Jurnalistika

Jurnalistika - ijtimoiy faoliyat turi. Bu faoliyat egalari (jurnalistlar) ijtimoiy dolzarb axborotlarni töplaş, tahlil qiliş va ommaviy axborot vositalari (matbuot, radio, televideniye, axborot agentliklari va b.) orqali tarqatiş b-n şuğullanadi. J. ommaviy tarğibot va taşviqot şakllaridan biri. J.ning xususiyati, maqsadi jamiyatning ijtimoiy tabiatiga boğliq. J. atamasi dastlab jurnallar majmuiga, keyinçalik barça davriy naşrlarga nisbatan qöllanilgan. Endilikda J. iborasi J. faoliyati mahsulini, şu b-n boğliq kasblar majmuini, şuningdek, şu sohaga oid ta'limni va fan tarmoğini ham anglatadi. J. faoliyati tarkibiga matbuot, radio, televideniye, axborot agentliklari, hujjatli kino va b. kiradi.

J. tizimidagi axborot vositalari ommaning kundalik dolzarb ijtimoiy va maxsus axborotga bölgan ehtiyojini krşşrişda asosan publitsistikata tayanadi, şuningdek, muhim ijtimoiy masalalarni talqin qiluvçi ilmiy, badiiy va b. asarlardan ham foydalanadi. J. tizimidagi axborot vositalari öz faoliyatida ma'lum davriylikka va tezkorlikka amal qiladi.

Axborotni töplaş, taxlil qiliş va tarqatişga yönaltirilgan ijtimoiy faoliyatning dastlabki kurtaklari qadim-qadimda paydo bölgan. Odamlarni ijtimoiy turmuşda sodir bölayotgan voqealardan xabardor qiliş, ularga axborot vositasida ma'lum ğoyaviy-ruhiy ta'sir ötkaziş turli şakl va usullarda namoyon bölgan. Oğzaki axborot notiqlar, jarçilar tomonidan yetkazilgan. Yozma ma'lumotlar esa, maye, Qad. Misrda papiruslarga bitilib, tarqatilgan. Qad. Rimda e'lonlardan, qölyozmalardan foydalanilgan.

Hoz. davr J.si dastlab 17-a. boşidagi ilk davriy bosma naşrlar qiyofasida yuzaga kelgan. 19-a.ning 2-yarmi va 20-a.da fotografiya hamda kinematografiyannng kaşf qilinişi tufayli foto va kinojurnalistika taşkil topdi. 20-a.ning 20-y.laridan e'tiboran radiotexnika yutuklari asosida radiojurnalistika taraqqiy qila boşladi, 40-y.larda esa telejurnalistika maydonga keldi.

Ommaviy axborot paydo bulişi va rivojlanişi b-n umumiy saviyasi va kasbiy mahorati yuksak jurnalistlarga ehtiyoj kuçaya bordi. Ana şu ehtiyoj taqozosi turli mamlakatlarda maxsus J. ta'limini yuzaga keltirdi. J.ning siyosiy yönalişi jihatidan bir-biridan farq qiluvçi bir neçta turi tarkib topdi, faoliyatning ijtimoiy hayotdagi örni va vazifasiga doyr turliça qaraşlar yuzaga keldi. Çunonçi, kommunistik J. faoliyatiga partiyaviylik, sinfiylik asos qilib olindi. Bu hol köp hollarda umuminsoniy ma'noda axborot sohasida inson haq-huquqlari va erkinliklarining çeklanişiga, qöpol ravişda poymol qilinişiga olib keldi.

J. taraqqiyoti qator omillarga boğliq bölib, siyosiy erkinliklar, birinçi galda, matbuot erkinligi bu omillar orasida alohida örin egallaydi. Matbuot erkinligi demokratik jamiyat rivojining zaruriy şarti hisoblanadi. J. erkin faoliyat şaroitidagina jamiyat a'zolarini xolis va haqqoniy axborot b-n ta'minlay oladi, davlat va jamiyat örtasida özini vositaçi sifatida namoyon etadi.

Özbekistonda J. 19-a.ning 2-yarmida paydo buldi. Uning tarixi Toşkentda çiqarilgan «Turkestanskiye vedomosti» va «Turkiston viloyatining gazeta» kabi rasmiy davriy naşrlardan boşlanadi. 20 a.ning 1- va 2-ön yilligida Özbekistonda asosiy e'tiborni milliy taraqqiyotni ta'minlaşga qodir ma'rifatli insonlarni tarbiyalaşga yönaltirilgan xususiy milliy gaz. va jur.lar («Taraqqiy», «Xurşid», «Sadoi Turkiston», «Samarqand», «Oyina» va b.) ham faoliyat körsatdi. Şöro tuzumi davrida Özbekistonda davriy matbuot tarmoği respublika, viloyat va tuman miqyosida çiqadigan umumsiyosiy va tarmoq gaz.lari, şuningdek, yangi jur.lar hisobiga kengaydi, ayni paytda Özbekistonda radiojurnalistika va telejurnalistika ham tarkib topdi. Lekin bular mustabid tuzum közlagan siyosiy, iqtisodiy va mafkuraviy maqsadlarga xizmat qilişga mahkum edi.

Özbekiston davlat mustaqilligiga erişgaç, respublika J.si demokratik bosqiçga qadam qöydi va jamiyatni demokratik tarzda yangilaş, huquqiy demokratik davlat barpo qilişga kömaklaşayotgan yangi tizim şakllana boşladi. 1997 y.da «Axborot oliş kafolatlari va erkinligi töğrisida», «Jurnalistik faoliyatni himoya qiliş töğrisida», «Ommaviy axborot vositalari töğrisida» qonunlar qabul qilindi. Şuningdek, Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999 y. 26 fevralida «Jurnalist kadrlarni tayyorlaş va qayta tayyorlaş ti-zimini takomillaştiriş töğrisida» gi qarori e'lon qilindi. Mazkur hujjatlar respublikamizda jurnalist kadrlar tayyorlaş va qayta tayyorlaş tizimini takomillaştiriş hamda dunyo andozalari darajasiga kötariş yölida ğoyat muhim ahamiyatga egadir. Şundan beri ötgan vakt mobaynida bu qonunlar va qarorni amalga oşiriş yölida ança işlar qilindi. Istiklol tufayli respublika jurnalistlarining ijtimoiy hayot voqea va hodisalarini taxlil qiliş va yoritişga yondaşuvi ham tubdan özgardi. Endiliqsa jurnalistlar ijtimoiy jarayonlarni tahlil qiliş va yoritişda ilmiy bilimlarga, umuminsoniy va milliy qadriyatlarga, xalqaro hamjamiyat e'tirof etgan umumdemokratik qoidalarga tayanmoqda.

J. tizimining şakllaniş jarayonida respublikada jurnalist ixtisosi böyiça maxsus oliy ta'limga ham asos solindi. 1949 y. Örta Osiyo davlat un-ti (hoz. ÖzMÖ)ning filologiya f-ti qoşida oliy ma'lumotli jurnalistlar tayyorlaydigan maxsus bölim taş-kil qilindi. Bu bölim 1967 y.da mus-taqil f-tga aylantirildi. Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisining qarori b-n (1996 y. 26 apr.) «Özbekiston Respublikasida xizmat körsatgan jurnalist» faxriy unvoni ta'sis etildi. Oliy ma'lumotli jurnalistlar ÖzMUdan taşqari, Nukus davlat un-tida, şuningdek, Özbekiston jahon tillari un-tida ham tayyorlanadi. 1997 y.dan ÖzR Prezidenti xuzuridagi Davlat va jamiyat qurilişi akademiyasida jurnalistlarni qayta tayyorlaş Xalqaro ijtimoiy markazi faoliyat körsatadi.

Ad.: Çerepaxov M. S, Problemi teorii publitsistiki, M., 1973; Matbuotimiz fidoyilari [3 jildli; tuzuvçi va naşrga tayyorlovçi 3. I. Yesenboyev], 1—2- j.lar, T., 1991, 1993; Pidayev T., Matbuot — millat çiroği, T., 1999; Sulaymonov I., Men— jurnalistman, T., 2001.

Tohir Pidayev.