiga köra bir tipdagi bir turli (mayin, yarim mayin) va turli tipdagi tolalardan iborat (bir turli bölmagan) (yarim dagal, dagal) J.larga ajratiladi. J. qirqib olingaç, navlarga ajratiladi, 35—46% li sovun-soda eritmasida yuvilib, söngra quritiladi. Sanoatda qayta işlaş uçun asosan sof (yuvilgan) J. işlatiladi. Yuvilgan (sof) J. oğirligining yuvilmagan J. oğirligiga nisbatining foiz mikdori sof jun çiqişi miqdori deb ataladi. Yuvilib, yoğ va b. aralaşmalardan tozalangaç, mayin tolali J.dan 40—50%, yarim mayin J.dan 45-65%, dağal J.dan 55-80% toza J. olinadi. Mayin J. bir turli bölib, tivit tolalardan iborat (ingiçkali-gi 18—25 mkm). Ştapeldagi tolalarning ingiçkaligi va uzunligi böyiça bir tekisligi, tolaning uzunligi böyiça bir tekis buramdorligi yuqori fizik-texnologik xususiyatlarini ta'minlaydi. Rangi asosan oq rangda böladi. Yarim mayin J. — bir turli, tivit tolalardan yoki oraliq qillardan iborat (örtaça ingiçkaligi 25— 40 mkm). Rangi köpinça oq rangda. Yarim dağal J. — bir turli bölmagan, tivit tolalardan, oraliq qil va oz mikdorda ingiçka özak tolalardan iborat. Tolalarining ingiçkaligi va uzunligi böyiça notekis tarkibga ega. Rangi oqdan qoragaça. Dağal J. — bir turli bölmagan tivit tolalardan, oraliq qildan, özak tolalardan iborat. Yarim dağal jundan tolalarining ingiçkaligi va uzunligi böyiça bir tekis bölmasligi b-n ajralib turadi. Bu tört guruh tayyorlaş va sanoat davlat standartlarida navlarga (oliy 1, 2, 3, 4) ajratiladi. Yarim dağal J. tolalari momiq qismining uzunligi böyiça oliy, 1, 2, 3, 4 navlarga, dağal J. esa 1, 2, 3, 4 navlarga, qoraköl qöylari J.i esa 1, 2, 3, navlarga ajratiladi.
Eçki J. — bir turli (oq) va bir turli bölmagan (oq rangdan qora ranggaça) böladi; bir turli bölmagan eçki J.ningasosan tiviti işlatiladi. Tuya J. — asosan momiqdan taşkil topadi, jigarrang böladi.
J.dan movut gazlama, gilam, ustki trikotaj, namat, römol, poyabzal va b. mahsulotlar işlab çiqariladi. Q. Jun sanoati.
Mirpölat Qulmetov, Mahmudjon Oltiyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖУН — 1) сут эмизувчиларнинг йигирилувчанлик ёки наматланиш сифатларига эга бўлган қил (тук) қоплами; 2) Ж.ни қайта ишлаш саноатида ишлатиладиган хом ашё, асосий тўқимачилик толаларидан бири. Саноатда ишлатиладиган Ж. асосий қисмини қўй жуни ташкил этади; шунингдек, эчки, туя, қуён, қўтос, от, сигир, буғу, ит ва б. ҳайвонлардан олинадиган Ж. ҳам ишлатилади. Ж. толасининг сифати унинг йигирилиш хусусияти, ингичкалиги, узунлиги, пухталиги, ранги, чўзилувчанлиги, намлик ютиши ва б. хоссалари б-н белгиланади. Кимёвий тузилиши жиҳатидан оқсилли бирикмаларга киради. Ж.дан газламалар, трикотаж, гилам, техник мовут, адёл, пойабзал, намат, фетр ва б. маҳсулотлар тайёрланади.
Жониворлардан қирқиб олинадиган (қўй, эчки ва б.), тараб олинадиган (туя, ит, эчки ва қуён момиғи) ёки туллаш пайтида йигиб олинадиган (сигир, от) Ж. табиий Ж., сўйилган ҳайвонлар терисини қайта ишлаш корхоналарида олинадиган жун завод Ж. дейилади.
Ж. толаси тангачасимон, қобиқ ва қувур қатламларидан иборат. Тангачасимон қатлам толани ташқаридан қоплаб турган шохсимон, ярим ҳалқасимон ва доирасимон бўлиши мумкин. Бу қатлам тола танасини емирилишдан сақлайди, толани товлантириб туради ва толаларнинг наматланиш хоссасини яхшилайди. Қобиқ қатлам Ж. толасини ҳосил қиладиган урчуқсимон ҳужайралардан иборат бўлиб, пишиқлиги, қайишқоқлиги ва б. сифатларини белгилайдиган асосий қатлам ҳисобланади. Ж. толаси терининг маҳсули ҳисобланади. Ж. толаси узунлиги ва ингичкалиги муҳим ўринда туради. Ж. қатлами қилдан ва қил ости (тук, тивит) қисмдан иборат.
Қўй Ж. толалар типига қараб бир типли толалардан иборат бир турли ва ҳар хил толалардан иборат бир турли бўлмаган Ж.га бўлинади. Бир турли жунда тивит толалар гурухларга бирлашиб, штапель ҳосил қилади (узун жунли қўй зотларидаги оралик, толалар — бир турли ўрама). Бир турли бўлмаган Ж.да тивит, оралиқ ва ўзак толалар ўрамачаларга бирлашади. Ж.нинг физик хусусиятлари унинг технологик ва буюмларда кўримлилик сифатларини белгилайди (ингичкалик, узунлик, бурамдорлик, мустаҳкамлик, қайишқоклик ва б.). Ўртача ингичкалиги (мкм): тивит тола 10—25; оралиқ тола —30—50; ўзак (қил) —50 ва ун-дан ортиқ; узунлиги 50 дан 300 мм гача бўлиши мумкин. Ж. ранги унинг қобиқ қатламида толанинг бутун узунлиги ёки маълум бир қисмида меланин пигменти мавжудлиги ва унинг ёрқинлиги (жигарранг-қора ёки сариққизил) б-н белгиланади.
Технологик жиҳатдан ҳар қандай рангга бўяш имкони мавжуд оқ жун қадрланади. Кўй Ж.ни таркибидаги толалар типига кўра бир типдаги бир турли (майин, ярим майин) ва турли типдаги толалардан иборат (бир турли бўлмаган) (ярим дагал, дагал) Ж.ларга ажратилади. Ж. қирқиб олингач, навларга ажратилади, 35—46% ли совун-сода эритмасида ювилиб, сўнгра қуритилади. Саноатда қайта ишлаш учун асосан соф (ювилган) Ж. ишлатилади. Ювилган (соф) Ж. оғирлигининг ювилмаган Ж. оғирлигига нисбатининг фоиз микдори соф жун чиқиши миқдори деб аталади. Ювилиб, ёғ ва б. аралашмалардан тозалангач, майин толали Ж.дан 40—50%, ярим майин Ж.дан 45-65%, дағал Ж.дан 55-80% тоза Ж. олинади. Майин Ж. бир турли бўлиб, тивит толалардан иборат (ингичкали-ги 18—25 мкм). Штапелдаги толаларнинг ингичкалиги ва узунлиги бўйича бир текислиги, толанинг узунлиги бўйича бир текис бурамдорлиги юқори физик-технологик хусусиятларини таъминлайди. Ранги асосан оқ рангда бўлади. Ярим майин Ж. — бир турли, тивит толалардан ёки оралиқ қиллардан иборат (ўртача ингичкалиги 25— 40 мкм). Ранги кўпинча оқ рангда. Ярим дағал Ж. — бир турли бўлмаган, тивит толалардан, оралиқ қил ва оз микдорда ингичка ўзак толалардан иборат. Толаларининг ингичкалиги ва узунлиги бўйича нотекис таркибга эга. Ранги оқдан қорагача. Дағал Ж. — бир турли бўлмаган тивит толалардан, оралиқ қилдан, ўзак толалардан иборат. Ярим дағал жундан толаларининг ингичкалиги ва узунлиги бўйича бир текис бўлмаслиги б-н ажралиб туради. Бу тўрт гуруҳ тайёрлаш ва саноат давлат стандартларида навларга (олий 1, 2, 3, 4) ажратилади. Ярим дағал Ж. толалари момиқ қисмининг узунлиги бўйича олий, 1, 2, 3, 4 навларга, дағал Ж. эса 1, 2, 3, 4 навларга, қоракўл қўйлари Ж.и эса 1, 2, 3, навларга ажратилади.
Эчки Ж. — бир турли (оқ) ва бир турли бўлмаган (оқ рангдан қора ранггача) бўлади; бир турли бўлмаган эчки Ж.нингасосан тивити ишлатилади. Туя Ж. — асосан момиқдан ташкил топади, жигарранг бўлади.
Ж.дан мовут газлама, гилам, устки трикотаж, намат, рўмол, пойабзал ва б. маҳсулотлар ишлаб чиқарилади. Қ. Жун саноати.
Мирпўлат Қулметов, Маҳмуджон Олтиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.