Jut
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 224-b. — ziyouz.com
Jut (Corchorus), Kalkutta kanopi — jökadoşlar oilasiga mansub lub tolali bir yillik ösimlik, tola olinadigan ekin. Vatani — Hindiston. Osiyo, Afrika, Jan. Amerika va Avstraliyaning tropik va subtropik mintaqalarida ösadigan 100 ga yaqin turi bor. Asosan Osiyo mamlakatlarida tolasi uçun bir yillik 2 turi — çöziq mevali J. (S. olitorius) va yirik meva-li J. (S. capsularus) ekiladi. Özbekis-tonda 20-a.ning 30-y. laridan çöziq mevalisi östiriladi.
Poyasi töğri ösadi, yaşil rangda, böyi 2,5—3,5 m; uçki qismi şoxlanib, uç-törtta meva şoxça hosil qiladi. Ildizi öq ildiz, şoxlangan, yerga 1 — 1,5 m gaça kirib boradi. Barglari ketma-ket joylaşgan, uzun bandli, naş-tarsimon, arra tişli. Guli mayda, ikki jinsli, sariq. Mevasi qovurğali kösakça, çöziq, 5—10 sm, yirik mevalisiniki 1—2 sm. Uruği mayda, uç qirrali, töq yaşil, sarğiş-jigarrang yoki töq jigarrang, 1000 donasining vazni 1,5—2 g. Uruğida 14% gaça moy bor. Tolasi uz. 2—3 m. J. özidan çanglanuvçi namsevar, yoruğsevar, issiqsevar, sovuqqa çidamsiz ösimlik. Uruği 16—18° da normal unib çiqadi. Vegetatsiya davri 140—160 kun. J. kanopta Karaganda, ayniqsa ösiş davrida, suvga juda talabçan. Sur, ötloqi va ötloqi-botqoqi tuproqlarda yaxşi usadi, şörga çidamsiz.
J. tolasi yetiştiriş hajmi dunyoda işlab çiqariladigan ösimlik tolalari içida paxta tolasidan keyin 2-örinda turadi. J.ning quruq poyasi (pöstloği) dan 20—25% yuqori gigroskopik pişiq tola çiqadi. J. tolasidan töqimaçilik mahsulotlari, gilamlar, qop, arqon, texnik va örov gazmollari, jun, paxta tolalari b-n aralaş tolalaridan kiyim-keçak gazmollari tayyorlanadi. Hindistonda J. bargi ovqatga işlatiladi. J. uruğidan moy, yurak-qon tomirlari kasalliklarini davolaşda işlatiladigan glikozidlar olinadi.
Almaşlab ekişda beda, dukkaklidon ekinlaridan keyin 28—30 sm çuqurliqsa kuzgi şudgor qilingan maydonlarga ekiladi. Öğitlaş normasi: 10—20 t/ga göng, 90—120 kg/ga azot va P2O5, 60—90 kg/ga K2O. Tola oliş uçun qöş qatorlab 60x12—13, 50x20 sm sxemada ekiladi. Uruğ 3—4 sm çuqurlikka kömiladi. Gektariga tola uçun 12—14, uruğ oliş uçun 6 kg uruğlik sarflanadi. Vegetatsiya davomida 5—8 marta suğoriladi, qator oralari yumşatiladi, ötoq qilinadi, oziqlantiriladi, suğoriş normasi 5000—7000 m3/ga. Texnik jihatdan yetilgan, 50% ösimlikda 1—2 kösakça hosil bölganda tola uçun öriladi, maxsus maşinalarda pöstloği ajratib olinib, dalada quritiladi va lub (kanop) z-dlariga topşiriladi.
Hosildorligi 90—100 s/ga (quruq poya hisobida), 10—14 s/ga tola, 3—6 s/ga uruğ. MDH davlatlarida faqat Özbekistonning Toşkent viloyatida (50- y.larda qisman Tojikiston va Turkmanistonda ekilgan) yetiştiriladi (respublikada 90-y.larda J. ekin maydoni 1000 ga atrofida).
Navlari. Örta Osiyoda ekiş uçun Özbekiston qişloq xöjaligi ilmiyişlab çiqariş Markazining Lub ekinlari tajriba st-yasida çiqarilgan Özbekiston va Özbekiston 53 navlari r-nlaştirilgan.
J. ildiz çiriş kasalligi va kuzgi tunlamdan zararlanadi.
Ad.: Ioffer R. F., Kapralova N.P., Agrotexnika djuta, M., 1951; Nazirov X. N., Biologiçeskiye osobennosti rosta i razvitiya djuta v Uzbekistane, T., 1966.
Halima Otaboyeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖУТ (Corchorus), Калькутта канопи — жўкадошлар оиласига мансуб луб толали бир йиллик ўсимлик, тола олинадиган экин. Ватани — Ҳиндистон. Осиё, Африка, Жан. Америка ва Австралиянинг тропик ва субтропик минтақаларида ўсадиган 100 га яқин тури бор. Асосан Осиё мамлакатларида толаси учун бир йиллик 2 тури — чўзиқ мевали Ж. (С. olitorius) ва йирик мева-ли Ж. (С. capsularus) экилади. Ўзбекис-тонда 20-а.нинг 30-й. ларидан чўзиқ мевалиси ўстирилади.
Пояси тўғри ўсади, яшил рангда, бўйи 2,5—3,5 м; учки қисми шохланиб, уч-тўртта мева шохча ҳосил қилади. Илдизи ўқ илдиз, шохланган, ерга 1 — 1,5 м гача кириб боради. Барглари кетма-кет жойлашган, узун бандли, наш-тарсимон, арра тишли. Гули майда, икки жинсли, сариқ. Меваси қовурғали кўсакча, чўзиқ, 5—10 см, йирик мевалисиники 1—2 см. Уруғи майда, уч қиррали, тўқ яшил, сарғиш-жигарранг ёки тўқ жигарранг, 1000 донасининг вазни 1,5—2 г. Уруғида 14% гача мой бор. Толаси уз. 2—3 м. Ж. ўзидан чангланувчи намсевар, ёруғсевар, иссиқсевар, совуққа чидамсиз ўсимлик. Уруғи 16—18° да нормал униб чиқади. Вегетация даври 140—160 кун. Ж. канопта Караганда, айниқса ўсиш даврида, сувга жуда талабчан. Сур, ўтлоқи ва ўтлоқи-ботқоқи тупроқларда яхши усади, шўрга чидамсиз.
Ж. толаси етиштириш ҳажми дунёда ишлаб чиқариладиган ўсимлик толалари ичида пахта толасидан кейин 2-ўринда туради. Ж.нинг қуруқ пояси (пўстлоғи) дан 20—25% юқори гигроскопик пишиқ тола чиқади. Ж. толасидан тўқимачилик маҳсулотлари, гиламлар, қоп, арқон, техник ва ўров газмоллари, жун, пахта толалари б-н аралаш толаларидан кийим-кечак газмоллари тайёрланади. Ҳиндистонда Ж. барги овқатга ишлатилади. Ж. уруғидан мой, юрак-қон томирлари касалликларини даволашда ишлатиладиган гликозидлар олинади.
Алмашлаб экишда беда, дуккаклидон экинларидан кейин 28—30 см чуқурлиқца кузги шудгор қилинган майдонларга экилади. Ўғитлаш нормаси: 10—20 т/га гўнг, 90—120 кг/га азот ва Р2О5, 60—90 кг/га К2О. Тола олиш учун қўш қаторлаб 60x12—13, 50x20 см схемада экилади. Уруғ 3—4 см чуқурликка кўмилади. Гектарига тола учун 12—14, уруғ олиш учун 6 кг уруғлик сарфланади. Вегетация давомида 5—8 марта суғорилади, қатор оралари юмшатилади, ўтоқ қилинади, озиқлантирилади, суғориш нормаси 5000—7000 м3/га. Техник жиҳатдан етилган, 50% ўсимликда 1—2 кўсакча ҳосил бўлганда тола учун ўрилади, махсус машиналарда пўстлоғи ажратиб олиниб, далада қуритилади ва луб (каноп) з-дларига топширилади.
Ҳосилдорлиги 90—100 ц/га (қуруқ поя ҳисобида), 10—14 ц/га тола, 3—6 ц/га уруғ. МДҲ давлатларида фақат Ўзбекистоннинг Тошкент вилоятида (50- й.ларда қисман Тожикистон ва Туркманистонда экилган) етиштирилади (республикада 90-й.ларда Ж. экин майдони 1000 га атрофида).
Навлари. Ўрта Осиёда экиш учун Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги илмийишлаб чиқариш Марказининг Луб экинлари тажриба ст-ясида чиқарилган Ўзбекистон ва Ўзбекистон 53 навлари р-нлаштирилган.
Ж. илдиз чириш касаллиги ва кузги тунламдан зарарланади.
Ад.: Иоффер Р. Ф., Капралова Н.П., Агротехника джута, М., 1951; Назиров X. Н., Биологические особенности роста и развития джута в Узбекистане, Т., 1966.
Ҳалима Отабоева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.