Kaktuslar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 36-b. — ziyouz.com
Kaktuslar (Cactaceae) — kaktusdoşlarga mansub köp yillik semiz poyali ösimliklar, manzarali va uy ösimligi. K. orasida daraxtsimon, butasimon yoki liana şakllari bor. Ahyonda past böyli daraxt (Pereskioidae). 2000 dan ortiq turni öz içiga oladigan 80 ga yaqin turkumi bor. Ularning deyarli hammasi Amerika (yarmi Meksika)da tarqalgan. Yovvoyi holda tropik va subtropik çöllarda, dengiz böylari, savannalarda ösadi. K. bir neça guruhlarga bölinadi: opunsiyalar — dumaloq yoki ovalsimon yassi, bir-biriga birikib ösgan tanadan iborat; s ye r ye u s -l ar — tanasi yöğon, ustunsimon, etdor; mamillyariyalar — sörğiçsimon, çiroyli gullaydi; epifillyumlar — poyasi tasmasimon yassi, yirik tişeimon; ripsalislar — juda serşox, xivçinsimon yoki bargsimon körinişdagi butaçalar. Köpgina turlari çiroyli gullaydi, jan. mintaqalarda oçiqjoylarda manzarali ösimlik, şim. mintaqalarda uy va oranjereyalarda östiriladi. K.ning mevasi va poyasi eti ovqatga işlatiladi, çorva mollariga ozuqa; ötin va yengil quriliş materiali (ayrim turlarining yoğoçlangan poyalari); buta fob (devor) tarzida foydalaniladi. K. uruği, qalamçasidan va payvand qiliş yöli b-n köpaytiriladi. Maysalari uruği ekilganidan keyin 3—30 kunda paydo böladi, payvandlaş may—avg. da ötkaziladi. K. erta bahordan kuzgaça (ayrim turlari qişda ham) gullaydi. Qişda K. uyda 8—10° da saqlanadi, kam suğoriladi. Yozda K. ekilgan tuvaklar quyoş nuri tuşadigan yoruğ va issiq joylarga köçiriladi, tez-tez suğoriladi va tanasiga suv purkab («çömiltirib») turiş kerak. Ad.: Pajout F., Valniçek 3., Şubin R., Kaktusi. Per.s çeşek. Praga, 1963. Olimjon Alimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАКТУСЛАР (Cactaceae) — кактусдошларга мансуб кўп йиллик семиз пояли ўсимликлар, манзарали ва уй ўсимлиги. К. орасида дарахтсимон, бутасимон ёки лиана шакллари бор. Аҳёнда паст бўйли дарахт (Pereskioidae). 2000 дан ортиқ турни ўз ичига оладиган 80 га яқин туркуми бор. Уларнинг деярли ҳаммаси Америка (ярми Мексика)да тарқалган. Ёввойи ҳолда тропик ва субтропик чўлларда, денгиз бўйлари, саванналарда ўсади. К. бир неча гуруҳларга бўлинади: опунциялар — думалоқ ёки овалсимон ясси, бир-бирига бирикиб ўсган танадан иборат; ц е р е у с -л ар — танаси йўғон, устунсимон, этдор; мамилляриялар — сўрғичсимон, чиройли гуллайди; эпифиллюмлар — пояси тасмасимон ясси, йирик тишеимон; рипсалислар — жуда сершох, хивчинсимон ёки баргсимон кўринишдаги бутачалар. Кўпгина турлари чиройли гуллайди, жан. минтақаларда очиқжойларда манзарали ўсимлик, шим. минтақаларда уй ва оранжереяларда ўстирилади. К.нинг меваси ва пояси эти овқатга ишлатилади, чорва молларига озуқа; ўтин ва енгил қурилиш материали (айрим турларининг ёғочланган поялари); бута fob (девор) тарзида фойдаланилади. К. уруғи, қаламчасидан ва пайванд қилиш йўли б-н кўпайтирилади. Майсалари уруғи экилганидан кейин 3—30 кунда пайдо бўлади, пайвандлаш май—авг. да ўтказилади. К. эрта баҳордан кузгача (айрим турлари қишда ҳам) гуллайди. Қишда К. уйда 8—10° да сақланади, кам суғорилади. Ёзда К. экилган туваклар қуёш нури тушадиган ёруғ ва иссиқ жойларга кўчирилади, тез-тез суғорилади ва танасига сув пуркаб («чўмилтириб») туриш керак. Ад.: Пажоут Ф., Валничек 3., Шубин Р., Кактусы. Пер.с чешек. Прага, 1963. Олимжон Алимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.