Ka'ba

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 266–267-b. — ziyouz.com

Ka'ba (arab. — kub) — islom dinining eng muqaddas ibodatxonasi, musulmonlarning boş sajdagohi. Saudiya Arabistonining Makka ş.da. Baytul xarom (Muqaddas uy), Baytulloh (Alloqning uyi) deb ham yuritiladi. Uni ziyorat qiliş — haj va umraning asosiy amallaridan biri.

K. Harom masjidi (q. al-Masjid al-Harom)ning markazida joylaşgan, bal. 15 m va poydevori 12x10 m ölçamda toşdan qurilgan bino; me'moriy yodgorlik. K. burçaklari taxm. dunyo tomonlari yönalişida joylaşgan. Şarqiy burçagi asvod rukni («qora burçak») yoki oddiy rukn deb ataladi. Unga yerdan taxm. 1,5 m balandda tokça qilinib, «qora toş» (arabça «hajar al-asvod») joylangan. U K.dagi asosiy tavof qilinadigan narsa, yer yuzidagi odamlarga Alloh tomonidan yuborilgan, Alloh qudratining belgisi hisoblanadi. Hoz. vaktda u bir-biriga qöşilib ketgan qora-qizğiş tusdagi uç sinikdan iborat; meteorit degan taxmin bor. Şim. burçagi Iroq burçagi, ğarb burçagi — Suriya burçagi, jan. burçagi esa — Yaman burçagi deb ataladi. K.ga qora mato (kisva) qoplab qöyiladi, matoga oltin va kumuş harflarda xrşiya qilib K. va hajga taallukli oyatlar yozilgan. Şim.-şarqiy devorda 2 m ça balandlikda öyma naqş b-n bezatilgan kumuş zanjirli eşik bor. K.ga çiqiladigan ğildirakli zinapoya öyma naqş b-n, kumuş qoplab jozibador bezatilgan. K. içkarisida uçta ustun bölib, köpdan köp çiroq osilgan, sovğa qilingan Qur'on nusxalari saqlanadi. Şim.- ğarbiy devorning tomidan tilla suvi yugurtirilgan tarnov körinib turadi, u almizob yoki mizob ar-rahma deb ataladi. Şu tarnov b-n ğarbiy burçak oraliği qibla hisoblanadi. K.ni toş yotqizilgan yölka örab turadi. Bu yölkadan ziyoratçilar yurib aylanib ötişadi (tavof qilişadi). Eşik röparasida Ibrohim maqomi bor, u toş inşoot bölib, K.ni tiklayotganda Ibrohim (as) şu toşda turgan deydilar. Toşda odam izlari körinadi. «Qora toş» yaqinida muqaddas Zamzam buloği bor.

K. islomdan ilgari ham arab qabilalarining muqaddas ibodatxonasi hisoblangan, unda qabila xudolarining 360 sanami saqlangan. Har yili arab qabilalari K.ga haj qilişga kelib turganlar. Haj qiliş odati keyinçalik islomga ham ötgan.

K. ibodatxonasining qurilişi haqida turli rivoyatlar bor. Aytişlariça, Odamato Baytullohni bunyod etgan, keyin uning öğli Şis qurgan. Töfon paytida K. havoga kötarib qöyilgan. Keyin yana buzilgan. Ibrohim (as) Makkaga öz öğli Ismoilni olib kelganda Alloh unga K. poydevorini tiklaşni buyurgan. Ibrohim Alloh amrini bajargan va Allohga siğinuvçi barça odamlarga uni ziyorat qilişni vasiyat etgan. K.ga keyin Makkaning jurhum, xuza, qurayş qabilalari navbatma-navbat qarab turişgan. K. bir neça bor sel va toşqinlardan zarar körgan. Rivoyat qilişlariça, Muhammad (sav) bu yerda ta'mirlaş işlarida qatnaşgan va öşa vaqtda birinçi bor unga vahiy kelgan.

K. Yasrib (Madina)da qibla deb e'lon qilingaç (bungaça Quddusga qarab ibodat qilinar edi), uning ahamiyati juda oşib ketdi. K. islomning din sifatida şakllanişida katta rol öynadi. K.ni dinsizlardan ozod qiliş va uni sanamlardan tozalaş Muhammadning zimmasiga tuşdi, ungaça bu vazifani Ibrohim (as) bajargan edi. Muhammad boşçiligidagi musulmonlar 629 y. Makkaga kiçik haj qilişdi, 630 y. Makkani egallaşdi va K. atrofidagi sanamlar, uning içidagi Xubal deb atalgan butni, yozuvlarni yöq qilişdi. Şu yili Abu Bakr (ra) rahbarligida birinçi haqiqiy musulmon haji ado etildi. Butparastlarga haj qiliş man etildi. 631 y. Muhammad oxirgi marta haj ziyoratçilariga boşçilik qildi.

Xalifa Umar (ra) davrida K. yonidagi uylar buzib taşlandi va uning atrofida Harom masjidi qurildi. 683 y. K.ni umaviy qöşinlari öqqa tutdi. Keyin u kayta tiklanib, kengaytirildi. 929 y. Makkani qarmatlar bosib oldi va «qora toş»ni olib ketişdi. Oradan 20 y. ötgaç, bu toşni qaytarib olişga muvaffaq bölindi. Asta-sekin K. tevaragida turli inşootlar, jumladan, asosiy musulmon mazhablarining minbarlari tiklandi. Ular saudiy hukmdorlar 20-a.ning 50—60-y.larida olib borgan katta ta'mirlaş vaqtida olib taşlandi. 1980 y. Makkadagi masjid va K.ni bir guruh ekstremist isyonçilar bosib oldi. 2 haftadan söng masjid tozalanib, isyonçilar tor-mor qilindi.

K. butun dunyo musulmonlarining eng muhim markazi va birligi ramzi bölib keldi, hozir ham şunday bölib turibdi. Islom dinidagi barça oqimlar uning muqaddasligi va alohida rolini tan oladilar. Har yili dunyoning hamma çekkalaridan musulmonlar haj ibodatini ado etiş uçun bu yerga keladilar.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КАЪБА (араб. — куб) — ислом динининг энг муқаддас ибодатхонаси, мусулмонларнинг бош саждагоҳи. Саудия Арабистонининг Макка ш.да. Байтул харом (Муқаддас уй), Байтуллоҳ (Аллоқнинг уйи) деб ҳам юритилади. Уни зиёрат қилиш — ҳаж ва умранинг асосий амалларидан бири.

К. Ҳаром масжиди (қ. ал-Масжид ал-Ҳаром)нинг марказида жойлашган, бал. 15 м ва пойдевори 12x10 м ўлчамда тошдан қурилган бино; меъморий ёдгорлик. К. бурчаклари тахм. дунё томонлари йўналишида жойлашган. Шарқий бурчаги асвод рукни («қора бурчак») ёки оддий рукн деб аталади. Унга ердан тахм. 1,5 м баландда токча қилиниб, «қора тош» (арабча «ҳажар ал-асвод») жойланган. У К.даги асосий тавоф қилинадиган нарса, ер юзидаги одамларга Аллоҳ томонидан юборилган, Аллоҳ қудратининг белгиси ҳисобланади. Ҳоз. вактда у бир-бирига қўшилиб кетган қора-қизғиш тусдаги уч синикдан иборат; метеорит деган тахмин бор. Шим. бурчаги Ироқ бурчаги, ғарб бурчаги — Сурия бурчаги, жан. бурчаги эса — Яман бурчаги деб аталади. К.га қора мато (кисва) қоплаб қўйилади, матога олтин ва кумуш ҳарфларда хршия қилиб К. ва ҳажга тааллукли оятлар ёзилган. Шим.-шарқий деворда 2 м ча баландликда ўйма нақш б-н безатилган кумуш занжирли эшик бор. К.га чиқиладиган ғилдиракли зинапоя ўйма нақш б-н, кумуш қоплаб жозибадор безатилган. К. ичкарисида учта устун бўлиб, кўпдан кўп чироқ осилган, совғa қилинган Қуръон нусхалари сақланади. Шим.- ғарбий деворнинг томидан тилла суви югуртирилган тарнов кўриниб туради, у алмизоб ёки мизоб ар-раҳма деб аталади. Шу тарнов б-н ғарбий бурчак оралиғи қибла ҳисобланади. К.ни тош ётқизилган йўлка ўраб туради. Бу йўлкадан зиёратчилар юриб айланиб ўтишади (тавоф қилишади). Эшик рўпарасида Иброҳим мақоми бор, у тош иншоот бўлиб, К.ни тиклаётганда Иброҳим (ас) шу тошда турган дейдилар. Тошда одам излари кўринади. «Қора тош» яқинида муқаддас Замзам булоғи бор.

К. исломдан илгари ҳам араб қабилаларининг муқаддас ибодатхонаси ҳисобланган, унда қабила худоларининг 360 санами сақланган. Ҳар йили араб қабилалари К.га ҳаж қилишга келиб турганлар. Ҳаж қилиш одати кейинчалик исломга ҳам ўтган.

К. ибодатхонасининг қурилиши ҳақида турли ривоятлар бор. Айтишларича, Одамато Байтуллоҳни бунёд этган, кейин унинг ўғли Шис қурган. Тўфон пайтида К. ҳавога кўтариб қўйилган. Кейин яна бузилган. Иброҳим (ас) Маккага ўз ўғли Исмоилни олиб келганда Аллоҳ унга К. пойдеворини тиклашни буюрган. Иброҳим Аллоҳ амрини бажарган ва Аллоҳга сиғинувчи барча одамларга уни зиёрат қилишни васият этган. К.га кейин Макканинг журҳум, хуза, қурайш қабилалари навбатма-навбат қараб туришган. К. бир неча бор сел ва тошқинлардан зарар кўрган. Ривоят қилишларича, Муҳаммад (сав) бу ерда таъмирлаш ишларида қатнашган ва ўша вақтда биринчи бор унга ваҳий келган.

К. Ясриб (Мадина)да қибла деб эълон қилингач (бунгача Қуддусга қараб ибодат қилинар эди), унинг аҳамияти жуда ошиб кетди. К. исломнинг дин сифатида шаклланишида катта роль ўйнади. К.ни динсизлардан озод қилиш ва уни санамлардан тозалаш Муҳаммаднинг зиммасига тушди, унгача бу вазифани Иброҳим (ас) бажарган эди. Муҳаммад бошчилигидаги мусулмонлар 629 й. Маккага кичик ҳаж қилишди, 630 й. Маккани эгаллашди ва К. атрофидаги санамлар, унинг ичидаги Хубал деб аталган бутни, ёзувларни йўқ қилишди. Шу йили Абу Бакр (ра) раҳбарлигида биринчи ҳақиқий мусулмон ҳажи адо этилди. Бутпарастларга ҳаж қилиш ман этилди. 631 й. Муҳаммад охирги марта ҳаж зиёратчиларига бошчилик қилди.

Халифа Умар (ра) даврида К. ёнидаги уйлар бузиб ташланди ва унинг атрофида Ҳаром масжиди қурилди. 683 й. К.ни умавий қўшинлари ўққа тутди. Кейин у кайта тикланиб, кенгайтирилди. 929 й. Маккани қарматлар босиб олди ва «қора тош»ни олиб кетишди. Орадан 20 й. ўтгач, бу тошни қайтариб олишга муваффақ бўлинди. Аста-секин К. теварагида турли иншоотлар, жумладан, асосий мусулмон мазҳабларининг минбарлари тикланди. Улар саудий ҳукмдорлар 20-а.нинг 50—60-й.ларида олиб борган катта таъмирлаш вақтида олиб ташланди. 1980 й. Маккадаги масжид ва К.ни бир гуруҳ экстремист исёнчилар босиб олди. 2 ҳафтадан сўнг масжид тозаланиб, исёнчилар тор-мор қилинди.

К. бутун дунё мусулмонларининг энг муҳим маркази ва бирлиги рамзи бўлиб келди, ҳозир ҳам шундай бўлиб турибди. Ислом динидаги барча оқимлар унинг муқаддаслиги ва алоҳида ролини тан оладилар. Ҳар йили дунёнинг ҳамма чеккаларидан мусулмонлар ҳаж ибодатини адо этиш учун бу ерга келадилар.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.