Juzv
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 203–204-b. — ziyouz.com
Juzv (arab. — qism, bölak) — aruzning eng kiçik unsuri. Harf va harakatlarni unli va undoş tovuşlarga ajratiş mumkin, arab yozuvida 28 undoş harf (tovuş) bor. Unli harflar esa uçta: alif, yo, vov, bu 3 unlini çöziq deb ham aytişadi, şu b-n birga, undoş harflarning osti yo ustiga qöyiladigan ost, ust belgilar b-n körsatiluvçi (qisqa) unlilar ham bor, ular uçta: zabar - a; zir - i, e; piş - u, ö. Aruzning kiçik bölagi bölgan J. şu harf va harakatlardan yasaladi, bu hol böğin tuşunçasiga zid emas, çunki böğin ham şu unli va undoş harf (tovuş)lardan taşkil topadi.
Undoş harflar osti yo ustiga harakatlar (zabar, zir, piş) qöyib oçiq böğinlar, ustiga sukun (^) qöyib, yopiq böğin yasalib kelingan. Unli b-n tugagan böğin oçiq, undoş b-n tugagan böğin yopiq deyiladi: kamar sözida birinçi böğin (ka —) oçiq, ikkinçi böğin (— mar) yopiqdir. Alişer Navoiy turkiy aruzda harakat harfga, harf harakatga ötişi mumkin deb ta'kidlaydi. Mac, «qildi» sözini — tarzida ham, — V tarzida ham hisoblaş mumkin böladi. J.lar uçta: 1) sabab (arab, arqon), u ikki xil böladi: a) yengil sabab (arab, sababi xafif) — bir harakatli va bir sukunli harfdan tuziladi: may; b) oğir sabab
(arab, sababi saqil) — ikkita harakatli harfdan tuziladi: közi 2) vatad (arab, qoziqça), u ikki xil: a) yiğiq vatad (vatadi majmu'), — ikkita harakatli harf va bir harakatsiz — sukunli harfdan yasaladi: samar; b) yoyiq vatad (vatadi mafuq) — ikkita harakatli harf orasida bir harakatsiz harf kelişiga boğliq: noma; 3) fosila (arab, paloye), bu ham ikki xil: a) kiçik fosila (fosili suğro) — uçta harakatli harf va oxir va bir harakatsiz harf iştirokiga qaraydi: yuragim; b) katta fosila (fosilai kubro) — törtta harakatli, söng bir harakatsiz, ya'ni sukunli harfdan paydo böladi: yaşamagan. Arablar çodir uylarda yaşab kelganlar va bu uyni «bayt» deb atagan, ular ikki miyora şe'rni ham bayt (uy) deb ataşganlari uçun, baytdagi metrik unsurlarni çodirda işlatuvçi narsalar nomi b-n arqon (sabab), qoziq (vatad), paloye (fosila) deb nomlaşgan va bu hol köçma ma'no oladi. Aruzning tayançi bölgan ruknlar şu J.lardan yuzaga keladi (k,. Rukn). J.ning özgaçaroq talqinlari ham bor, ammo mohiyati bitta.
Ad.: Alişer Navoiy , Mezon ulavzon, T., 1949; Bobur, Muxtasar, T., 1971; Töyçiyev U., Özbek poeziyasida aruz sistemasi, T., 1985.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖУЗВ (араб. — қисм, бўлак) — арузнинг энг кичик унсури. Ҳарф ва ҳаракатларни унли ва ундош товушларга ажратиш мумкин, араб ёзувида 28 ундош ҳарф (товуш) бор. Унли ҳарфлар эса учта: алиф, ё, вов, бу 3 унлини чўзиқ деб ҳам айтишади, шу б-н бирга, ундош ҳарфларнинг ости ё устига қўйиладиган ост, уст белгилар б-н кўрсатилувчи (қисқа) унлилар ҳам бор, улар учта: забар - а; зир - и, э; пиш - у, ў. Арузнинг кичик бўлаги бўлган Ж. шу ҳарф ва ҳаракатлардан ясалади, бу ҳол бўғин тушунчасига зид эмас, чунки бўғин ҳам шу унли ва ундош ҳарф (товуш)лардан ташкил топади.
Ундош ҳарфлар ости ё устига ҳаракатлар (забар, зир, пиш) қўйиб очиқ бўғинлар, устига сукун (^) қўйиб, ёпиқ бўғин ясалиб келинган. Унли б-н тугаган бўғин очиқ, ундош б-н тугаган бўғин ёпиқ дейилади: камар сўзида биринчи бўғин (ка —) очиқ, иккинчи бўғин (— мар) ёпиқдир. Алишер Навоий туркий арузда ҳаракат ҳарфга, ҳарф ҳаракатга ўтиши мумкин деб таъкидлайди. Mac, «қилди» сўзини — тарзида ҳам, — V тарзида ҳам ҳисоблаш мумкин бўлади. Ж.лар учта: 1) сабаб (араб, арқон), у икки хил бўлади: а) енгил сабаб (араб, сабаби хафиф) — бир ҳаракатли ва бир сукунли ҳарфдан тузилади: май; б) оғир сабаб
(араб, сабаби сақил) — иккита ҳаракатли ҳарфдан тузилади: кўзи 2) ватад (араб, қозиқча), у икки хил: а) йиғиқ ватад (ватади мажмуъ), — иккита ҳаракатли ҳарф ва бир ҳаракатсиз — сукунли ҳарфдан ясалади: самар; б) ёйиқ ватад (ватади мафуқ) — иккита ҳаракатли ҳарф орасида бир ҳаракатсиз ҳарф келишига боғлиқ: нома; 3) фосила (араб, палое), бу ҳам икки хил: а) кичик фосила (фосили суғро) — учта ҳаракатли ҳарф ва охир ва бир ҳаракатсиз ҳарф иштирокига қарайди: юрагим; б) катта фосила (фосилаи кубро) — тўртта ҳаракатли, сўнг бир ҳаракатсиз, яъни сукунли ҳарфдан пайдо бўлади: яшамаган. Араблар чодир уйларда яшаб келганлар ва бу уйни «байт» деб атаган, улар икки миёра шеърни ҳам байт (уй) деб аташганлари учун, байтдаги метрик унсурларни чодирда ишлатувчи нарсалар номи б-н арқон (сабаб), қозиқ (ватад), палое (фосила) деб номлашган ва бу ҳол кўчма маъно олади. Арузнинг таянчи бўлган рукнлар шу Ж.лардан юзага келади (к,. Рукн). Ж.нинг ўзгачароқ талқинлари ҳам бор, аммо моҳияти битта.
Ад.: Алишер Навоий , Мезон улавзон, Т., 1949; Бобур, Мухтасар, Т., 1971; Тўйчиев У., Ўзбек поэзиясида аруз системаси, Т., 1985.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.