Kalan
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 39-b. — ziyouz.com
Kalan KALAN,dengiz qunduzi, kamçatka susari (Enhydra lutris) — susarlar oilasiga mansub sut emizuvçi. Şu uruğning yagona turi. K. susarlarning eng yiriklaridan biri, tanasining uz. 100—150 sm, dumi 30—36 sm. Suvda yaşaşga moslaşgan. Oldingi oyoklari kalta, barmoqlari böğimlarga bölinmagan, panja va tovonlari eşkakga aylangan. Suvga şönğiganda quloqlari va burun teşigi bekiladi. Suv ostida 45 min.gaça tura oladi. Yungi qalin, qoramtir qönğir, ba'zan timqora. Yil davomida tullaydi. Tinç okean sohillari böylab Kaliforniyadan Alyaska, Aleut orollarigaça, Kamçatkadan Yaponiyagaça tarqalgan edi. Qimmatli möynasi uçun köplab ovlanişi tufayli 19-a. örtalarida arealining hamma qismlarida deyarli qirib yuborilgan. 1911 y. Xalqaro konvensiyaga köra, qöriqxonalarning taşkil etilişi va b. tadbirlar tufayli soni tiklanmoqda. Dengiz sohilida yaşaydi, sokin obhavoda keçasi ham dengizda qoladi. Quruqlikda sekin harakat qiladi. Böğozlik davri 8—9 oy, urğoçilari har 2 yilda bir marta bolalaydi. Bolalarining közi oçiq, sut tişlari rivojlangan. Dengiz tipratikanlari, mollyuskalar va baliqlar b-n oziqlanadi. K. sohil böyi biotsenozlarining asosiy komponenti, umurtqali hayvonlar sonini boşqarib turişi, qönğir suv ötlarining saqlanib qolişida muhim ahamiyatga ega. Dengiz suvining ifloslanişi, ayniqsa neft mahsulotlari K. uçun katta xavf tuğdiradi. 2 kenja turi mavjud, muhofaza qilinadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КАЛАН,денгиз қундузи, камчатка сусари (Enhydra lutris) — сусарлар оиласига мансуб сут эмизувчи. Шу уруғнинг ягона тури. К. сусарларнинг энг йирикларидан бири, танасининг уз. 100—150 см, думи 30—36 см. Сувда яшашга мослашган. Олдинги оёклари калта, бармоқлари бўғимларга бўлинмаган, панжа ва товонлари эшкакга айланган. Сувга шўнғиганда қулоқлари ва бурун тешиги бекилади. Сув остида 45 мин.гача тура олади. Юнги қалин, қорамтир қўнғир, баъзан тимқора. Йил давомида туллайди. Тинч океан соҳиллари бўйлаб Калифорниядан Аляска, Алеут оролларигача, Камчаткадан Япониягача тарқалган эди. Қимматли мўйнаси учун кўплаб овланиши туфайли 19-а. ўрталарида ареалининг ҳамма қисмларида деярли қириб юборилган. 1911 й. Халқаро конвенцияга кўра, қўриқхоналарнинг ташкил этилиши ва б. тадбирлар туфайли сони тикланмоқда. Денгиз соҳилида яшайди, сокин обҳавода кечаси ҳам денгизда қолади. Қуруқликда секин ҳаракат қилади. Бўғозлик даври 8—9 ой, урғочилари ҳар 2 йилда бир марта болалайди. Болаларининг кўзи очиқ, сут тишлари ривожланган. Денгиз типратиканлари, моллюскалар ва балиқлар б-н озиқланади. К. соҳил бўйи биоценозларининг асосий компоненти, умуртқали ҳайвонлар сонини бошқариб туриши, қўнғир сув ўтларининг сақланиб қолишида муҳим аҳамиятга эга. Денгиз сувининг ифлосланиши, айниқса нефть маҳсулотлари К. учун катта хавф туғдиради. 2 кенжа тури мавжуд, муҳофаза қилинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.