Juzjon
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 204–205-b. — ziyouz.com
Juzjon JUZJON, Guzgon — Afğonistonning şim.dagi tarixiy şahar va viloyat (hoz. Jouzjon). «Şohnoma»pa Turon şohi Afrosiyob b-n boğliq voqealar munosabati b-n qayd etib ötilgan. Xitoy manbalarida («Tanşu») Xu-çje-kyen deb nomlanib uning podşosi 50 ming kişilik qöşinga ega ekanligi va u Toxaristonning turkiy qavmlardan bölgan oliy yabğusiga tobe ekanligi aytilgan. Arablar istilosidan avvalgi davrda J. hokimlari «guzgon-xudot» yoki «Guzganon şox.» unvoniga ega bölişgan. 10-a.da J.da hukmronlik qilgan Fariğuniylar sulolasi vakillari ana şu unvon b-n aytilgan. Arabxalifaligi davrida J. viloyatidan atigi 152 ming dirham xiroj olingan. 10-a.da J. keng hududni qamragan badavlat, gullab-yaşnagan viloyat bölgan. Ğarbda u Garçiston va Marv, şarqda Balx, Toxariston va Bomiyon, jan.da Ğur va Bust, şim.da Amudaryo b-n çegaralangan. J. hokimi şu qadar kuçli bölganki, hatto Somoniylarp xiroj tölamay faqatgina sovğa-salom jönatib turgan. «Hudud ul-olam»ga köra J. şohi öz zamonasidagi hukmdorlar içida eng obröli, qudratli, aqlli, dono va öqimişlisi bölgan. Uning mulkida adolat, tinçlik va osoyiştalik hukm surgan. 9-a.da J.ning poytaxti Anbar ş. (hoz. Saripul) bölib, unda xalifalik voliysining qarorgohi joylaşgan. 10-a.da unda Fariğuniylarning qişki qarorgohi bölib, yozgi qarorgoh Gurzuvon ş.da bölgan. «Hudud ul-olam»ga köra Anbar boy şahar bölib, savdo ahli gavjum bölgan markaz sanalgan. Bu yerda maşhur «guzgon terisi» tayyorlanib, u turli mamlakatlarga çiqarilgan. Şaharda özining zarbxonasi, ulkan jome masjidi bölgan. 1019 y. fariğuniylar sulolasi taxtdan ağdarilgaç, Mahmud Ğaznaviy J.ni Ğaznaviylar saltanati tarkibiga qöşib olgan. J. bu davrda yirik iqtisodiy va harbiy-siyosiy ahamiyatga ega bölgan. 1198 y. apr.da J. qoraxitoylar bosqiniga uçragan. 13-a. boşida uni möğullar, 14—15-a.larda temuriylar egallagan. 16-a.da şayboniylar, 17-a.da auimapxoHuwiapra tobe bölib Balx mulkiga tegişli bölgan. 18-a. örtalaridan afğonlarning Durroniylar davlati, 1919 y.da mustaqil Afğoniston davlati tuzilgaç, uning viloyatlaridan biri.
Ad.: Axmedov B., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamal iddinov Ş. S, Istoriçeskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyaziçnim istoçnikam IX — naçala XIII vv. T., 1996.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖУЗЖОН, Гузгон — Афғонистоннинг шим.даги тарихий шаҳар ва вилоят (ҳоз. Жоузжон). «Шоҳнома»па Турон шоҳи Афросиёб б-н боғлиқ воқеалар муносабати б-н қайд этиб ўтилган. Хитой манбаларида («Таншу») Ху-чже-кйен деб номланиб унинг подшоси 50 минг кишилик қўшинга эга эканлиги ва у Тохаристоннинг туркий қавмлардан бўлган олий ябғусига тобе эканлиги айтилган. Араблар истилосидан аввалги даврда Ж. ҳокимлари «гузгон-худот» ёки «Гузганон шох.» унвонига эга бўлишган. 10-а.да Ж.да ҳукмронлик қилган Фариғунийлар сулоласи вакиллари ана шу унвон б-н айтилган. Арабхалифалиги даврида Ж. вилоятидан атиги 152 минг дирҳам хирож олинган. 10-а.да Ж. кенг ҳудудни қамраган бадавлат, гуллаб-яшнаган вилоят бўлган. Ғарбда у Гарчистон ва Марв, шарқда Балх, Тохаристон ва Бомиён, жан.да Ғур ва Буст, шим.да Амударё б-н чегараланган. Ж. ҳокими шу қадар кучли бўлганки, ҳатто Сомонийларп хирож тўламай фақатгина совға-салом жўнатиб турган. «Ҳудуд ул-олам»га кўра Ж. шоҳи ўз замонасидаги ҳукмдорлар ичида энг обрўли, қудратли, ақлли, доно ва ўқимишлиси бўлган. Унинг мулкида адолат, тинчлик ва осойишталик ҳукм сурган. 9-а.да Ж.нинг пойтахти Анбар ш. (ҳоз. Сарипул) бўлиб, унда халифалик волийсининг қароргоҳи жойлашган. 10-а.да унда Фариғунийларнинг қишки қароргоҳи бўлиб, ёзги қароргоҳ Гурзувон ш.да бўлган. «Ҳудуд ул-олам»га кўра Анбар бой шаҳар бўлиб, савдо аҳли гавжум бўлган марказ саналган. Бу ерда машҳур «гузгон териси» тайёрланиб, у турли мамлакатларга чиқарилган. Шаҳарда ўзининг зарбхонаси, улкан жоме масжиди бўлган. 1019 й. фариғунийлар сулоласи тахтдан ағдарилгач, Маҳмуд Ғазнавий Ж.ни Ғазнавийлар салтанати таркибига қўшиб олган. Ж. бу даврда йирик иқтисодий ва ҳарбий-сиёсий аҳамиятга эга бўлган. 1198 й. апр.да Ж. қорахитойлар босқинига учраган. 13-а. бошида уни мўғуллар, 14—15-а.ларда темурийлар эгаллаган. 16-а.да шайбонийлар, 17-а.да auimapxoHuwiapra тобе бўлиб Балх мулкига тегишли бўлган. 18-а. ўрталаридан афғонларнинг Дурронийлар давлати, 1919 й.да мустақил Афғонистон давлати тузилгач, унинг вилоятларидан бири.
Ад.: Ахмедов Б., История Балха, Т., 1982; Камал иддинов Ш. С, Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX — начала XIII вв. Т., 1996.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.