Kadmiy
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 20–21-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Kadmiy (lot. Cadmium), Cd — Mendeleyev davriy sistemasining 2 guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 48, at. m. 112,40. 8 ta barqaror izotopdan iborat: 106Cd( 1,22%), l(l8Cd(0,88%), n0Cd(12,39%), mCd(12,75%), ll2Cd(24,07%), mCd(12,26%), ll4Cd(28,85%) va n6Cd(7,58%). Atom radiusi 0,146 nm, ion radiusi (qavslarda koordinatsion son keltirilgan) Cd2+ 0,092 nm (4), 0,101 nm (5), 0,109 nm (6), 0,117 nm (7), 0,145 nm (12). Poling böyiça elektromanfiyligi 1,7. K.ni 1817 y.da nemis kimyogari F. Ştromeyer kaşf etgan. Dastlab rux karbonat tarkibidan olingani uçun rux rudasining yunonça nomi («Kadmeia») b-n atalgan. Tabiatda rux, qörğoşin va mis rudalari b-n aralaş uçraydi. K. — siyrak element; uning yer pöstidagi örtaça miqdori oğirlik jihatidan l,3-10~5%, dengiz va okean suvlarida 0,00011 mg/l. K.ning selenid (CdSe), otavit (CdO3) va monteponit (CdO), grinokit (CdS) kabi nodir minerallari ma'lum. Sulfid rudalarida, jumladan, sfalerit minerali (ZnS) tarkibida (0,01—5,0%), galenitda (0,02% gaça), xalkopiritda (0,12%), piritda (0,02%) uçraydi. Bundan taşqari, umurtqali va umurtqasiz hayvonlar organizmida, ösimliklarda ham bor. K. — kumuşdek oq, yumşoq, çöziluvçan, mexanik işlovga oson beriladigan oğir metall. Ziçligi 8,65 g/sm1 (20° da) Maos böyiça qattiqligi 2, suyuklaniş t-rasi 320,9°, qaynaş t-rasi 767°. Kimyoviy birikmalarda 2 valentli. Nam havoda K.ning sirti yupqa oksid parda b-n qoplanadi. Bu parda uni keyingi oksidlanişdan saqlaydi. Suyuqlaniş t-rasidan yuqori haroratlarda yonib, qönğir rangli kadmiy oksid (CdO) hosil qiladi. K. HC1, H2SO4 da, ayniqsa, HNO, da erib, tegişli tuzlar beradi. Işqorlarda erimaydi. K. kislorod, oltingugurt, galogenlar va b. b-n reaksiyaga kirişadi. K.ning tuzlari, suv va kislotalarda eriydigan birikmalari zaharli. K. mis, rux, qörğoşin rudalarini qayta işlaşdagi çiqindilardan ajratib olinadi. Yadro reaktorlarida, işqorli akkumulyatorlarda, maxsus qotişmalar tayyorlaşda, böyoq olişda, temirni kadmiylaşda işlatiladi. Ad.: Fedorov P. I., Ximiya i texnologiya malix metallov. Vismut i kadmiy, M., 1986.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАДМИЙ (лот. Cadmium), Cd — Менделеев даврий системасининг 2 гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб рақами 48, ат. м. 112,40. 8 та барқарор изотопдан иборат: 106Cd( 1,22%), l(l8Cd(0,88%), n0Cd(12,39%), mCd(12,75%), ll2Cd(24,07%), mCd(12,26%), ll4Cd(28,85%) ва n6Cd(7,58%). Атом радиуси 0,146 нм, ион радиуси (қавсларда координацион сон келтирилган) Cd2+ 0,092 нм (4), 0,101 нм (5), 0,109 нм (6), 0,117 нм (7), 0,145 нм (12). Полинг бўйича электроманфийлиги 1,7. К.ни 1817 й.да немис кимёгари Ф. Штромейер кашф этган. Дастлаб рух карбонат таркибидан олингани учун рух рудасининг юнонча номи («Kadmeia») б-н аталган. Табиатда рух, қўрғошин ва мис рудалари б-н аралаш учрайди. К. — сийрак элемент; унинг ер пўстидаги ўртача миқдори оғирлик жиҳатидан l,3-10~5%, денгиз ва океан сувларида 0,00011 мг/л. К.нинг селенид (CdSe), отавит (CdO3) ва монтепонит (CdO), гринокит (CdS) каби нодир минераллари маълум. Сульфид рудаларида, жумладан, сфалерит минерали (ZnS) таркибида (0,01—5,0%), галенитда (0,02% гача), халькопиритда (0,12%), пиритда (0,02%) учрайди. Бундан ташқари, умуртқали ва умуртқасиз ҳайвонлар организмида, ўсимликларда ҳам бор. К. — кумушдек оқ, юмшоқ, чўзилувчан, механик ишловга осон бериладиган оғир металл. Зичлиги 8,65 г/см1 (20° да) Маос бўйича қаттиқлиги 2, суюкланиш т-раси 320,9°, қайнаш т-раси 767°. Кимёвий бирикмаларда 2 валентли. Нам ҳавода К.нинг сирти юпқа оксид парда б-н қопланади. Бу парда уни кейинги оксидланишдан сақлайди. Суюқланиш т-расидан юқори ҳароратларда ёниб, қўнғир рангли кадмий оксид (CdO) ҳосил қилади. К. НС1, H2SO4 да, айниқса, HNO, да эриб, тегишли тузлар беради. Ишқорларда эримайди. К. кислород, олтингугурт, галогенлар ва б. б-н реакцияга киришади. К.нинг тузлари, сув ва кислоталарда эрийдиган бирикмалари заҳарли. К. мис, рух, қўрғошин рудаларини қайта ишлашдаги чиқиндилардан ажратиб олинади. Ядро реакторларида, ишқорли аккумуляторларда, махсус қотишмалар тайёрлашда, бўёқ олишда, темирни кадмийлашда ишлатилади. Ад.: Федоров П. И., Химия и технология малых металлов. Висмут и кадмий, М., 1986.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.