Kabo-Verde

Kabo-Verde (Savo Verde), Kabo-Verde Respublikasi (Republica de Cabo Verde) — Atlantika okeanida, Ğarbiy Afrika sohili yaqinidagi Yaşil Burun o.larida joylaşgan davlat. 10 ta yirik va 5 ta mayda orolni öz içiga oladi. Mayd. 4,033 ming km2. Aholisi 405 ming kişi (2001). Ma'muriy jihatdan 14 tuman (conselho) ra bölinadi. Poytaxti — Praya ş. Davlat tuzumi. K.-V. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1992 y. da qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident (2001 y.dan P. V. Pireş). U umumiy, töğri va yaşirin ovoz beriş yöli b-n 5 Y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi oliy organi — umumiy saylov yöli b-n 5 y. muddatga saylanadigan Milliy assambleya (bir palatali parlament). Ijroiya hokimiyatni prezident va boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi. Tabiati. Orollar, asosan, vulkanlardan hosil bölgan. Qirğoqlari tik va qoyali; qulay tabiiy gavanlari kam. Relyefi — asosan, toğli. Eng baland çöqqisi 2829 m (Fogu o.da). Iqlimi — tropik, passat. Örtaça oylik t-ra 22°— 27°. Yillik yoğin 100 — 250 mm. Bot-bot qurğoqçilik bölib turadi. Daryolari kam. Ösimligi çöl va çala çölga xos. Hayvonot turlari oz. Dengiz quşlari köp. Qirğoq atrofi suvlari baliqqa boy. Fosforit, binokorlik materiallari, jumladan, gips konlari bor. Aholisining 62% mulatlar, 35% afrikaliklar (fulbe, balante, manjaklar); şahar aholisi 30%. Rasmiy tili — portugal tili. Aholining 98% — katoliklar. Tarixi. K.-V. joylaşgan Yaşil Burun o.larini Portugaliya ekspeditsiyalari 1456 va 1460 y.lar orasida kaşf etgan. Öşa paytgaça bu yerda odam yaşamagan. Afrikadan qullar, Portugaliyadan dehqonlar köçirib keltirildi. 1495 y. Portugaliya mustamlakasi deb e'lon qilindi. 15—16-a. larda bu xudud Afrikaning Gvineya soqili yonidagi qul savdosi markazlaridan biriga aylandi. Qul savdosi tanazzulga uçraşi b-n (1876 i. tamoman man etildi) bu yerdan AQŞ va b. mamlakatlarga köçib ketiş ommaviy tus oldi. 2-jahon uruşi (1939—45)dan keyin Portugaliya va uning ittifoqdoşlari K.-V. ning port va aerodromlaridan Gvineya-Bisau, Angola va Mozambikdagi milliy ozodlik kuçlariga qarşi kuraşda oraliq baza sifatida foydalandi. 1951 y.da Portugaliyaning «dengiz ortidagi viloyati» maqomini oldi. 50-y.lardan K.-V. da milliy ozodlik harakati kuçaydi. Bu harakat Portugaliya mustamlakasi Gvineya-Bisau xalqlarining ozodlik kuraşi b-n çambarças boğliq böldi. Bu kuraşga Gvineya va K.-V. mustaqilligi afrikaliklar partiyasi (PAIGK, 1956 y. taşkil topgan) rahbarlik qildi. 1972 y. da Portugaliya K.-V.ga «mahalliy muxtoriyat» huquqini berdi. 1974 y. 24 apr.da Portugaliyadagi faşizm rejimi ağdarib taşlangaç, PAIGK b-n Portugaliya muvaqqat hukumati örtasida K.-V. ga 1975 i. 5 iyuldan mustaqillik berilişi haqida bitim imzolandi. 1974 y. dek. oxirida ötiş davri hukumati tuzildi. 1975 y. 30 iyunda Xalq milliy majlisiga birinçi saylov ötkazildi. K.-V. öşa yili iyulda Afrika Birligi Taşkilotiga, sent.da BMT ga qabul qilindi. 1975 y. oxiriga kelib, K.-V. 60 davlat b-n diplomatiya munosabatlari örnatdi. 1986 y. 6 fev.gaça mamlakatning nomi portugalçadan tarjima qilinib, Yaşil Burun o.lari deb atab kelindi. K.-V. 1992 y. 16 yanv.da ÖzR suverenitetini tan olgan. Milliy bayrami — 5 iyul — Mustaqillik kuni (1975). Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. K.-V. mustaqilligi afrikaliklar partiyasi (PAIKV), 1956 y. da tuzilgan; 1981 y.dan hoz. nomda; Demokratiya uçun harakat, 1990 y.da asos solingan. K.-V. mehnatkaşlari milliy birlaşmasi — kasaba markazi, 1978 i. da taşkil toptan. Xöjaligi. Iqtisodiy jihatdan zaif agrar mamlakat. Xöjaligining asosini q.x. taşkil etadi. Yalpi içki mahsulotda q.x.ning uluşi 11%, sanoatning uluşi 10%. Iqtisodiy faol aholining 80% q.x.da band. Tez-tez bölib turadigan qurğoqçilik q.x.ga katta zarar yetkazadi. Aholining oziq-ovqatga bölgan extiyojlarini qoplamaydi. Mustaqillik e'lon qilingaç, mustamlakaçilik oqibatlarini tugatiş çoralari körildi; milliy taraqqiyot jamğarasi tuzildi, q.x.ni rivojlantiriş favqulodda dasturi işlab çiqildi, kooperatsiyaning turli şakllarini rivojlantirişga, sanoat korxonalari barpo etişga kirişildi. Qişloq xöjaligi. Aholining an'anaviy maşğulotlari — dehqonçilik va baliqçilik. Içki ehtiyoj uçun makkajöxori, kartoşka, dukkakli don ekinlari, maniok, nöxat, qizil qalampir, pomidor ekiladi. Eksport uçun kakao, banan, şakarqamiş, yer yonğoq, tamaki, kanakunjut, indigo yetiştiriladi. Çorvaçiligida qoramol, eçki, qöy boqiladi. Baliq va dengiz jonivorlari ovlanadi. Sanoati dengiz maxsulotlarini qayta işlaş, tuz qazib oliş va b. korxonalardan iborat. Spirt (şakarqamişdan), sovun, ösimlik moyi va sement işlab çikaradigan korxonalari bor. Eksport uçun tuz va putssolan qazib olinadi. Hunarmandçilik rivojlangan. T.y. yöq. Avtomobil yöllarining uz. 5,6 ming km. Yiliga örtaça 36 mln. kVt-soat elektr energiya hosil qilinadi. Asosiy porti — Mindelu (San-Visenti o.da). Sal o.da yirik aerodrom bor. Asosan, Portugaliya, Niderlandiya, Ispaniya, Fransiya b-n savdo qiladi. Çetga baliq, banan, qand-şakar, tuz sotadi. Çetdan oziq-ovqat, maşina-uskunalar, neft mahsulotlari keltiradi. Pul birligi — K.-V. eskudosi. Xalq ta'limi. 1960-y.larning oxirida aholining 90% dan köproği savodsiz bölgan. Maktab tizimi Portugaliya ta'sirida şakllandi. Maktablarda ta'lim portugal tilida olib boriladi. Mustaqillikka erişilgandan keyin (1975), 6 yoşdan 12 yoşgaça bölgan bolalar uçun bepul majburiy ta'lim joriy etildi. Boşlanğiç maktabda öqiş muddati 4 y., örta maktabda 5 y. qilib belgilandi. Örta maktab ikki bosqiç: 2 y. lik tayyorlov sinflari va 3 y.lik katta örta maktab (litsey) dan iborat böldi. 1980-y.larning boşidan maktab tizimi yangidan tuzildi. Maktabda öqiş muddati 11 y., 6 y. asosiy maktabda, 3 y. töliqsiz örta maktabda va 2 y. töliq örta maktabda öqiladi. Töliq örta maktabda gumanitar, tabiiy-ilmiy, texnika bölimlari bor. Mamlakatda 3 ped. bilim yurti va industrial maktab işlaydi. Oliy öquv yurti yöq. Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. K.-V.da bir qança gaz. va jur». naşr etiladi. Asosiylari: «Boletin informativu» («Informatsion byulleten», haftanoma, 1976 y. dan), «Boletin ofisial da Republika di Kabo-Verde» («Kabo-Verde Respublikasi rasmiy byulleteni», hukumat haftanomasi), «Voj di povu» («Xalq ovozi», hukumatning portugal tilida çiqadigan haftalik gaz., 1975 y.dan),«Raizeş» («Ildizlar», portugal tilida har çorakda çiqadigan adabiy jur., 1977 y.dan), «Tribuna» («Minbar», haftada 2 marta çiqadigan gaz., 1984 y. dan), «Unidadi i luta» («Birlik va kuraş», oylik jur., 1976 y.dan). Kabopress agentligi xukumat axborot agentligidir. K.-V. radiotelevideniyesi hukumat ixtiyorida. «San-Visenti ovozi» xukumat radiost-yasi 1975 y. taşkil etilgan. Adabiyoti portugal va kreol tillarida. Mahalliy kreol tilida boy oğzaki adabiyot şakllangan. Xalq şe'riy va qöşiq ijodiyotining şakllaridan biri — mornlar (muhabbat va ayriliq haqidagi mungli qöşiqlar) ayniqsa keng tarqalgan. Bu mavzular K.-V. adabiyotida an'anaga aylandi. E. Tavariş, P. Kardozu va b. şu janrda ijod kildilar. Jorji Barboza madaniy-ma'rifiy va adabiy jur.lar taşkilotçilaridan biri böldi. O. Alkantar «Şikino» va M. Lopiş «Şarqiy şamol foş etadi» romanlarida ijtimoiy motivlar, birinçi marta ijtimoiy tengsizlik mavzui kalamga olindi. A. Fonseka şe'rlarida portugal «mustamlaka jannati»ni foş etdi. Şoir Kabverdiano Dambara kreol tilida ijod qilib, xalqlarning mustaqillik uçun kuraşini kuyladi. A. A. Gonsalvişning qissalari, M. Ferreyraning romanlari 60—70-y.larda K.-V. adabiyotida salmoqli asarlar böldi. 80—90-y. lar adabiyotida eskilikni inkor etiş va buziş b-n çeklanmay, yangilik yaratişga intiliş tamoyillari börtib körindi. Romanu di Meluning portugal va kreol tillarida naşr etilgan «Qopqora» romani bunga misol böla oladi.