Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Kabarda-Balkariya

    Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 1–4-b. — ziyouz.com

    Kabarda-Balkariya KABARDA-BALKARIYA, Kabarda -Balkariya Respublikasi — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublika. Mayd. 12,5 ming km2. Aholisi 786,3 ming kişi(1999). Poytaxti — Nalçik ş. Ma'muriy jihatdan 9 tuman, 7 şahar, 7 şaharçaga bölinadi. Davlat tuzumi. K.-B. — respublika. Davlat boşliği — prezident. Qonun çiqaruvçi oliy organ — respublika Kengaşi va Vakillar Kengaşi (parlament). Ijroiya hokimiyatni hukumat amalga oşiradi.

    Tabiati. K.-B. Katta Kavkazning şim. yon bağrida va unga yondoş Kabarda tekisligida joylaşgan. Uning eng baland toğ çöqqilari (Elbrus 5642 m, Dixtov 5203 m, Şxara 5068 m) respublikaning jan.- ğarbi va jan.da. Yer yuzasi şim.-şarqqa tomon pastlab boradi. Tog tizmalari, jarlik, buloq, köllar köp.

    Qazilma boyliklari: molibden, volfram, polimetall rudalari, oltin, toşkömir, mineral quriliş materiallari. Şifobaxş buloqlar bor. Iqlimi mö'tadil kontinental, toğlarda balandlik mintaqasi qonuniyatiga böysunadi. Kabarda tekisligida örtaça t-ra yanv.da — 4°, iyulda 23°. Yillik yoğin 500 mm dan 2000 mm gaça. Toğlarda yanv.- fev.ning örtaça t-rasi — 12° gaça va iyul-avg.niki 4° dan pastroq. Bezengi, Dixsu va b. muzliklar bor. Yirik daryolari: Terek, Malka, Baksan va b. Ular bahorda sersuv. Kabarda tekisligi qora, ötloqi-qora, respublika şim.-şarqi — kora-kaştan tuproqli. Örmonlarda qora qayin, grab, eman, qayin, qandağoç, qarağay va b. ösadi. Toğlarda silovsin, toğ va örmon suvsari, qönğir ayiq, tönğiz, buğu, toğ eçkisi, tur; quşlardan qirğovul, çil, kaklik, bedana, baland toğlarda ular (toğ kurkasi), kur uçraydi. K.-B. qöriqxonasi va Elbrus tabiiy milliy bogi taşkil e t i l g a n . Aholisi. Tub aholisi — kabardinlar va bolqorlar; ruslar, ukrainlar, osetinlar va b. ham yaşaydi. Rasmiy tili — kabarda, bolqor, rus tillari. Kabardin va bolqorlar — musulmon sunniylar. Aholisining 67% şaharlarda yaşaydi. Yirik şaharlari: Nalçik, Proxladniy, Baksan. Tarixi. K.-B. hududida mezolit va neolit davrlariga oid yodgorliklar topilgan. Kabardinlarning ajdodlari — adigelar (sind, meot, zix, kerket qabilalari) Azov va Kora dengiz soqillarida yaşagan. Mil. av. 1-ming yillik örtalarida sindlar yagona davlatga birlaşdi. Keyinçalik ular Bospor podşohligiga qöşildi. 4-a.da xun (gunn) larning bostirib kelişi natijasida adige (adigey)larning rivojlangan xöjaligi va madaniyati tuşkunlikka uçradi. Şim. Kavkaz va alan qabilalarining bolgarlar va qipçoqlar b-n aralaşuvi natijasida bolqor xalqi vujudga keldi. 13-a. boşlarida möğullar bostirib kelgaç, bolqorlar toğlarga köçib ketişga majbur bölişdi. Möğullar mahalliy aholidan köp kişini qirib yubordi. 13—14-a.larda adigelarning bir qismi kabardinlar deb atala boşladi. 17-a.da Kabarda Katta Kabarda va Kiçik Kabardaga bölindi. 1557 y. Kabardani Rossiya bosib oldi. 1774 y. Kabarda Rossiyaning ajralmas kismi deb e'lon qilindi. 1827 y. Rossiyaga Balkariya ham qöşib olindi. 1918 y. 21 martda Şöro hokimiyati e'lon qilindi. 1920 y. mart oxirigaça fuqarolar uruşi davom etdi. 1921 y.1 sent.da RSFSR tarkibida Kabarda muxtor viloyati, 1922 y. 16 yanv.da bir-laşgan Kabarda-Balkariya muxtor viloyati tuzildi. 1936 y. 5 dek.da K.-B. Muxtor Respublikasi deb ataldi. K.-B. 1942 y. okt.da nemislar tomonidan bosib olindi. 1943 y. yanv.da ozod etildi. 1944 y.da bolqorlar 2-jahon uruşi davrida nemis bosqinçilariga yon bosdi degan tuhmat b-n zörlab Örta Osiyo va Qozoğistonga köçirildi. K.-B. muxtor respublikasi Kabarda muxtor respublikasi deb atala boşladi. 1957 y. bolqor xalqining milliy muxtoriyati tiklandi va Kabarda muxtor respublikasi yana K.-B. Muxtor Respublikasiga aylantirildi. 1991 y. yanv.da K.-B. Oliy Kengaşi davlat suvereniteti haqida deklaratsiya qabul qildi, 1992 y. fev. dan K.-B. Respublikasi deb atala boşladi. Xöjaligi. K.-B. — industrial-agrar respublika. Sanoati köp tarmoqli. Oğir sanoatida maşinasozlik va metallsozlik tarmoklari, ayniqsa elektrotexnika asbob-uskunalari, avtomatlaştiriş vositalari, yoğoçsozlik stanoklari, avtomobil ehtiyot qismlari i.ç. muhim örin tutadi. Volfram-molibden konlari negizida rangli metallurgiya sanoati barpo etildi. Gidrometallurgiya z-di mavjud, kimyo sanoati rivojlangan. Yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari, asosan, Nalçikda joylaşgan. Binokorlik aşyolari i.ç. birlaşmasi yiğma temir-beton mahsulotlar, qurilişbop keramika, devorbop materiallar işlab çiqaradi. Konserva va vino z-dlari ham bor. Bak-Çegem darasi. san GES elektr energiyaga bölgan ehtiyojning atigi 7% ni krndiradi. K.-B.da yiliga 200 mln. kVt-soat elektr energiyasi hosil qilinadi. Qişloq xöjaligi don va texnika ekinlari yetiştiriş va çorvaçilikka ixtisoslaşgan. Daşt yerlarda kuzgi buğdoy, makkajöxori, kungaboqar, tariqetiştiriladi. Sabzavotçilik, boğdorçilik, tokçilik rivojlangan. Suğoriladigan yerlarda ham dehqonçilik b-n şuğullanadilar. Sut va göşt-sut çorvaçiligiga, mayin jun olinadigan qöy va eçkilar boqişga asosiy e'tibor beriladi. Zotdor yilqiçilik rivojlangan (maşhur kabarda ot zotlari). Asalariçilik va pillaçilik ham mavjud. Respublikaning şim.dan Nalçik va Tirniauzga neft va gaz quvurlari ötgan. Avtomobil yöllari uz. — 3851 km, temir yöllar uz. — 133 km. Avtomobil yöllari Nalçik ş.ni Pyatigorsk va Vladikavkaz ş.lari b-n boğlaydi. Nalçik ş.da aeroport bor. Respublikada toğ çangi sayyohligi rivojlangan. Maorifi, madaniy-ma'rifiy va il-miy muassasalari. 20-a.ning 90-y.lari örtalarida K.-B.dagi 249 kunduzgi umumiy ta'lim maktabida 131 ming, 10 örta maxsus öquv yurtida 8,8 ming öquvçi, 3 oliy öquv yurtida 12,8 ming ta-laba ta'lim oldi. K.-B.da Tarix, filol. va iqtisodiyot i.t. in-ti, Baland toğ geofizika in-ti, loyiha in-ti, K.-B. qişloq xöjalik tajriba st-yasi va b. ilmiy muassasalar hamda loyiha taşkilotlari bor. 230 ommaviy kutubxona, 256 madaniyat uyi, 3 teatr, ölkaşunoslik muzeyi, tasviriy san'at muzeyi mavjud. Adabiyoti. Kabardin va bolkrr ada-biyotlari folklor (qöşiq, ertak, afsonalar, qahramonlik eposi «Nartlar» va b.) zaminida vujudga keldi. 19-a.dayoq kabardin şoiri va filologi Ş.B.Noğmov (1794—1844) kabardin-çerkas alifbosi va grammatikasini, «Adixey xalqi tarixi» asarini yaratdi. Adiblardan S. Qozi-Girey, S. Xon-Girey asarlari şuxrat qozondi. Ma'rifatparvar Krzi Otajukin birinçi bölib kabardin-çerkas tilida kitob naşr etgan (1864). Kabardada B.M.Paçev, Balkariyada K.B.Meçiyev özlari yaratgan alifboda dastlabki asarlarini yozdilar. 20-a.ning 20—30-y.larida K.-B. adabiyotida bolqor S. Şoxmurzayev va K.B.Meçiyev, kabardin A.P.Keşokov va B.M.Paçevlar erksevarlik ruhida asarlar yozişdi. Ali Şogensukov kabardinlar ötmişi haqida hikoya qiluvçi «Kambot va Lyatsa» şe'riy romani va jöşqin şe'rlari b-n kabardin adabiyotiga kirib keldi. Ötmişdagi ijtimoiy munosabatlar, xotin-qizlarning qismati, xalqlarning öz huquklarini taniy boşlaşi 30-y.lar dramaturgiyasi va nasrida öz aksini topdi. J. Naloyev, S. Kojayev, M. Afaunov va b. yozuvçilar asarlarida ijobiy qahramon qilib zamondoşlar olindi. 2-jahon uruşi yillarida duşmanni yengişga undovçi şe'rlar, oçerklar, hikoyalar töplamlari, «Mening Vatanim» (Ali Şogensukov), «Ota» (A.P.Keşokov) qissalari çop etildi. Front matbuotida A.P.Keşokov, Q. Quliyevning jangovar şe'rlari muntazam çiqib turdi. Faşizm b-n kuraşda köpgina iste'dodli yozuvçilar qahramonlarça halok böldilar. Uruşdan keyin şoirlardan A.P.Keşokovning «Otliqning yöli», «Yoşlik yeri» va b., K- Quliyevning «Toğlar», «Non va atirgul» kabi asarlari şuhrat qozondi. Keyingi yillarda yirik nasriy asarlar yaratildi. A. Şortanovning «Toğliklar» romani, A. Keşokovning dilogiyasi, A. Naloyev, S. Kuşxov, J. Zalixonov, O. Etezov, 3. Aksirov, P. Misakov va b. adiblarning asarlari naşr etildi. A. Keşokov va Q. Quliyevning eng yaxşi asarlari uzbek tiliga tarjima qilingan. Me'morligi va tasviriy san'ati. K.-B. hududida neolit va ilk jez davriga oid çetan uy qoldiqlari, keramika, metalldan yasalgan bezaklar topilgan. Turli davrlarda qurilgan qörğonlar, maqbaralar, qad. qişloq va şaxar qoldiklari, baland toğli joylarda örta asrlarga oid qal'alar majmui (ToturQal'a), haşamatli minoralar (Abay minorasi, 16— 17-a.lar) va h.k. saklangan. 14—19-a.larga oid maqbarasağanalar köp uçraydi. Ular törtburçakli, tomi ikki tomonga nişab yoki aylana va serqirra, ba'zan konussimon bölgan. Keyingi yillarda Nalçik ş. qayta qurilib, boğ şaharga aylantirildi. Hukumat uyi, musiqali drama teatri, Ölkaşunoslik muzeyi, sanatoriylar, dam oliş uylari, mehmonxona binolari q u r i l d i . K.-B.da yoğoç, toş va suyak öymakorligi, gilamdözlik rivojlangan. Boş kiyimlar, yoqa qaytarmalari va ayollar köylagining yenglari zar ip va tasmalar b-n bezatiladi. Eçki va qöy junidan turli buyumlar töqiladi. Bol-qorlarda gul solib namat (kigiz) bosiş, kabardinlarda geometrik şakllar b-n bezab böyra töqiş avj olgan. 20-a.ning 2-yarmida rassomlik san'ati rivoj topdi. N. N. Gusaçenko, M. A.Vannax, M. Askarov, V. Temirkanov va b. rassomlar manzara kartinalari, N.N.Gusaçenko, N.M.Tretyakov, N.P. Tatarçenko va b. portret hamda syujetli kartinalar, X. Krimşamxalov, M. Txakumaşev haykaltaroşlik ustida samarali işladilar. Musiqasida xalq quşiq va raqs janrlari salmokli örin tutadi. Kabardin va bolqor xalq çolğulari içida torli asboblardan şike-pşine, jiyaqobuz va b., puflama asboblardan nakire, sirina, bjemiy, sibizğa kabilar, urma asboblardan px'açiç, qars va h.k. bor. Sultonbek Abayev, Kozim Meçiyev, Bekmurza Paçev va b. K.-B.ning maşhur qöşiqçilari, xalq musiqaçilari va aşulaçi-dostonçilaridir. Kompozitorlardan M. Balov, X. Kardanov, V. Malov, N. Osmonovlar maşxur. «Madina» milliy operasi, «Lyalyutsa», «Daxanago» milliy baletlari va b. yaratilgan. Simfonik musiqa ham riv o j l a n g a n . K.-B.da musiqali teatr, filarmoniya, radio va televideniye xori, «Kabardinka» xalq raqs ansambli, musiqa bilim yurti, bolalar musiqa maktablari, yoşlar teatri, teatr-studiya, drama teatri, milliy truppalar bor

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    КАБАРДА-БАЛКАРИЯ, Кабарда -Балкария Республикаси — Россия Федерацияси таркибидаги республика. Майд. 12,5 минг км2. Аҳолиси 786,3 минг киши(1999). Пойтахти — Нальчик ш. Маъмурий жиҳатдан 9 туман, 7 шаҳар, 7 шаҳарчага бўлинади. Давлат тузуми. К.-Б. — республика. Давлат бошлиғи — президент. Қонун чиқарувчи олий орган — республика Кенгаши ва Вакиллар Кенгаши (парламент). Ижроия ҳокимиятни ҳукумат амалга оширади.

    Табиати. К.-Б. Катта Кавказнинг шим. ён бағрида ва унга ёндош Кабарда текислигида жойлашган. Унинг энг баланд тоғ чўққилари (Эльбрус 5642 м, Дихтов 5203 м, Шхара 5068 м) республиканинг жан.- ғарби ва жан.да. Ер юзаси шим.-шарққа томон пастлаб боради. Тог тизмалари, жарлик, булоқ, кўллар кўп.

    Қазилма бойликлари: молибден, вольфрам, полиметалл рудалари, олтин, тошкўмир, минерал қурилиш материаллари. Шифобахш булоқлар бор. Иқлими мўътадил континентал, тоғларда баландлик минтақаси қонуниятига бўйсунади. Кабарда текислигида ўртача т-ра янв.да — 4°, июлда 23°. Йиллик ёғин 500 мм дан 2000 мм гача. Тоғларда янв.- фев.нинг ўртача т-раси — 12° гача ва июль-авг.ники 4° дан пастроқ. Безенги, Дихсу ва б. музликлар бор. Йирик дарёлари: Терек, Малка, Баксан ва б. Улар баҳорда серсув. Кабарда текислиги қора, ўтлоқи-қора, республика шим.-шарқи — кора-каштан тупроқли. Ўрмонларда қора қайин, граб, эман, қайин, қандағоч, қарағай ва б. ўсади. Тоғларда силовсин, тоғ ва ўрмон сувсари, қўнғир айиқ, тўнғиз, буғу, тоғ эчкиси, тур; қушлардан қирғовул, чил, каклик, бедана, баланд тоғларда улар (тоғ куркаси), кур учрайди. К.-Б. қўриқхонаси ва Эльбрус табиий миллий боги ташкил э т и л г а н . Аҳолиси. Туб аҳолиси — кабардинлар ва болқорлар; руслар, украинлар, осетинлар ва б. ҳам яшайди. Расмий тили — кабарда, болқор, рус тиллари. Кабардин ва болқорлар — мусулмон суннийлар. Аҳолисининг 67% шаҳарларда яшайди. Йирик шаҳарлари: Нальчик, Прохладний, Баксан. Тарихи. К.-Б. ҳудудида мезолит ва неолит даврларига оид ёдгорликлар топилган. Кабардинларнинг аждодлари — адигелар (синд, меот, зих, керкет қабилалари) Азов ва Кора денгиз соқилларида яшаган. Мил. ав. 1-минг йиллик ўрталарида синдлар ягона давлатга бирлашди. Кейинчалик улар Боспор подшоҳлигига қўшилди. 4-а.да хун (гунн) ларнинг бостириб келиши натижасида адиге (адигей)ларнинг ривожланган хўжалиги ва маданияти тушкунликка учради. Шим. Кавказ ва алан қабилаларининг болгарлар ва қипчоқлар б-н аралашуви натижасида болқор халқи вужудга келди. 13-а. бошларида мўғуллар бостириб келгач, болқорлар тоғларга кўчиб кетишга мажбур бўлишди. Мўғуллар маҳаллий аҳолидан кўп кишини қириб юборди. 13—14-а.ларда адигеларнинг бир қисми кабардинлар деб атала бошлади. 17-а.да Кабарда Катта Кабарда ва Кичик Кабардага бўлинди. 1557 й. Кабардани Россия босиб олди. 1774 й. Кабарда Россиянинг ажралмас кисми деб эълон қилинди. 1827 й. Россияга Балкария ҳам қўшиб олинди. 1918 й. 21 мартда Шўро ҳокимияти эълон қилинди. 1920 й. март охиригача фуқаролар уруши давом этди. 1921 й.1 сент.да РСФСР таркибида Кабарда мухтор вилояти, 1922 й. 16 янв.да бир-лашган Кабарда-Балкария мухтор вилояти тузилди. 1936 й. 5 дек.да К.-Б. Мухтор Республикаси деб аталди. К.-Б. 1942 й. окт.да немислар томонидан босиб олинди. 1943 й. янв.да озод этилди. 1944 й.да болқорлар 2-жаҳон уруши даврида немис босқинчиларига ён босди деган туҳмат б-н зўрлаб Ўрта Осиё ва Қозоғистонга кўчирилди. К.-Б. мухтор республикаси Кабарда мухтор республикаси деб атала бошлади. 1957 й. болқор халқининг миллий мухторияти тикланди ва Кабарда мухтор республикаси яна К.-Б. Мухтор Республикасига айлантирилди. 1991 й. янв.да К.-Б. Олий Кенгаши давлат суверенитети ҳақида декларация қабул қилди, 1992 й. фев. дан К.-Б. Республикаси деб атала бошлади. Хўжалиги. К.-Б. — индустриал-аграр республика. Саноати кўп тармоқли. Оғир саноатида машинасозлик ва металлсозлик тармоклари, айниқса электротехника асбоб-ускуналари, автоматлаштириш воситалари, ёғочсозлик станоклари, автомобиль эҳтиёт қисмлари и.ч. муҳим ўрин тутади. Вольфрам-молибден конлари негизида рангли металлургия саноати барпо этилди. Гидрометаллургия з-ди мавжуд, кимё саноати ривожланган. Енгил ва озиқ-овқат саноати корхоналари, асосан, Нальчикда жойлашган. Бинокорлик ашёлари и.ч. бирлашмаси йиғма темир-бетон маҳсулотлар, қурилишбоп керамика, деворбоп материаллар ишлаб чиқаради. Консерва ва вино з-длари ҳам бор. Бак-Чегем дараси. сан ГЭС электр энергияга бўлган эҳтиёжнинг атиги 7% ни крндиради. К.-Б.да йилига 200 млн. кВт-соат электр энергияси ҳосил қилинади. Қишлоқ хўжалиги дон ва техника экинлари етиштириш ва чорвачиликка ихтисослашган. Дашт ерларда кузги буғдой, маккажўхори, кунгабоқар, тариқетиштирилади. Сабзавотчилик, боғдорчилик, токчилик ривожланган. Суғориладиган ерларда ҳам деҳқончилик б-н шуғулланадилар. Сут ва гўшт-сут чорвачилигига, майин жун олинадиган қўй ва эчкилар боқишга асосий эътибор берилади. Зотдор йилқичилик ривожланган (машҳур кабарда от зотлари). Асаларичилик ва пиллачилик ҳам мавжуд. Республиканинг шим.дан Нальчик ва Тирниаузга нефть ва газ қувурлари ўтган. Автомобиль йўллари уз. — 3851 км, темир йўллар уз. — 133 км. Автомобиль йўллари Нальчик ш.ни Пятигорск ва Владикавказ ш.лари б-н боғлайди. Нальчик ш.да аэропорт бор. Республикада тоғ чанги сайёҳлиги ривожланган. Маорифи, маданий-маърифий ва ил-мий муассасалари. 20-а.нинг 90-й.лари ўрталарида К.-Б.даги 249 кундузги умумий таълим мактабида 131 минг, 10 ўрта махсус ўқув юртида 8,8 минг ўқувчи, 3 олий ўқув юртида 12,8 минг та-лаба таълим олди. К.-Б.да Тарих, филол. ва иқтисодиёт и.т. ин-ти, Баланд тоғ геофизика ин-ти, лойиҳа ин-ти, К.-Б. қишлоқ хўжалик тажриба ст-яси ва б. илмий муассасалар ҳамда лойиҳа ташкилотлари бор. 230 оммавий кутубхона, 256 маданият уйи, 3 театр, ўлкашунослик музейи, тасвирий санъат музейи мавжуд. Адабиёти. Кабардин ва болкрр ада-биётлари фольклор (қўшиқ, эртак, афсоналар, қаҳрамонлик эпоси «Нартлар» ва б.) заминида вужудга келди. 19-а.даёқ кабардин шоири ва филологи Ш.Б.Ноғмов (1794—1844) кабардин-черкас алифбоси ва грамматикасини, «Адихей халқи тарихи» асарини яратди. Адиблардан С. Қози-Гирей, С. Хон-Гирей асарлари шухрат қозонди. Маърифатпарвар Крзи Отажукин биринчи бўлиб кабардин-черкас тилида китоб нашр этган (1864). Кабардада Б.М.Пачев, Балкарияда К.Б.Мечиев ўзлари яратган алифбода дастлабки асарларини ёздилар. 20-а.нинг 20—30-й.ларида К.-Б. адабиётида болқор С. Шохмурзаев ва К.Б.Мечиев, кабардин А.П.Кешоков ва Б.М.Пачевлар эрксеварлик руҳида асарлар ёзишди. Али Шогенцуков кабардинлар ўтмиши ҳақида ҳикоя қилувчи «Камбот ва Ляца» шеърий романи ва жўшқин шеърлари б-н кабардин адабиётига кириб келди. Ўтмишдаги ижтимоий муносабатлар, хотин-қизларнинг қисмати, халқларнинг ўз ҳуқукларини таний бошлаши 30-й.лар драматургияси ва насрида ўз аксини топди. Ж. Налоев, С. Кожаев, М. Афаунов ва б. ёзувчилар асарларида ижобий қаҳрамон қилиб замондошлар олинди. 2-жаҳон уруши йилларида душманни енгишга ундовчи шеърлар, очерклар, ҳикоялар тўпламлари, «Менинг Ватаним» (Али Шогенцуков), «Ота» (А.П.Кешоков) қиссалари чоп этилди. Фронт матбуотида А.П.Кешоков, Қ. Қулиевнинг жанговар шеърлари мунтазам чиқиб турди. Фашизм б-н курашда кўпгина истеъдодли ёзувчилар қаҳрамонларча ҳалок бўлдилар. Урушдан кейин шоирлардан А.П.Кешоковнинг «Отлиқнинг йўли», «Ёшлик ери» ва б., К- Қулиевнинг «Тоғлар», «Нон ва атиргул» каби асарлари шуҳрат қозонди. Кейинги йилларда йирик насрий асарлар яратилди. А. Шортановнинг «Тоғликлар» романи, А. Кешоковнинг дилогияси, А. Налоев, С. Кушхов, Ж. Залихонов, О. Этезов, 3. Аксиров, П. Мисаков ва б. адибларнинг асарлари нашр этилди. А. Кешоков ва Қ. Қулиевнинг энг яхши асарлари узбек тилига таржима қилинган. Меъморлиги ва тасвирий санъати. К.-Б. ҳудудида неолит ва илк жез даврига оид четан уй қолдиқлари, керамика, металлдан ясалган безаклар топилган. Турли даврларда қурилган қўрғонлар, мақбаралар, қад. қишлоқ ва шахар қолдиклари, баланд тоғли жойларда ўрта асрларга оид қалъалар мажмуи (ТотурҚалъа), ҳашаматли миноралар (Абай минораси, 16— 17-а.лар) ва ҳ.к. сакланган. 14—19-а.ларга оид мақбарасағаналар кўп учрайди. Улар тўртбурчакли, томи икки томонга нишаб ёки айлана ва серқирра, баъзан конуссимон бўлган. Кейинги йилларда Нальчик ш. қайта қурилиб, боғ шаҳарга айлантирилди. Ҳукумат уйи, мусиқали драма театри, Ўлкашунослик музейи, санаторийлар, дам олиш уйлари, меҳмонхона бинолари қ у р и л д и . К.-Б.да ёғоч, тош ва суяк ўймакорлиги, гиламдўзлик ривожланган. Бош кийимлар, ёқа қайтармалари ва аёллар кўйлагининг енглари зар ип ва тасмалар б-н безатилади. Эчки ва қўй жунидан турли буюмлар тўқилади. Бол-қорларда гул солиб намат (кигиз) босиш, кабардинларда геометрик шакллар б-н безаб бўйра тўқиш авж олган. 20-а.нинг 2-ярмида рассомлик санъати ривож топди. Н. Н. Гусаченко, М. А.Ваннах, М. Аскаров, В. Темирканов ва б. рассомлар манзара картиналари, Н.Н.Гусаченко, Н.М.Третьяков, Н.П. Татарченко ва б. портрет ҳамда сюжетли картиналар, X. Кримшамхалов, М. Тхакумашев ҳайкалтарошлик устида самарали ишладилар. Мусиқасида халқ қушиқ ва рақс жанрлари салмокли ўрин тутади. Кабардин ва болқор халқ чолғулари ичида торли асбоблардан шикэ-пшинэ, жияқобуз ва б., пуфлама асбоблардан накирэ, сирина, бжэмий, сибизға кабилар, урма асбоблардан пхъачич, қарс ва ҳ.к. бор. Султонбек Абаев, Козим Мечиев, Бекмурза Пачев ва б. К.-Б.нинг машҳур қўшиқчилари, халқ мусиқачилари ва ашулачи-достончиларидир. Композиторлардан М. Балов, X. Карданов, В. Малов, Н. Осмоновлар машхур. «Мадина» миллий операси, «Лялюца», «Даханаго» миллий балетлари ва б. яратилган. Симфоник мусиқа ҳам рив о ж л а н г а н . К.-Б.да мусиқали театр, филармония, радио ва телевидение хори, «Кабардинка» халқ рақс ансамбли, мусиқа билим юрти, болалар мусиқа мактаблари, ёшлар театри, театр-студия, драма театри, миллий труппалар бор

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.