Kalamuşlar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 38–39-b. — ziyouz.com
Kalamuşlar (Rattus) — kemiruvçilar turkumining bir uruği. Siçqonsimonlar oilasiga mansub. Tanasi çöziq, dumi uzun va tangaçalar b-n qoplangan. Kalta oyoğida siyrak jun bor. Quloği katta, juni siyrak (ayrim turlariniki junsiz). 60 turi ma'lum. Yer yuzida keng tarqalgan. Özbekistonda ombor, ya'ni kulrang kalamuş va turkiston kalamuşi, Turkmanistonda qora kalamuş tarqalgan. Ombor K.ining böyi 25 sm ça, dumi nisbatan kaltaroq, kam jun, köpinça tangaçalar b-n qoplangan, malla yoki jigarrang aralaş könğir tusli, korni xira oq. Yer yuzida keng tarqalgan. Vatani — Şarqiy Xitoy. Özbekistonda 2-jahon uruşi davrida paydo bölgan. Uruşdan keyingi yillarda Toşkentda ariq böyi, molxona, omborlarda kulrang K. keng tarqalib, turkiston K.ini siqib çiqardi. Ombor K. juda serpuşt. Urğoçisi yilda 3 marta, qar gal 1 — 15 tadan bolalaydi. Bolasi 3—4 oyda voya ga yetadi. K. hayvonlar murdasi, ösimliklar va ularning qoldiqlari b-n oziqlanadi. Oziq-ovqat, donlarga, ba'zan möyna, gazmollarga zarar yetkazadi. Albinos formasi (oq K.)lab. hayvoni hisoblanadi. Turkiston kalamuşining böyi 12—23 sm, dumi böyiga teng. Rangi ombor K.ga öxşaydi, ammo korni ança oq. Şim. Hindiston va Örta Osiyo toğlarida yaşab, köpinça yonğoqzorlarda daraxt ildizlari ostida va turli kovaklarda uya yasaydi. Juda serpuşt. Bir yilda 4— 5 marta 2—13 tadan bolalaydi. Har xil ösimlik va mayda jonivorlar b-n oziklanadi. Toğda mevalarga zarar yetkazadi. K. ölat kabi yuqumli kasalliklarni tarqatadi. Qora K. gavdasining uz. 13—19 sm, dumi 13,5—23 sm, vatani — Hindiston. Bu yerdan hamma qit'alarga ötgan. Örta Osiyoda faqat Turkmanistonda uçraydi. Yilda 3—5 martadan 4—13 tagaça bolalaydi. K.ga qarşi kuraşiş uçun mexanik, kimyoviy va biologik vositalardan foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАЛАМУШЛАР (Rattus) — кемирувчилар туркумининг бир уруғи. Сичқонсимонлар оиласига мансуб. Танаси чўзиқ, думи узун ва тангачалар б-н қопланган. Калта оёғида сийрак жун бор. Қулоғи катта, жуни сийрак (айрим турлариники жунсиз). 60 тури маълум. Ер юзида кенг тарқалган. Ўзбекистонда омбор, яъни кулранг каламуш ва туркистон каламуши, Туркманистонда қора каламуш тарқалган. Омбор К.ининг бўйи 25 см ча, думи нисбатан калтароқ, кам жун, кўпинча тангачалар б-н қопланган, малла ёки жигарранг аралаш кўнғир тусли, корни хира оқ. Ер юзида кенг тарқалган. Ватани — Шарқий Хитой. Ўзбекистонда 2-жаҳон уруши даврида пайдо бўлган. Урушдан кейинги йилларда Тошкентда ариқ бўйи, молхона, омборларда кулранг К. кенг тарқалиб, туркистон К.ини сиқиб чиқарди. Омбор К. жуда серпушт. Урғочиси йилда 3 марта, қар гал 1 — 15 тадан болалайди. Боласи 3—4 ойда воя га етади. К. ҳайвонлар мурдаси, ўсимликлар ва уларнинг қолдиқлари б-н озиқланади. Озиқ-овқат, донларга, баъзан мўйна, газмолларга зарар етказади. Альбинос формаси (оқ К.)лаб. ҳайвони ҳисобланади. Туркистон каламушининг бўйи 12—23 см, думи бўйига тенг. Ранги омбор К.га ўхшайди, аммо корни анча оқ. Шим. Ҳиндистон ва Ўрта Осиё тоғларида яшаб, кўпинча ёнғоқзорларда дарахт илдизлари остида ва турли ковакларда уя ясайди. Жуда серпушт. Бир йилда 4— 5 марта 2—13 тадан болалайди. Ҳар хил ўсимлик ва майда жониворлар б-н озикланади. Тоғда меваларга зарар етказади. К. ўлат каби юқумли касалликларни тарқатади. Қора К. гавдасининг уз. 13—19 см, думи 13,5—23 см, ватани — Ҳиндистон. Бу ердан ҳамма қитъаларга ўтган. Ўрта Осиёда фақат Туркманистонда учрайди. Йилда 3—5 мартадан 4—13 тагача болалайди. К.га қарши курашиш учун механик, кимёвий ва биологик воситалардан фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.